פֿאָלקלאָר בייַ ייִד או בייַ די פּענסילווייניער דייַטש

Forward (Yiddish Edition) - - פראָנט זייַט -

אינע ם† פֿיל ם† „דער† פֿריסקאָ† קיד“† ¸דער† בחור† פֿון† פֿריסקאָ˛ † שפּילט† דער† קאָמיקער† דזשין† ווייַלדער† די† ראָלע† פֿון† אַ† פּוילישן† רבֿ¨ † אַבֿרהם† בעלינסקי¨ † וועלכער† פֿאָרט† פֿון† ניו יאָרק† קיין† סאַן פֿראַנציסקאָ† אינעם† π± טן† יאָרהונ≠ דערטÆ † אויפֿן† וועג† פֿאַרלירט† ער† זייַן† גאַנץ†פֿאַרמעגן† און†וועקט† זיך†אויף† אין† מיטן† פּענסילווייניע† צווישן† די† אַמישע† פֿאַרמערÆ † ער† גיט† אַ† קוק† אויף† זייערע† בערד† און† היטן¨ † און† גיט† אַ† שרייַ† אויס† אויף†ייִדיש† מיט†פֿרייד†—†„ לאַנדסלייַט°“

ער† איז† זיכער† נישט† דער† איינצי≠ קער† אין† דער† וועלט† וואָס† פֿאַרמישט† די† ייִדישע† מיט† אַמישע† בערדÆ † אָבער† וואָס† האָבן† די† צוויי† פֿעלקער† בשותּפֿות† אין† זייער† קולטור†און† פֿאָלקלאָר ø† די†אַמישע† זענען†אויך† באַקאַנט† ווי† די† פּענסילווייניער† דייַטשן† ©אויף† ענגליש† זאָגט† מען†„דאָטש “¨ † וואָס† קלינגט† ווי† עס†מיינט†„ האָלענדיש“¨† אָבער†דאָס† איז†פּשוט† אַ† פֿאַרדרייעניש† פֿונעם† וואָרט† „דייַטש “® Ɔ וואָס† שייך† רעליגיע† האָבן† די† פּענסילווייניער† דייַטשן† ווייניק† בשותּפֿות† מיט† די† ייִדן∫† זייער† רעליגיע† באַשטייט† פֿון† אַ† טיף† מענאָניטיש קריסטלעכן† גלויבןª † אַ† פֿונדאַמענטאַלע† גרו≠ פּעÆ † צום† סוף† פֿונעם† Σ± טן† יאַרהונדערט¨ † נאָך† דעם† ווי† אַנדערע† קריסטן† האָבן† זיי† שטאַרק† גערודפֿט¨ †האָט† זייער†פֿירער† אין†דער† שווייץ¨ † לעבן† דייַטשלאַנד¨ † דזשעיקאָב† ©יעקבֿ ®† אַמאַן¨ † זיך† אָפּגעטיילט† פֿון† די† גרעסערע† קריסטלעכע† גרופּעס¨ † און† אימיגרירט† קיין† אַמעריקע† בייַם† אָנהייבπ† ±טן† יאָרהונדערטÆ

פּענסילווייניע†איז† געוואָרן†זייער† נייַע†היים Ɔ אָבער† הייַנט† האָבן† זיי† זיך† פֿאַרשפּרייט† איבער† גאנץ† אַמעריקע¨ † קאַנאַדע† און† צענטראַל אַמע≠ ריקעÆ † זיי† רעדן† אַן† אייגענעם† דיאַלעקט† פֿון† דייַטש¨ †וואָס† מע†רופֿט†„ פּענסילווייניער†דייַטש “ª † און† ווען† מע† רעדט† וועגן† די† פּענסילווייניער† דייַטשן¨ †נעמט† מען†אויך† אַרייַן†ווייניקער† עקס≠ טרעמע¨ † אָבער† ענלעכע† מענאָניטישע† גרופּעס¨ † און† נישט† בלויז† די† אַמישע† פֿאַרמער¨ † וועלכע† רופֿן† זיך† אויך† „די† אַלטע† גרופּעÆ“† די† אַמישע† זענען† באַקאַנט† געוואָרן† פֿאַר† זייער† אויסמייַדן† די† מאָדערנע† טעכנאָלאָגיע† —† זיי† פֿאָרן† מיט† פֿערד†און† וואָגן†און† ניצן†נישט† קיין†עלעקטריע ¨† אָבער†אַנדערע† פּענסילווייניער†דייַטשן† ניצן†יאָ† עלעקטרישע†אַפּאַראַטן† און†ליכט Æ

ווען† איך† בין† געווען† אַ† ייִדיש פּראָפֿעסאָר† אין†טעקסאַסער† אוניווערסיטעט†אין† אָסטין¨ †האָט† מייַנער†אַ† קאָלעגע†אינעם† דייַטש אָפּטייל¨ †פּראָפֿ %† מאַרק†לאַודען ¨† זיך†געלערנט† ייִדיש†בייַ† מירÆ †זייַן† מבֿינות†איז† געווען†אויפֿן† פֿעלד†פֿון† דער†שפּראַך† און†קולטור† פֿון†די† פּענסילווייניער†דייַטשן ¨† און† ער† האָט† שטענדיק† פֿאַרגליכן† ייִדיש† מיט† זייער† שפּראַךÆ †ער† האָט†אַזוי† גוט†זיך† אויסגעקענט†מיט† זייער† קולטור† און† מוזיק¨ † אַז† געוויסע† אַמישע† גרופּעס† האָבן† אים† פֿאַרבעטן† צו† לערנען† מיט† זייערע† קינדער† די† אַלטע† לידער† פֿון† זייערע† זיידעס† און† באָבעס¨ † ווייַל† זיי† האָבן† זיי† שוין† געהאַט†פֿאַרגעסן Ɔ האָט†מאַרק †© אין†ייִדיש קלאַס† האָט† ער† געהייסן† מענדל® † זיך† אָנגעטאָן† דעם† טראַכט† פֿון† די† אַמישע† און† געוואָרן† זייער† מוזיק לערערÆ

ווען† מע† פֿאַרגלייַכט† די† ייִדישע† ווערטלעך† מיט†די† פֿון†די† פּענסילווייניער†דייַטשן ¨† זעט† מען† באַלד† ענלעכקייטן¨ † און† דאָס† איז†נישט† קיין†חידוש ¨† ווייַל†ווערטלעך† זענען† אָפֿט† אוניווערסאַל¨ † אַפֿילו† ווען† מע† מיינט¨ † אַז† „דאָס† האָט† זיכער† געשאַפֿן† אַ† ייִדישער† קאָפּÆ“† למשל¨ † די† פּענסילוויינער† אַמישע† זאָגן† ©איך† האָב† פֿאַרייִדישט† די† שפּראַך® † „דאָס† עפּעלע† פֿאַלט†נישט† ווייַט†פֿון† שטאַם“†מיר† זאָגן† „דאָס† עפּעלע† פֿאַלט† נישט† ווייַט† פֿון† ביימעלעÆ“† זייער† ווערטל† „די† קליינע† גנבֿים†הענגט† מען¨ †די† גרויסע†לאָזט† מען† פֿרייַ“¨† קלינגט†בעסער† אויף†ייִדיש† מיט† אַ† גראַם†—†„קליינע† גנבֿים† הענגט† מען¨ † גרויסע† גנבֿים† שענקט† מעןÆ“† געוויסע† זענען† פּונקט† ווי† בייַ† אונדז†—†„איין† האַנט† וואַשט† די† אַנדערע“¨„† אַ†נייַער† בעזעם†קערט† גוטÆ“

די† אַמישע† האָבן† אַ† סך† מער† ווערטלעך† וועגן† פֿערד¨ † קי¨ † שטאַלן† אאַ2 וו¨ † ווי† בייַ† אונדזª † ווי†למשל†—†„ אַ†גוטע† קו†זוכט† מען†אין† שטאַל“¨† „אַ† קליין† שעפֿעלע† ווערט† גלייַך† געשאָרן“† —† וואָס†לייגט† זיך†אויפֿן† שׂכל¨ †ווייַל† זיי†פֿאַרנעמען† זיך¨ † דער† עיקר¨ † מיט† אַגריגולטור† און† אַרבעטן† אויף†די† פֿעלדערÆ

די† קינדער גראַמען† און† אויסציילענישן† האָבן† סטרוקטורעלע† פּאַראַלעלן†—† די† ערשטע† שורות† פֿון† די† גראַמען† האָבן† אָפֿט† נישט† קיין† זינען¨ †און† זענען†פּשוט† געשאַפֿן†געוואָרן† צוליב† גראַם† און† ריטעםÆ † אויף† ייִדיש¨ † איז† כּמעט† אין† גאַנצן†אָן† אַ†זינען† דער†באַקאַנטער† גראַם∫ ענגע, בענגע סטופּע, סטענגע רצע, ב רצע, געלע, שוו רצע, אייגעלע, בייגעלע, ייגעלע, כיק! דער†„כיק°“† איז† דער† שנייַד† פֿון† אַ† מעסער† און† מיט† דעם† וואָרט† ציילט† מען† אויס† ווער† סע† בלייַבט† און† בלייַבט† נישט† אין† שפּיל Ɔ אויף† פּענסילווייניער† דייַטש¨ † האָט† מען† אַנדערע קלאַנגען∫ ני בעני דונקע ונקע ר בע שנ בע דיבע ד ובע ק סי נ בי לי ב לי רויז. דו ליגסט רויס. דו ביסט אויס. בייַ אונדז הייבט זיך ן גר ם: איינס, צוויי, דרייַ דער לידער לייַ און אויף פּענסילווייניער דייַטש: איינס, צוויי, דרייַ ה קער, ה קער הייַ עס†זענען† אויך†דאָ† זשאַנערן†אין† פֿאָלקלאָר¨ וואָס† מע† געפֿינט† בכלל† נישט† אין† אונדזער טראַדיציע¨ † ווי† למשל¨ † די† עפּיטאַפֿן† אויף† די מצבֿות†און† די†„העקס“ שילדן† אויף†די† שייַערסÆ בייַ† ייִדן† שרייַבט† מען† אויף† דער† מצבֿה† דעם נאָמען¨ † ייִחוס¨ † דאַטע† און† אַ† גוט† וואָרטÆ † אָבער בייַ† די† אייראָפּעיִשע† פֿעלקער† האָט† מען† אָפֿט צוגעטראַכט†אַ† גראַם†פֿאַר† דער†מצבֿה∫ קריסטי ן העבעל הייס איך צום הימל רייַזע איך. איך ז ג גוטע נ כט איך לג דעם רוף ון דעם וו ס אונדז לע וו כט. אָנצוהייבן† וועגן† די† פּאַראַלעלן† צווישן† די לידער† איז† צו† אַ† לאַנגע† מעשׂה Ɔ אָבער† אינטע≠ רעסאַנט¨ † אַז† דווקא† אין† די† שלאָף לידער ¨† קען מען†געפֿינען† נאָענטע†פֿאַרבינדונגען Æ אויף†פּענסילווייניער† דייַטש∫ של ף, ב בעלי, של ף דער ט טע היט די ש ף די מ מע היט די לעמער של ף שטונדע לענגער. אויף יידִיש זינגט מען: של ף, של ף, של ף דער ט טע איז גע רן אין ד רף וועט ער דיר ברענגען ן עפּעלע, וועט זייַן געזונט אין קעפּעלע. ד2 ר† מאַרק† לאַודען† האָט† מיר† געשריבן¨ † אַז ער† וואָלט† געוואָלט† פֿאַרגלייַכן† די† גלייבענישן צווישן†די† פּענסילווייניער†דייַטשן† און†די† חסידים¨ ווייַל† ער† האָט† אָפֿט† געפֿונען† אינטערעסאַנטע פּאַראַלעלןÆ † דאָס† אַנדערע† מאָל† וואָס† איך† פֿאָר קיין† לאַנקאַסטער¨ † פּענסילווייניע¨ † וועל† איך האָבן†אין† זינען†אַנדערע† פֿאַרגלייַכענישן†צווישן די†צוויי† פֿאָלקלאָר אוצורתÆ

Newspapers in Yiddish

Newspapers from USA

© PressReader. All rights reserved.