НЕПРЫРУЧАНАЯ ПТУШКА

Раз­ва­гі аб твор­час­ці і лё­се яў­геніі яніш­чыц

Belaruskaya Dumka - - ЗМЕСТ БЕЛАРУСКАЯ ДУМКА - Та­ма­ра АЎСЯННіКАВА, пісь­мен­ні­ца, г. Ма­гілёў

Раз­ва­гі аб твор­час­ці і лё­се яў­геніі яніш­чыц

Пра твор­час­ць Яў­геніі Яніш­чыц на­ша су­час­ні­ца та­ле­навітая пісь­мен­ні­ца Люд­мі­ла Руб­леўская ад­ной­чы на­пі­са­ла: «Цу­доў­ная лірыч­ная па­эзія, неза­леж­ная ад кант­экс­ту ча­су». І гэта са­праў­ды так. Яў­генія Яніш­чыц – зна­ка­вая фі­гу­ра ў бе­ла­рус­кай па­эзіі дру­гой па­ло­вы XX ста­годдзя. Ці­ка­вас­ць да яе асо­бы, лё­су і тво­раў і праз час, а аку­рат у ліста­пад­зе спаў­ня­ец­ца 70 га­доў з дня на­ра­дж­эн­ня па­эт­э­сы і 30 га­доў яе зы­хо­ду з жыц­ця, не стра­ча­на, а, на­а­д­ва­рот, рас­це.

Лю­боў і Па­эзія для Яў­геніі Яніш­чыц непад­зель­ныя. Сваю пер­шую кні­гу яна спа­чат­ку ха­це­ла на­з­ва­ць «Усё па­чы­на­ец­ца з люб­ві», пра што пі­са­ла Сяр­гею Паніз­ніку. По­тым – «Непрыручаная птушка», але ўр­эш­це змяні­ла на­зву на «Снеж­ныя грам­ні­цы». Я. Яніш­чыц за­ду­ма­ла для вы­дан­ня чы­рво­ную во­клад­ку, але ў чы­рво­най вый­ш­ла пер­шая кні­га Ні­ны Ма­цяш. Жэня палічы­ла, што «чы­рво­ны ко­лер Ніна­ч­цы дас­ць сі­лу», і для свай­го дэ­бю­ту вы­бра­ла ко­лер неба – бла­кіт­ны.

На во­клад­цы кні­гі – фо­та па­эт­э­сы. Яно ха­рак­тары­зуе аўта­ра здым­ка (на жаль, яго імя вы­свет­лі­ць не ат­ры­ма­ла­ся) як та­ле­наві­та­га май­ст­ра, які за­зір­нуў не толь­кі ў ду­шу, але і ў яе бу­дучы­ню. Му­шу за­ў­ва­жы­ць, што ме­навіта здым­кам з той фо­та­сесіі Я. Яніш­чыц за­каль­ца­ва­ла свой твор­чы шлях, змяс­ціў­шы яго ў сва­ёй апош­няй кні­зе – збор­ніку вы­бра­на­га «У шу­ме жыт­ня­га свят­ла».

Сім­валіч­ны­мі рад­ка­мі за­кан­ч­ва­ец­ца верш «Непрыручаная птушка»:

Мяне ў па­лё­це не ска­ры­лі. А буд­зе што не так – ма­лю: Скру­ці­це стом­ле­нае крыл­ле і кінь­це ў род­ную рал­лю.

Ка­ханне мо­жа бы­ць уза­ем­ным або не. Ды калі яно бы­ло, то гэта ўжо шчас­це. і ня­цяж­ка зда­га­дац­ца, якое ка­ханне пры­носі­ць ма­ста­ку боль­шы плён. Да та­го ж сло­ва «ка­хаю» ў па­эзіі Я. Яніш­чыц су­стра­ка­ец­ца не вель­мі ча­ста. Яна ка­ры­ста­ец­ца сло­вам «люб­лю», якое мае больш шы­ро­кае зна­ч­энне:

і тут, дзе ра­дас­ць ды­хае вяс­но­ва,

Дзе Млеч­ны Шлях спа­дае на зям­лю, Я свет­ла пры­па­ду да дзе­яс­ло­ва Твай­го, з ма­ёй слязі­наю «люб­лю».

«Паў­ноч­ная за­ра».

Май­ст­эр­ства па­эт­э­сы тут рас­кры­ва­ец­ца праз мна­га­знач­на­сць вы­ка­за­най дум­кі. Сло­ва «люб­лю» з вер­ша мож­на ад­нес­ці і да ка­ха­на­га, і да па­эзіі:

У час та­кі – не час для раз­да­рож­жа. Гу­кай мяне, па­эзіі сяст­ра!

«Паў­ноч­ная за­ра».

Абра­на­сць лё­су твор­цы пры яго жыц­ці не за­ў­сё­ды за­ў­ва­жа­ю­ць. Пра Яў­генію Яніш­чыц гэ­та­га ска­за­ць нель­га. Яна бы­ла і за­ў­ва­жа­най, і ац­эне­най. Але ж, да­час­на па­кі­нуў­шы жыц­цё, пры­цяг­ну­ла да ся­бе яш­чэ больш піль­ную ўва­гу. Паўстае пы­танне: што ста­ла пры­чы­най та­ко­га фі­на­лу? Вер­сіі ёс­ць. Але я не згод­на з ты­мі, хто лічы­ць пры­чы­най яе смер­ці неш­часлі­вае ка­ханне: не тр­э­ба гляд­зе­ць так ад­на­бо­ка. Са­ма па­эт­э­са пі­са­ла:

Га­то­вая да ўсмеш­кі-за­пы­тан­ня, Да сто­е­най на­смеш­кі з-за ву­г­ла, Спаз­на­ла толь­кі я азы ка­хан­ня?

Ды і ў та­кім – няш­час­най не бы­ла. «Спро­ба несен­ты­мен­таль­на­га ра­ман­са».

Та­лент – гэта не толь­кі дар, але і крыж, які паві­нен несці абра­ны Бо­гам. Што ж ста­ла­ся не так? Ча­му па­леская дзяўчын­ка, птуш­кай уз­ля­це­ў­шы на літа­ра­тур­ны Пар­нас, неча­ка­на абарва­ла свой па­лёт? Не так даў­но мне тра­піў у рукі мат­э­ры­ял, вель­мі ці­ка­вы і патр­эб­ны для ра­зу­мен­ня асо­бы Я. Яніш­чыц. Гэта ўры­ўкі з ненад­ру­ка­ва­най кні­гі за­ў­час­на ады­шоў­ша­га ў ін­шы свет пісь­мен­ніка і жур­налі­ста з Пін­ска Міка­лая Еля­неўска­га. Ён пас­пеў за­пі­са­ць успа­мі­ны Ма­рыі Ан­др­эеў­ны, ма­ці па­эт­э­сы, якая рас­ка­за­ла, як Жэня, яш­чэ ма­лой дзяўчын­кай, лед­зь­ве не па­та­ну­ла ў Ясельд­зе: «Ёс­ць там вір. Мес­ца глы­бо­кае. Вось хлоп­цы, хто стар­эй­шы, у гэты вір ныр­ца да­валі, а по­тым вы­плы­валі. Ма­лых ту­ды не пус­калі. Маг­ло за­кру­ці­ць. Што Жэню да гэ­та­га ві­ру штур­ха­ну­ла, ніх­то не ве­дае. Яна ска­за­ла хлоп­цам: «Ду­ма­е­це, што толь­кі вы ад­ны та­кія сме­лыя. Я так­са­ма ма­гу». Хлоп­цы па­чалі смя­яц­ца, а яна ра­за­гна­ла­ся па бе­ра­зе – і боў­ць у вір. Ну, і вы­плы­ць са­ма не змаг­ла».

Пад­лет­кі яе вы­цяг­нулі, ад­ка­чалі. Калі пры­бег­ла ма­ці, нех­та з іх за­зна­чыў: «Цёт­ка Ма­рыя, яна маўчы­ць, як на тым све­це па­бы­ва­ла». Хто ве­дае, маг­чы­ма, і са­праў­ды так бы­ло. Мі­сты­кі сц­вяр­джа­ю­ць: тым, хто пе­ра­жыў клініч­ную смер­ць, ча­ста ад­кры­ва­ец­ца асаб­лі­вы дар. Гэтыя люд­зі па-ін­ша­му па­чы­на­ю­ць успры­ма­ць свет. Пэў­на, і нам нель­га іг­на­ра­ва­ць гэты факт з бія­гра­фіі Я. Яніш­чыц. Ма­рыя Ан­др­эеў­на ўс­па­мі­на­ла, што Жэня ча­ста сяд­зе­ла ка­ля та­го ві­ру, гляд­зе­ла на ва­ду і аб нечым сваім ду­ма­ла. А на мат­чы­ны страхі-хва­ля­ван­ні ад­каз­ва­ла: «Ве­да­еш, ма­ту­ля, так цягне, там та­кая без­дань, аб­ло­кі ў ім (у ві­ры. – Т.А.) плы­ву­ць, як нед­зе ў дру­гім жыц­ці. Там на­ват і не ва­да зусім, а нешта та­кое, магніт­нае». Зда­ец­ца, што і на фо­та­здым­ку на во­клад­цы збор­ніка «Снеж­ныя грам­ні­цы» па­эт­э­са гляд­зі­ць аку­рат у той са­мы ясяльд­зянcкі вір.

Ча­му лёс ча­ла­ве­ка скла­д­ва­ец­ца так, а не інакш? Яў­генія Яніш­чыц за свае 40 га­доў некаль­кі разоў су­ты­ка­ла­ся са смер­цю. Дру­гі вы­па­дак так­са­ма быў звя­за­ны з ва­дой. У 1964 год­зе Жэня ста­ла пе­ра­мож­цай літа­ра­тур­на­га кон­кур­су ча­со­пі­са «Бя­роз­ка» і бы­ла ўз­на­га­род­жа­на пу­цёў­кай у дом ад­па­чын­ку «На­рач». У час ку­пан­ня ў во­зе­ры яна рап­тоў­на па­ча­ла та­ну­ць. На да­па­мо­гу па­дас­пеў Ана­толь Гра­чанікаў. За­тым праз некаль­кі га­доў у Ма­гілё­ве Жэня тра­пі­ла пад ко­лы аўта­ма­бі­ля «хут­кай да­па­мо­гі», але вы­жы­ла.

Зда­ец­ца, чы­ясь­ці ня­бач­ная ру­ка ста­ран­на ад­вод­зі­ла смер­ць ад па­эт­кі. Тры ра­зы... са­краль­ная ліч­ба. Та­кія па­пяр­эд­жан­ні патра­ба­валі пе­ра­ас­эн­са­ван­ня па­вод­зін, ад­но­сін да жыц­ця, на­ват са­міх ду­мак. і гэта ця­пер ба­чыц­ца ві­да­воч­ным. А та­ды?.. Усе тра­гіч­ныя сіту­а­цыі са­ма Жэня ўс­пры­ма­ла як на­ка­на­ванне, ві­на­ва­ці­ла ся­бе, лічы­ла – «за шчаслі­вае жыц­цё тр­э­ба

пла­ці­ць». Яна бы­ла фа­таліст­кай, та­му ўсё, што зда­ра­ла­ся, пры­ма­ла як дад­зе­на­сць і муж­на нес­ла свой крыж.

У ас­но­ве твор­час­ці па­эта – сло­ва. і яго зна­ч­энне ў па­эзіі не та­кое, як у паў­сяд­зён­ных зносі­нах. Яно мае ма­гіч­ную сі­лу ўзд­зе­ян­ня і мо­жа мат­э­ры­я­лі­за­вац­ца. Са­праўд­ны твор­ца ні­бы той маг. Та­му да сло­ва яму тр­э­ба ставіц­ца з вя­лі­кай па­ва­гай і ас­ця­рож­на­сцю, каб дум­кі, вы­ка­за­ныя ўс­лых ці вы­клад­зе­ныя на па­пе­ры, не ака­за­лі­ся на­ме­рам Бо­га. Та­кіх прыкла­даў шмат у твор­чых лё­сах вя­до­мых рус­кіх па­этаў С. Ясені­на, У. Ма­я­коўска­га, М. Цвя­та­е­вай, М. Руб­цо­ва і ін­шых.

У Яў­геніі Яніш­чыц так­са­ма ёс­ць вер­шы, якія ма­глі фа­таль­ным чы­нам паў­плы­ва­ць на яе лёс. На­прыклад: «Не да­ка­ра­ла, не жу­ры­ла», «Вунь пер­шая хма­ра павіс­ла бянт­эж­на над кра­ем» (збор­нік «Ясель­да», 1978), «Жы­ві­це і лю­бі­це» («На бе­ра­зе пля­ча», 1980), «Яш­чэ не збы­ты успа­мін», «На ўся­кі вы­па­дак…», «На го­лас лі­ры» («Калі­на зі­мы», 1987). Та­ма­ра Ка­лені­ка­ва, на­ша з Яніш­чыц ад­на­курс­ні­ца, яш­чэ ў студ­энц­кія га­ды бы­ла свед­каю ад­на­го Жэні­на­га вы­казван­ня, якое ўс­пры­ня­ла як бра­ва­ду ма­ла­дой па­эт­э­сы: «Я пра­жы­ву 40 га­доў». Гэтыя сло­вы Та­ма­ра ўс­пом­ні­ла, калі Жэні не ста­ла. Літа­ра­ту­разна­вец і па­эт Алег Лой­ка ў ар­ты­ку­ле «Кла­дач­ка то­нень­ка» ўз­га­д­ваў, як на ад­ным се­мі­на­ры па па­эзіі Яў­генія Яніш­чыц ска­за­ла, што со­рак год жан­чыне – гэта ўсё, гэта «кр­эс».

Звер­нем ува­гу на та­кія рад­кі:

А я ба­ю­ся пас­тар­эць

Ха­ця б на ма­ка­вае зер­ца –

Ці не та­му, што ўжо зві­не­ць

Не хо­ча спуд­жа­нае сэр­ца?

«У без­на­зоў­най ці­шы­ні».

У гэтым кант­экс­це ста­но­віц­ца ві­да­воч­най пер­шая з пры­чын, што паў­плы­валі на да­час­ную смер­ць па­эт­э­сы. Яў­генія Яніш­чыц ба­я­ла­ся стар­эць і… ста­міла­ся жы­ць, ста­міла­ся неча­га ба­яц­ца. А дру­гой, без­умоў­на, сталі тра­гіч­ныя жыц­цё­выя сіту­а­цыі, аб­ставі­ны ад­но­сін з твор­чы­мі асо­ба­мі, што ў су­куп­на­сці і пры­вя­ло да па­ру­ш­эн­ня ста­ну зда­роўя: да дэпр­эс­іі. Пе­ра­жы­ў­шы менш чым за год (ка­нец мая 1975 – па­ч­а­так лю­та­га 1976) тра­гіч­ную смер­ць ба­ць­кі, раз­вод з му­жам, да­рож­ную ава­рыю, на­ват звы­чай­ны ча­ла­век мо­жа ака­зац­ца ў скла­да­ным псіхіч­ным стане. А пе­рад усім у Яніш­чыц быў і 1973 год, аб якім мы ма­ла што ве­да­ем. У інт­эрв’ю, апуб­лі­ка­ва­ным у га­зе­це «Чы­рво­ная зме­на» 19 ліста­па­да 1998 го­да, бы­лы муж па­эт­э­сы Сяр­гей Паніз­нік па­ве­да­міў: «Нед­зе ў кан­цы 1973 го­да, у час Жэні­на­га ляч­эн­ня ў Пры­кар­пац­ці, з ёю бы­ла ўчы­не­на пра­ва­ка­цыя»… Вось з чым яш­чэ да­вод­зіла­ся спраў­ляц­ца Я. Яніш­чыц.

На­п­эў­на, паў­плы­ва­ла на яе зда­роўе і па­езд­ка ў Аме­ры­ку ў 1981 год­зе. Най­перш пад­зей­ні­чаў ін­струк­таж, які пра­вод­зіў­ся з ты­мі, хто ехаў у ка­піталі­стыч­ныя краі­ны, і тое, што вы­ступ­лен­ні да­валі­ся ў га­то­вым вы­гляд­зе, і пра­цяг­лас­ць па­езд­кі (тры ме­ся­цы). Але больш за ўсё Жэню на­па­ло­хаў ад­зін вы­па­дак. Ад­ной­чы да яе ў ну­мар гас­цiнi­цы зай­шоў незна­ё­мы муж­чы­на i па­прасiў пе­ра­да­ць на рад­зi­ме да­ля­ры. Яна не паспе­ла на­ват апом­нiц­ца, як вiзi­цёр па­клаў кан­верт i знiк, па­кi­нуў­шы Жэню ў раз­губ­ле­на­сцi i стра­ху. Рас­ка­за­ць ка­му-небудзь яна не асмелiла­ся, та­му кан­верт з да­ля­ра­мi парва­ла на мел­кiя шмат­кi, не пра­чы­таў­шы ад­раса i не палiчы­ў­шы гро­шы, i спус­цi­ла ва ўнiтаз. Яна бы­ла ўп­эў­не­на, што гэта пра­ва­ка­цыя.

Не прай­шоў бяс­след­на і вы­па­дак з Ла­ры­сай Гені­юш: у 1983 год­зе, калі апаль­ная па­эт­ка па­міра­ла, Жэня па­е­ха­ла з сы­нам пра­ве­да­ць яе. Але Гені­юш не пры­ня­ла Яніш­чыц. Да­ну­та Біч­эль у эсэ «Там бы­лі др­э­вы, сня­гі і вят­ры» на­пі­са­ла: «Ла­ры­са ад­мо­ві­ла ад нач­но­га чу­ван­ня Жэні Яніш­чыц, та­му што Жэня езд­зі­ла з са­вец­кай дэле­га­цы­яй на сесію ААН». Аб гэтым здар­эн­ні ўз­га­д­ваў і пісь­мен­нік Улад­зі­мір Ар­лоў, які пас­ля Я. Яніш­чыц за­ход­зіў у па­ла­ту да Ла­ры­сы Ан­то­наў­ны.

У 1987 год­зе Яў­генія Яніш­чыц у склад­зе пар­тый­най дэле­га­цыі езд­зі­ла ў Фін­лян­дыю. Па да­ро­зе на­зад яна бы­ла шпіталі­за­ва­на ў ленін­град­скую клініку. Па­вод­ле слоў сы­на Ан­др­эя, вяр­нуў­шы­ся да­до­му, ска­за­ла: «Я езд­зі­ла з мяс­ні­ка­мі».

Пісь­мен­нік Ба­рыс Са­чан­ка пра гэты вы­па­дак з Я. Яніш­чыц пі­саў: «Не­як яна па­е­ха­ла ў Фін­лян­дыю. Вяр­ну­ла­ся ад­туль сум­ная. <…>

– У Аме­ры­цы мяне сёй-той вы­пра­боў­ваў… А ця­пер у Фін­лян­дыі… Няў­жо мяне не ве­да­ю­ць? – пы­та­ла яна»...

Твор­час­ць Я. Яніш­чыц вы­со­ка ац­э­нь­валі кіраўніцтва са­ю­заў пісь­мен­нікаў Бе­ла­русі і СССР, мно­гія зна­ка­мітыя ма­ста­кі сло­ва. Мак­сім Танк, са­кра­тар Са­ю­за пісь­мен­нікаў СССР у 1966–1986 га­дах і стар­шы­ня праў­лен­ня Са­ю­за пісь­мен­нікаў БССР з 1967 па 1990 год, у да­кла­дах ча­ста на­зы­ваў імя Яў­геніі Яніш­чыц у пе­раліку з пісь­мен­ні­ка­мі-муж­чы­на­мі, май­стра­мі сло­ва. А гэта вы­кліка­ла кры­ў­ду і зай­зд­рас­ць з бо­ку нека­то­рых ка­лег-жан­чын, што азмроч­ва­ла жыц­цё і ма­раль­ны стан па­эт­э­сы. Пас­ля ат­ры­ман­ня Яніш­чыц у 1986 год­зе Дзяр­жаў­най пр­эміі БССР імя Ян­кі Ку­па­лы раз­лад­зіла­ся сяброўства з Таі­сай Бон­дар. «Жэня ўсё ба­лю­ча пе­ра­жы­ва­ла», – свед­чы­ла Жэні­на ма­ці.

Знешне твор­чая кар’ера Яў­геніі Яніш­чыц скла­д­ва­ла­ся са­праў­ды зай­зд­рос­на. Але не ўсім вя­до­ма ўнут­ра­ная су­пяр­эчлі­вас­ць асо­бы па­эт­э­сы. Так, пас­ля пра­па­но­вы ўсту­пі­ць у пар­тыю яна доў­га ва­га­ла­ся, раіла­ся са школь­най сяброў­кай Раі­сай Ган­ча­рык.

Жэня тра­пі­ла ў сво­е­а­саб­лі­выя жор­ны. Усе мо­ман­ты, вя­лікія і ма­лыя, скла­д­валі­ся, раслі, пе­рат­ва­ралі­ся ў крыж, які тры­ма­ць бы­ло невы­нос­на цяж­ка. Яна прад­чу­ва­ла свой ран­ні ады­ход. і невы­пад­ко­ва ў твор­час­ці з’яў­ля­ец­ца хры­с­ціян­скі ма­тыў. Верш «Ча­ша» ад­сы­лае нас да ма­лен­ня ісу­са Хры­ста ў Геф­сі­ман­скім сад­зе.

Ад­ной з пры­чын тра­ге­дыі Яў­геніі Яніш­чыц, на мой по­гляд, з’яў­ля­ец­ца яш­чэ і тое, што пер­шай кні­гай яна пас­таві­ла са­бе вель­мі вы­со­кую твор­чую план­ку. і ёй больш не ўда­ло­ся ні­вод­ным сваім па­этыч­ным збор­ні­кам вы­кліка­ць та­кіх эмо­цый у кры­ты­каў і пісь­мен­нікаў, ат­ры­ма­ць столь­кі вод­гу­каў, як пас­ля вы­хаду «Снеж­ных грам­ніц». Рых­ту­ю­чы кож­ную но­вую кні­гу, яна імкну­ла­ся зра­бі­ць яе леп­шай, чым па­пяр­эд­нія. Але ра­дас­ць ёй пры­нес­ла, ба­дай што, толь­кі «Калі­на зі­мы».

У апош­нія га­ды жыц­ця Яў­генія Яніш­чыц двой­чы лячы­ла­ся ад дэпр­эс­іі. Ка­му з твор­чых люд­зей не зна­ё­мы стан прыг­не­ча­на­сці? Хто не сум­ня­ваў­ся ў неаб­ход­на­сці сваіх вы­сіл­каў? Сён­ня звяр­нуц­ца да псі­хат­эра­пе­ўта – звы­чай­ная спра­ва. У са­вец­кі час візіт у псіхіят­рыч­ную баль­ні­цу быў прак­тыч­на пры­га­во­рам. Я ду­маю, Жэню тур­ба­ваў не столь­кі сам факт ляч­эн­ня (хо­ць і та­кую акаліч­на­ць нель­га іг­на­ра­ва­ць), коль­кі тое, што бу­ду­ць пра яе га­ва­ры­ць.

Ці бы­ла маг­чы­мас­ць у род­ных і бліз­кіх пра­ду­хілі­ць яе зы­ход? Ад­на­знач­на – не. Я. Яніш­чыц са­ма ад­лічы­ла са­бе коль­кас­ць зям­ных га­доў – 40. «Боская ка­ме­дыя» Дантэ па­чы­на­ец­ца рад­ка­мі:

У час цяж­кі, у мо­мант па­ва­рот­ны Свай­го жыц­ця, згубіў­шы вер­ны шлях, Я тра­піў неча­ка­на ў лес дры­мот­ны.

Слоў не знай­с­ці, каб вы­ка­за­ць мой жах, Бо вы­клі­ка­ю­ць на­ват успа­мі­ны

Пра гэты лес нам­но­га боль­шы страх,

Чым уяў­ленне ўлас­най да­маві­ны… (Пе­рак­лад У. Ска­рын­кі­на).

«Згубіў­шы вер­ны шлях» – ёс­ць эм­пірыч­ная стра­та сэн­су жыц­ця. Хут­ч­эй за ўсё Яў­генія Яніш­чыц не ба­чы­ла ўжо сэн­су свай­го жыц­ця: у яе не за­ста­ло­ся ні фізіч­ных, ні ду­хоў­ных сіл, «клу­бо­чак ніт­кай су­ра­вой» пад­сту­паў да гор­ла ўсё блі­ж­эй, а са­ма яна пас­ту­по­ва зніка­ла «з люст­эр­каў усіх і з усіх фо­та­здым­каў».

Пісь­мен­нік Сяр­гей Гра­хоўскі га­ва­рыў мне аб сва­ёй апош­няй су­стр­эчы з па­эт­э­с­ай. Ён уба­чыў Яў­генію Яніш­чыц у ад­ным з вы­да­вецтваў вя­сё­лай, жар­таўлі­вай, але яго зд­зіві­ла, што на развітанне яна кі­ну­ла: «Про­щай­те». Сяр­гей іва­навіч за­пы­таў: «А ча­му «про­щай­те», а не «да су­стр­эчы»? На што Жэня за­гад­ка­ва ад­ка­за­ла: «Мо­жа, па­ба­чым­ся, а мо­жа, і не».

Род­ная цёт­ка Я. Яніш­чыц Тац­ця­на Жда­но­віч (Жук), раз­ва­жа­ю­чы пра смер­ць пля­мен­ні­цы, ска­за­ла: «Мо­жа, за­сла­ня­ла ка­му со­ней­ка сваім та­лен­там. Вы­свет­ліц­ца калі-небудзь. Але нас ужо не буд­зе. Су­сед­ка Жэні рас­каз­ва-

ла, што ад­ной­чы яна вы­носі­ла смец­це і ўба­чы­ла, як ней­кі незна­ё­мы муж­чы­на кор­па­ец­ца ка­ля дзвяр­эй Жэні­най кват­э­ры, спра­буе клю­чом ад­кры­ць дзве­ры. Яна за­пы­та­ла, што яму патр­эб­на, гас­пады­ні ня­ма до­ма. Ён ад­ка­заў, што, маў­ляў, тэлеві­зар прый­шоў ра­ман­та­ва­ць. і адра­зу ж пай­шоў, сеў у «Жы­гулі» бла­кіт­на­га ко­ле­ру і па­е­хаў. Жэня нія­ка­га май­ст­ра не вы­кліка­ла. Хто пад­сы­лаў да яе гэтых люд­зей, невя­до­ма».

У апош­нія дні ўсё скла­д­ва­ла­ся ў Жэні не так, як тр­э­ба. Раі­са Ба­раві­ко­ва ва ўс­па­мі­нах «Па­эзія. Ду­ша. Ай­чы­на» пі­ша аб апош­няй сва­ёй су­стр­эчы ў рэ­дак­цыі ча­со­пі­са «Ма­ла­до­с­ць», дзе ўба­чы­ла Жэню раз­губ­ле­най, поў­най ад­чаю: «Ну, што ў ця­бе та­кое зда­ры­ла­ся, ты са­ма не свая? – пы­та­ю­ся. – Ча­го рап­там усё кі­ну­ла-ры­ну­ла і па­е­ха­ла да ма­ці? – і тое, што па­чу­ла ад Жэні, да гэ­та­га ча­су – за­гад­ка…

– Мне пры­слалі рэквіем, ра­зу­ме­еш? Нех­та вель­мі хо­ча, каб я пай­ш­ла з жыц­ця… Ніко­му ніколі не вер, про­ста пі­шы свае лірыч­ныя вер­шы, мы ж за­раз развітва­ем­ся, а не про­ста раз­маў­ля­ем… Мне не хо­чац­ца жы­ць.

– Жэня, што ты та­кое ка­жаш? Які рэквіем?

– Звы­чай­ны… Нех­та пры­слаў мне рэквіем!

і як я ні да­пытва­ла­ся, Жэня так і не пат­лу­ма­чы­ла, што гэта та­кое бы­ло».

А вось што рас­ка­за­ла па­эт­э­са Ва­лян­ці­на Коўтун у апуб­лі­ка­ва­ным у 2008 год­зе ў га­зе­це «Літа­ра­ту­ра і ма­стацтва» інт­эрв’ю: «…тут нель­га ка­за­ць пра са­ма­губ­ства ў чы­стым вы­гляд­зе. Калі яно і бы­ло, то ўсё-ткі яно бы­ло неаддзель­нае ад умя­шан­ня ней­кіх знеш­ніх сіл. Якраз на­пяр­э­дад­ні та­го дня, калі яе не ста­ла, мы да­мо­вілі­ся су­стр­эц­ца ўве­ча­ры. і ў той жа дзень неча­ка­на мне быў зва­нок з Лі­ды, з рэ­дак­цыі га­зе­ты, што яны знай­шлі ма­шы­ну, якая па­вя­зе мяне па сця­жы­нах Алаі­зы Паш­кевіч (Цёт­кі), і я на­ват зма­гу су­стр­эц­ца з люд­зь­мі, якія некалі ба­чы­лі­ся з рад­зі­най Цёт­кі. Свя­тое імя Цёт­кі для мяне бы­ло як аба­вя­зак. Я пат­эле­фа­на­ва­ла Жэні і па­прасі­ла пра­ба­ч­эн­ня, што не зма­гу ўве­ча­ры прый­с­ці, рас­па­вя­ла ёй пра неаб­ход­на­сць еха­ць на Лід­чы­ну. (Дар­эчы, по­тым вы­свет­ліла­ся, што нія­кіх сен­са­цый­ных су­стр­эч мне там не ар­гані­за­валі.) Жэня вель­мі за­су­ма­ва­ла, што на­ша сустр­э­ча не ад­буд­зец­ца, ска­за­ла, што і кач­ку ўжо зга­та­ва­ла. Але да­да­ла, каб я, як толь­кі за­ўт­ра вяр­ну­ся, адра­зу пат­эле­фа­на­ва­ла ёй. Вось та­кая бы­ла на­ша апош­няя тэле­фон­ная раз­мо­ва, з якой ні­што не прад­каз­ва­ла Жэні­най па­гі­белі».

Пе­рад сваім «за­гад­ка­вым па­лё­там» Яў­генія Яніш­чыц на­ве­да­ла ўсе вы­да­вецт­вы. Су­пра­цоўнікі ад­ных яе за­пом­нілі раз­губ­ле­най, поў­най ад­чаю, дру­гіх – вя­сё­лай і жар­таўлі­вай. Па­бы­ва­ла і на ма­лой рад­зі­ме. Не­паз­беж­на­сць лё­су па­эт­э­са ад­чу­ва­ла, але спад­зя­ва­ла­ся на жы­ватвор­ныя сі­лы Ясель­ды. У род­най ха­це яна да­ла во­лю сваім спр­э­с­а­ва­ным эмо­цы­ям і га­ласі­ла, як на па­ха­ван­ні, – ме­навіта та­кой за­ста­ла Жэню су­сед­ка Ма­рыя Пятроў­на. У гэты раз род­ныя мяс­ці­ны, бліз­кія люд­зі не зма­глі ні на­талі­ць, ні зра­зу­ме­ць яе рас­т­ры­во­жа­ную ду­шу. Ад’язд­жа­ю­чы ў Мінск, яна ве­да­ла, што там яе ча­кае «ча­ша Са­кра­та», та­му і не за­прасі­ла ма­ці пе­ра­язд­жа­ць у го­рад, як ра­бі­ла звы­чай­на. Развіта­ла­ся. і па­пяр­эд­зі­ла: «У пят­ні­цу ча­кай зван­ка».

Той пят­ні­цай быў яе апош­ні дзень...

▲ Во­клад­ка пер­шай кні­гі Я. Яніш­чыц «Снеж­ныя грам­ні­цы»

▶ Літа­ра­тур­ны му­зей Я. Яніш­чыц у в. Пар­эч­ча Пін­ска­га ра­ё­на

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.