דער נייַער עספּעראַנטאָ

Forward (Yiddish Edition) - - פּפּאָאָעזיע דער ייִדישער פּפּערל פֿפֿו - ® יאָרק ©ניו לייזער בורקאָ ספּעציעל רן „ רווערטס“

עס† זייַנען† שוין† דאָ† גענוג† עקספּערטן† וואָס† זאָגן¨ †אַז† אין†דער† ניט* צו* ווייַטער† † צוקונפֿט†וועלן† אַלע† מענטשן† אויף† דער† וועלט† רעדן† נאָר† איין† שפּראַך†—† ענגלישÆ † קיין† אַנדערע† לשונות† וועט† מען†באמת† ניט†דאַרפֿן ¨† און†וואָס† מע†דאַרף† ניט† —† גייט†פֿאַרלוירן ª† אין†בעסטן† פֿאַל†היט† מען†אָפּ† אַ†ביסל† דערפֿון†אין† אַ†מוזיי ¨† כּדי†די† קומענדיקע† דורות† זאָלן† זיך† וווּנדערן† פֿון† די† מאָדנע† אַלטע† חפֿצים¨ † וואָס† האָבן† געהערט†צו† זייערע† אָבֿות¨ † ווי†די† שווערדן†און† שפּיזן†פֿון† מיטל* עלטערישע† ריטערסÆ †אַפֿילו† הייַנט†וואָלט† מען†געקענט †© און† געדאַרפֿט® †שאַפֿן† אַזאַ†מוזיי† פֿאַר†די† הונדערטער† באַקאַנטע†שפּראַכן† וואָס†זייַנען† אונטערגעגאַנגען† ©פֿון† די† טויזנטער† אומבאַקאַנטע† וואָלטן† ניט† געווען† קיין† עקספּאָנאַטן¨ † ווייַל† ס0 איז† פֿון† זיי† ניט†געבליבן† קיין†זכר ®Æ

אין† די† וויטרינעס† וואָלטן† געלעגן† כּל* מיני† אַלטע† כּתבֿ* ידן† און† מגילות¨ † ליימענע† פּלאַטעס† אָנגעשריבן†מיט† פֿלעקלשריפֿט¨ †גרויסע† שטיינער† מיט†לאַטייַנישע† און†אַלט *גריכישע† אויפֿשריפֿטן¨ † עגיפּטישע†היעראָגליפֿן ¨† דאָס†סימבאָלישע† מאַיאַ* שריפֿטÆ †אין† דער†צוקונפֿט ¨† נאָך†דעם† ווי†ענגליש† וועט†אַלץ† איבערנעמען¨ †וועט† מען†קענען† צוגעבן† ביכער† אויף† פֿראַנצייזיש† און† דייַטש¨ † וואָס† די† קינדער¨ † וועלכע† קומען† אין† מוזיי¨ † וועלן† פֿרעגן† זייערערי† טאַטע* מאַמעס¨ † פֿאַר† וואָס† האָט† מען† געשטעלט† אַזעלכע† מאָדנ ע†צייכנס† איבער† די† ê† ü† אותיות †און †אאַז 3וו Ɔ

אַז† מע† וועט† געבן† אַ† קוועטש† אַ† קנעפּל¨ † וועט†מען† הערן†אַן† אינטערוויו†וואָס† לינגוויסטן† האָבן† געמאַכט† מיטן† לעצטן† שפּאַניש* רעדער† אויף† דער† וועלט¨ † וואָס† האָט† די† שפּראַך† שוין† ניט†ריכטיק† געקענט¨ †ניט† האָבנדיק†מיט† וועמען† צו†רעדן Ɔ מען†וואָלט† געקענט†געבן† צו†הערן† אַן† אינטערוויו† מיט† יעדן† איינעם† פֿון† די†”לעצטע† מאָהיקאַנער“¨† אָבער† ווער† וועט† האָבן† געדולד† צו†הערן ∞∞†∞ ¨†∂ אַזעלכע†שמועסן ø

אַז אַ†צוקונפֿט† איז† באמת† ניט† אַזוי† ווייַט† ווי† עס† קען† זיך† דאַכטן∫† אַ† פֿערטל† פֿון† דער† מענטשהייט† רעדט† שוין† ענגליש¨ † אַן† ערך† Æ솱 ביליאָן† מענטשןÆ † דעם† צוקונפֿטיקן† נצחון† פֿון† דער† ענגליש* וועלט† קען† מען† באַטראַכטן† אָדער† ווי† אַ† דערגאַנצקייט† פֿון† דעם† אַלטן† חל ום†צו† פֿאַראייניקן† די† מענטשהייט¨ † אָדער† ווי† אַ† קאָשמאַר∫† דאָס† גרויסע† עשירות† פֿון† די† פֿאַרשיידענע† קולטורן† ווערט† אייַנגעזונקען† אין† איין† קאָלעקטיוון† זומפּÆ † פֿאַרשטייט† זיך¨ † אַז† די† ייִדישיסטן† און† העבראַיִסטן† © צוזאַמען† מיט† די† אָנהענגער†פֿון† אַלע†אַנדערע† שפּראַכן® †וועלן† נוטה† זייַן†צום† צווייטן†שטאַנדפּונקט ª† נאָר†געבוירענע† ענגליש* רעדער† קענען† אפֿשר† אַרויסקוקן† מיט† אמתער†פֿרייד† אויף†אַזאַ† צוקונפֿטÆ †אָבער† ס0 איז†כּדאַי† צו†געדענקען ¨† אַז†ייִדן† טראָגן† אַ†טייל† פֿונעם†אַחריות† פֿאַרן†”אַלטן† חלום“† פֿון†איין† וועלטשפּראַךÆ

אונדזער† מעשׂה† מיטן† בבֿל* טו≠ רעם¨ † אין† וועלכן† דער† אויפֿקום† פֿון† באַזונדערע† שפּראַכן† ווערט† באַטראַכט†ווי† אַ†קאַטאַסטראָפֿע ¨† אַ† שטראָף† פֿאַר† דער† מענטשהייט¨ † האָט† געשאַפֿן† אַן† אידעאַל† פֿון† איין† שפּראַך† פֿאַר† דער† גאַנ≠ צער† מערבֿ* וועלטÆ † אין† משך† פֿון† כּמעט †צוויי† טויזנט† יאָר† האָבן† די† קריסטן¨ † ווי† די† ייִדן¨ † געהאַלטן¨ † אַז† די† אָר†יגי≠ נעלע† וועלטשפּראַך† איז† געווען† † העברעיִש† און† ג†עפּרוּווט †צוריק† צוברענ≠ גען†אַלע† ווערטער†זיי ערע†† צו† די† זעלבע† הע†ברעיִשע† שו†רשים Ɔ קיין† נוץ† האָבן† אַזעלכע† פּרוּוון† ניט† גע≠ בראַכט† דער† מערבֿדיקער† שפּראַכוויס†נשאַפֿט ¨† אָבער† דעם† אידעאַל† האָבן† זיי† פֿאַ†רפֿעסטיקט Ɔ

דער† גרעסטער† פֿאַר≠ טרעטער† † פֿון†דעם† וועלט≠ שפּראַך* געדאַנק† איז† אַוודאי† געווען† ד3 ר† ליי≠ זער† לודוויק† זאַמענהאָף† ©Πμπ Σ—±π± ±® ¨† וואָס† האָט† געשאַפֿן† אין† זייַנע† סטודענטישע† יאָרן† די† ערשטע† ©רעלאַטיוו ®† הצלחהדיקע† קינסטלעכע† ”פּלאַנשפּראַך“∫† עספּעראַנטאָÆ †דע† רבייַ†האָט† אים† אינספּירירט† זייַן† היימשטאָט † ¨† ביאַליסטאָק¨ † וווּ† די† אָרטיקע† ייִדן¨ † פּאָליאַקן¨ † רוסן† און† דייַטשן† האָבן†געהאַט† צווישן†זיך† ניט†קיין† פֿרייַנדלעכע† באַציִונגעןÆ †אַזוי† האָט†ער† געשריבן†אין μ†π∞ ∫±

„ווען† איך† וואָלט† ניט† געווען† קיין† ייִד† פֿון† דער†געטאָ ¨† וואָלט†די† אידעע†צו† פֿאַראייניקן†די† מענטשהייט† אָדער† מיר† ניט† אייַנגעפֿאַלן¨ † אָדער† זי† וואָלט† מיך† אַזוי† ניט† פֿאַרכאַפּט† אויף† מייַן† גאַנץ† לעבןÆ † דאָס† אומגליק† פֿון† דער† שפּאַלטונג† פֿון† דער† מענטשהייט† קען† קיינער† ניט† פֿילן† שטאַרקער†ווי† אַ†ייִד† פֿון†דער† געטאָÆ †ווי† נייטיק† עס†איז† צו†האָבן† אַ†נייטראַל *מענטשלעכע† שפּראַך¨ † ניט†פֿאַרבונדן† מיט†קיין† נאַציע¨ †קען† קיינער†ניט† פֿילן†שטאַרקער† ווי†אַ† ייִד¨ †וואָס† איז†געצוווּנגען† צו† דאַוונען† אין† אַ† לאַנג† אָפּגעשטאָרבענער† שפּראַך† און† צו† באַקומען† זייַן† דערציִונג† אין† אַ† שפּראַך†פֿון† אַן† ¸אַנדער ˛† פֿאָלק¨ †אַ† שפּראַך¨ †וואָס† טיילט† אים† אָפּ† פֿון† אַנדערעª † אַ† ייִד† וואָס† האָט† לייַדנדיקע†ברידער† איבער†דער† גאַנצער†וועלט ¨† מיט† וועמען† ער† קען† זיך† ניט† צונויפֿרעדן † Ɔ ¸ÆÆÆ ˛† איך† וועל† אייַך† פּשוט† זאָגן¨ † אַז† מייַן† ייִדישקייט† איז†געווען† די†הויפּט *סיבה ¨† פֿאַר†וואָס† איך†בין† ייִדישע†גראַמאַטיק Ɔ אין†די ΠΠ∞†± ער†יאָרן† איז†אים† אייַנגעפֿאַלן¨ † אַז† ייִדיש† האָט† ניט† קיין† צוקונפֿט¨ † און† דער† נאַציאָנאַליזם† פֿון† ד י†ציוניסטן† האָט† אים† אָפּגעשטויסןÆ † אויפֿצולעבן† העברעיִש† האָט† ער†געהאַלטן† פֿאַר†ניט† רעאַליסטיש†—†איז† טאַקע† אַ† שאָד† וואָס† ער† האָט† זיך† ניט† באַקענט† מיט† אַ† צווייטן† ליטוואַק¨ † אליעזר† בן* יהודה¨ † וואָס† איז† געבוירן† געוואָרן† מיט† אַ† יאָר† פֿריִער† און† זיך אַרויסגעוויזן†פֿאַר† פּונקט†אַזאַ† עקשן Æ

זאַמענהאָף†און† זייַנע†עספּ עראַ††נטיסטן† האָבן אויפֿגעטאָן† גרויסע† זאַכן∫† איבערגעזע צט† אַ נישקשהדיקן† חלק† פֿון† דער† וועלט *ליטעראַטור ¨ דור†כגעפֿירט† קאָנפֿערענצן†מיט† טויזנטער†באַטיי≠ ליקטע¨ †אַפֿילו† אויפֿגעהאָדעוועט†אַ† דור †© עטלעכע הונדערט® † ע†ספּ עראַנטאָ† *רעדנדיקע† קינדער Ɔ מען שאַצט†אָפּ† די†צאָל† פֿליסיקע†עספּעראַנטאָ *רעדער איבער† דער† וועלט†צו† אַן† ע רך†צוויי† מיליאָן Æ נאָר† פֿון† דעסטוועגן† האָט† עספּעראַנטאָ†ניט רעאַליזירט† זאַמע†נהאָפֿס† חלום †צו† פֿאַראייניקן די† מענטשהייט ª† די† שפּראַך† בלייַבט† אַ† קוריאָז ¨ וואָס† שטיצט† זיך† אויף† אַן† אי†נטערנאַציאָנאַלער נעץ† פֿון† אי†נט עליגענטן†† און† ענטוזיאַסטן†—† ניט אַזוי†אַנדערש† פֿון†אונדז† ייִדישיסטן Æ

אָבער¨ † אַז† מען† טראַכט† זיך† אַרייַן† אין דעם† ענין† וועלטשפּראַך ¨† קען† מען† דרינגען ¨ אַז† פֿאַקטיש† האָט† זאַמענהאָף† געוווּנען ¨† ווייַל ענגליש†איז† טאַקע†געוואָרן† אַ†מין† עספּעראַנטאָ∫ אַ† ראָמאַניש † *גערמאַנישע† מיששפּראַך† מיט אַ† פּשוטער† גראַמאַטיק† וואָס† איז† ניט סימבאָליש†פֿאַרבונדן† מיט†קיין† איין†פֿאָלק Æ מיט†הונדערט† יאָר†צוריק ¨† אין†זאַמע† נהאָפֿס צייַטן¨ † האָט† מען† נאָך† געקענט† אידענ≠ טייפֿ צירן† ענגליש† מיט† דער† ”אַנגלאָ * סאַקסישער†ראַסע “¨ †אָבער† הייַנט†איז† דאָס אַן† אַבסורד Ɔ אַן† אָפֿי ציעלע† שפּראַך† אין איבערμ∞† † לענדער¨ † געהערט† ענגליש†צו יעדן† איינעם† וואָס† רעדט† ענגליש Ɔ אַפֿילו אין†דער† סטרוקטור†פֿון† עספּעראַנטאָ†האָט ענגליש† אינספּירירט† זאַמענהאָף ¨† דער עיקר¨ †דאָס† גראַמאַטישע†פּשטות Æ

אַ† חבֿר† מייַנער† האָט† אַ† מאָל† באַ†צייכנט עספּעראַנטאָ† ווי†”ייִדיש† פֿאַר† גויים Æ“† לויט† זייַן צוזאַמענשטעל† און† פֿונק ציע ¨† קען† מען† פּונקט אַזוי† זאָגן ¨† אַז† וועלט *ענגליש† איז† אויך†”ייִדיש פֿאַר†גויים Æ“† אָבער†הלוואַי† וואָלטן†די† ייִדן†ווייַ≠ טער†גערעדט†” ייִדיש†פֿאַר† ייִדן“°

פֿון†די† ערשטע†יאָרן† פֿאַרכאַפּט†געוואָרן† מיט† אַזאַ† וויכטיקער† אידעע† און† אַ† חלום†—† דעם† חלום† צו† פֿאַראייניקן† די† מענטשהייטÆ “

ס0 איז† באַקאַנט¨ † אַז† זאַמענהאָף† האָט† זיך† אויך† אינטערעסירט† מיט† העברעיִש† און† ייִדיש† —† ער† איז† געווען† פֿון† די† ערשטע† חובֿבֿי* ציון† און† האָט† אַפֿילו† אָנ≠

געשריבן† אַ† O T N A R E P S E

Newspapers in Yiddish

Newspapers from USA

© PressReader. All rights reserved.