PANDELI EVANGJELI Miku i Zogut dhe Ismail Qemalit, që u dëbua nga komunizmi

Në 100- vjetorin e Pavarësisë, historianët Beqir Meta dhe Hasan Bello, përkujtojnë Pandeli Evangjelin, disa herë kryetar Parlamenti, Kryeministër dhe ministër i Jashtëm... Zbardhet miqësia me plakun e Vlorës dhe letërkëmbimi me Konicën

Gazeta Shqiptare - - KULTURE - Prof. Dr. Beqir META* Hasan BELLO

Personalitetet madhore të historisë dhe të kulturës së një kombi nuk mund të jenë të rastit. Ata janë rrjedhojë e një tradite të gjatë, e momenteve të caktuara historike e politike, e faktorëve të shumtë e të gjithanshëm ndikues, edukues e formues. Studimi i veprimtarisë së këtyre personaliteteve nuk është vetëm një mjet njohjeje apo kurioziteti por, është një burim me rëndësi për të mësuar dhe gjykuar mbi rolin dhe kontributin që ata luajtën në themelimin dhe konsolidimin e shtetit shqiptar; për vështirësitë, pengesat, arritjet dhe mosarritjet në rrugën e gjatë drejt pavarësisë.

Pandeli Evangjeli lindi në Korçë në vitin 1859. Origjina e familjes Evangjeli është nga fshati Shalës i Kolonjës. Si shumë familje të tjera, babai i Pandeliut, Jano Evangjeli, i vëllai, Nikollaqi, dhe dy motrat Sofia dhe Marina, u shpërngulën në Korçë, ku shpresonin se do të kishin kushte më të mira jetese.

Në vitin 1877, në moshën 18- vjeçare, ashtu si bashkëmoshatarët e tij, Pandeliu përfundoi gjimnazin grek me rezultate shumë të mira. Njohuritë dhe diturinë e tij, si autodidakt, ai vazhdoi t` i zgjerojë përgjatë gjithë jetës. Mjafton të përmendim faktin se, përveç gjuhës shqipe, që në moshë të re ai fliste e shkruante frëngjishten, greqishten, rumanishten dhe italishten, gjë që i dha mundësi atij që me kalimin e kohës të formohej akoma më mirë, të zgjeronte horizontin kulturor, shkencor e politik.

Për shkak të kushteve të vështira ekonomike ashtu si shumë bashkatdhetarë të tjerë në ato vite edhe pjesëtarët e familjes Evangjeli u detyruan të merrnin rrugën e mërgimit. Kështu, rreth vitit 1878, në moshën 19- vjeçare, Pandeliu bashkë me të vëllanë Nikollaqin, emigroi në Rumani. Fillimisht ai u vendos në Buçiumeni, në rrethinat e Bukureshtit, pranë Kostandin Eftimiut, me origjinë nga Drenova e Korçës, tek i cili filloi të punojë si ndihmës, apo çirak. Pasi punoi 4- 5 vjet në Buçimeni, ai u vendos brenda në Bukuresht, ku vazhdoi të merrej me tregti, tani më vete. Shumë shpejt ai mori pjesë në lëvizjen patriotike të emigracionit shqiptar në Bukuresht, duke u bërë anëtar i shoqërisë " Dituria" dhe më vonë, më 7 janar 1896, u zgjodh edhe kryetar i saj. Nën drejtimin e Pandeli Evangjelit kjo shoqëri botoi abetaret e para shqipe, librat e Naimit e të Sami Frashërit, si dhe një numër të madh librash me karakter patriotik të cilët ndaheshin falas në të gjitha trevat sh-

Më 1946 u nxor nga shtëpia, banesa u përdor si seli e Ambasadës Jugosllave

qiptare. Duke kujtuar vitet kur jetonte e punonte si çirak i Pandeli Evangjelit, Thanas Viso Mborja ka shkruar: " Fillova të vete edhe në dyqanin e patriotit Pandeli Evangjeli, ku gjeta patriotë të mirë, si dhe libra të shkruar nga shkrimtarët e Rilindjes, me një fjalë një atmosferë kombëtare. Ai më mbante gjithmonë pranë, më jepte libra për të lexuar dhe, pasi t` i kisha lexuar, më pyeste për përmbajtjen e tyre. Kënaqej nga leximi im dhe herë pas here më shpinte në dhomën e bibliotekës së dyqanit të tij, e cila shërbente edhe si zyra e shoqërisë " Dituria". Pandeli Evangjeli e kishte treguar veten si një patriot i mirë, i mbante gjithnjë afër shqiptarët dhe kur ish nevoja edhe i ndihmonte, takimet me patriotët në dyqanin e Pandeli Evangjelit si dhe bisedimet që bëja me të dhe me Nikolla Naçon më zhvilluan mjaft ndjenjat e mija kombëtare". Ndërsa një tjetër protagonist i asaj kohe, Eqerem bej Vlora, në kujtimet e tij për Pandeli Evangjelin shkruan se: " Kafeneja e Pandeliut ishte qendra e lëvizjes kombëtare shqiptare. Pandeli Evangjeli ishte në atë kohë njeri i thjeshtë, shtatpaktë, por me mendje të shëndoshë që falë pikëpamjeve të tij për mirëkuptim dhe bashkim nderohej shumë nga të gjithë shqiptarët e Bukureshtit".

* * * Suksesi i kryengritësve shqiptarë përgjatë viteve 1910- 1912 në arritjen e autonomisë faktike brenda Perandorisë Osmane ishte një ngjarje me rëndësi të madhe që u eklipsua nga pasojat e saj edhe më të rëndësishme. Tepër vonë e kuptoi qeveria osmane se krijimi i një Shqipërie autonome ishte rruga më e sigurtë për të fituar përkrahjen e shqiptarëve kundër çdo sulmi nga ana e Serbisë, Greqisë, Malit të Zi dhe Bullgarisë.

Dëmet që u kishin shkaktuar ushtrive turke italianët dhe shqiptarët u dhanë guxim shteteve ballkanike që t` i çonin përpara përgatitjet e veta për luftë. Por, kur për zhgënjimin e tyre, Shqipëria fitoi praktikisht autonominë, ato vendosën të vepronin menjëherë, përpara se ajo të pajtohej me turqit, të organizonte burimet e saj dhe të realizonte kërkesën për t` u marrë parasysh nga shtetet evropiane.

Sofja, Beogradi dhe Athina kishin frikë se mos autonomia e Shqipërisë mund të provokonte ndërhyrjen e Fuqive të Mëdha, në territore mbi të cilat ato ushqenin aspirata kombëtare ( më saktë, shoviniste). Në të vërtetë, prej kohësh ekzistonte një Shqipëri " virtuale", të paktën në programet politike të Austro- Hungarisë dhe Italisë. Të dyja fu- qitë, secila prej këndvështrimit të vet politik dhe ekonomik, e shihnin dobinë e një konteksti autonom shqiptar në Perandorinë Osmane, ose si një gur në ekuilibrat ballkanik ( për Vjenën), ose si urë lidhjeje me rajonin ( për Romën). Patriotët shqiptarë, si Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi etj, duke ndjekur me kujdes zhvillimin e ngjarjeve në Gadishullin Ballkanik dhe duke gjykuar se kushtet e reja ndërkombëtare që po krijoheshin duheshin shfrytëzuar për të realizuar aspiratat e popullit shqiptar, menduan të ndërmerrnin veprime të shpejta politike e diplomatike, brenda e jashtë vendit. Nga fillimi i nëntorit 1912 Luigj Gurakuqi me Ismail Qemalin shkuan midis shqiptarëve të Bukureshtit, ku filluan konkretisht përgatitjet për Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë. Pa humbur kohë, në hotel " Kontinental", në qendër të Bukureshtit, filloi mbledhja e të gjitha shoqërive shqiptare të Bukureshtit dhe të Kostancës, e cila zgjati disa ditë. Në këtë mbledhje siç shkruan Asdreni " u bisedua gjerë e gjatë mënyra, udha dhe mjetet që lypeshin përdorur për ta përballuar rrezikun edhe sa të mundet pa vonuar për të vajtur sa më shpejt në Shqipëri, për të gjetur edhe aty anëtarë besnikë të kësaj ideje së tërëshenjtë të ngritjes së Flamurit të Kastriotit- Skënderbeut". Pandeli Evangjeli është konsideruar si një nga organizatorët e mbledhjes në hotel " Kontinental", bashkë me Asdrenin, Nikolla Naçon, Vasil Zografin, Spiridon Ilon, etj. Në emër të Komitetit Shqiptar të Bukureshtit, kryetari i tij, Pandeli Evangjeli, u dërgoi letra, telegrame dhe kopjen e vendimeve të Bukureshtit shumë patriotëve e shoqërive shqiptare jashtë atdheut për t` i vënë në dijeni për vendimet e mbledhjes së Bukureshtit, për masat që po merreshin për ta shpëtuar vendin nga situata e rrezikshme në të cilin ndodhej dhe për të kërkuar prej tyre që të jepnin edhe ata ndihmesën e tyre morale e materiale në të mirë të Shqipërisë, duke dërguar përfaqësuesit e tyre për të marrë pjesë në veprimtaritë që do të zhvilloheshin në atdhe.

Më 14 nëntor 1912, Komiteti zgjodhi një delegacion prej 9 vetash të kryesuar prej Pandeli Evangjelit, i cili do të përfaqësonte koloninë shqiptare të Bukureshtit në Kuvendin Kombëtar të Vlorës. Por, për arsye shëndetësore ky i fundit nuk mundi të merrte pjesë. Megjithatë, ai ishte një nga iniciatorët dhe organizatorët e mitingjeve që u mbajtën nga kolonia shqiptare e Bukureshtit për mbrojtjen e pavarësisë së shpallur në Vlorë dhe të trojeve kombëtare shqiptare të pushtuara nga ushtritë ballkanike. Pandeli Evangjeli ishte gjithashtu personaliteti kryesor i kolonisë së Bukureshtit, i cili, komunikonte me Qeverinë e Vlorës dhe me kancelaritë evropiane. Ai mbante fjalime, hartonte protesta e memorandume, duke u bërë kështu shprehës i aspiratave të popullit shqiptar.

Pasi u formua Qeveria e Vlorës e kryesuar nga Ismail Qemali, Pandeli Evangjeli, në emër të të gjithë shqiptarëve të Rumanisë i dërgoi asaj këtë telegram urimi: " Shqiptarët e Rumanisë i dërgojnë me entuziazëm të madh zotërisë tuaj Qeverisë shqiptare urimet për veprën e madhe patriotike që mbaruat. Rroftë Qeveria e parë e Shqipërisë! Rroftë Shqipëria e lirë!". Në telegramin e përgjigjes drejtuar kolonisë shqiptare të Bukureshtit, Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi shkruanin: " Përpjekjet tuaja na japin gëzim, kurajë dhe ndihmë. Rrofshin shqiptarët e Rumanisë!".

Siç del dhe nga dokumentet arkivore të kohës, duke vlerësuar ndihmesën e çmuar të Pandeli Evangjelit, Ismail Qemali, i propozoi atij që pasi të organizonte situatën definitive në Shqipëri do ta emëronte si ministër. Mirëpo, kjo nuk u arrit që të vihej në jetë, sepse Qeveria e Ismail Qemalit nuk vazhdoi gjatë pas këtij propozimi.

* * * Vendimi i 29 korrikut 1913 i Konferencës së Ambasadorëve në Londër mbi Pavarësinë e Shqipërisë parashikonte që në krye të shtetit shqiptar të vihej një princ, i cili do të caktohej nga Fuqitë e Mëdha brenda jo më shumë se 6 muajve. Për fronin e shtetit të ri shqiptar pati shumë pretendentë, por më në fund Fuqitë e Mëdha pranuan që princ i Shqipërisë të ishte gjermani Vilhelm fon Vidi, i propozuar nga Austro- Hungaria dhe Italia. Më 12 janar 1914, kolonia shqiptare e Bukureshtit organizoi një mbledhje, në të cilën vendosi të dërgonte përfaqësuesit e saj në atdhe, për të marrë pjesë në pritjen që do t` i bëhej Princ Vidit, me ç` rast do t` i shprehnin atij " nderimin, gëzimin dhe

Newspapers in Albanian

Newspapers from Albania

© PressReader. All rights reserved.