«чым п’яні­ца мудр­эй­шы за ас­ла?»: ан­ты­ал­ка­голь­ная тэ­ма­ты­ка на ста­рон­ках ка­таліц­кай га­зе­ты «Biełarus» (1913–1915)

Belaruskaya Dumka - - ЗМЕСТ БЕ­ЛА­РУС­КАЯ ДУМ­КА - уДК 94(476)«1913/1915»

«чым п’яні­ца мудр­эй­шы за ас­ла?»: ан­ты­ал­ка­голь­ная тэ­ма­ты­ка на ста­рон­ках ка­таліц­кай га­зе­ты «Biełarus» (1913–1915)

сяр­гей мянь­ч­эня. «чым п’яні­ца мудр­эй­шы за ас­ла?»: ан­ты­ал­ка­голь­ная тэ­ма­ты­ка на ста­рон­ках ка­таліц­кай га­зе­ты «Biełarus» (1913–1915). Ар­ты­кул пры­све­ча­ны асвят­лен­ню пазі­цыі ка­таліц­кай га­зе­ты «Biełarus», якая на пра­ця­гу 1913–1915 га­доў вы­ход­зі­ла ў Віль­ні, па праб­ле­ме ал­ка­галі­за­цыі гра­мад­ства. Га­зе­та бы­ла пра­вад­ніком ід­эй поў­на­га ўст­ры­ман­ня ад ужы­ван­ня ал­ка­голь­ных на­по­яў і ак­ты­ў­на пад­т­рым­лі­ва­ла паліты­ку «пры­му­со­вай цвя­ро­за­сці», звяз­ва­ю­чы з ёю над­зеі на па­ляп­ш­энне но­ра­ваў і адра­дж­энне краю. Клю­ча­выя сло­вы: ан­ты­ал­ка­голь­ны рух, цвя­ро­за­сць, ка­таліц­кая царк­ва. Siarhei MYANCHENYA. "What makes a drunkard wiser than a donkey?": Anti-alcohol theme on the pages of the Catholic newspaper Biełarus (1913-1915). The article describes the position of the Catholic newspaper Biełarus published in Vilnius in 1913-1915 on the problem of alcohol abuse. The newspaper advocated zero tolerance to alcohol and actively supported a policy of "forced sobriety" hoping to improve the morals of the population and revive the region. Keywords: Temperance movement, sobriety, Catholic Church.

Праб­ле­ма п’ян­ства і ме­та­даў ба­ра­ць­бы з ім ак­ту­аль­ная як у па­чат­ку ХХ ста­годдзя, так і ў наш час. ін­фар­ма­цыя аб стаў­лен­ні да яе прад­стаўнікоў роз­ных са­цы­яль­ных і кан­фесія­наль­ных груп бе­ла­рус­ка­га гра­мад­ства мае не толь­кі наву­ко­вае, але і прак­тыч­нае зна­ч­энне.

У па­чат­ку ХХ ста­годдзя ка­таліц­кая царк­ва не ста­я­ла ўба­ку пры вы­ра­ш­эн­ні праб­ле­мы ал­ка­галі­за­цыі бе­ла­рус­ка­га гра­мад­ства, хо­ць афі­цый­ныя расій­скія ўла­ды дзей­на­сць кас­цё­ла ў гэтым на­прам­ку аб­мя­жоў­валі. Паліты­ка Расій­с­кай ім­пе­рыі ў сфе­ры ба­ра­ць­бы з п’ян­ствам бы­ла на­кіра­ва­на на ствар­энне ка­міт­этаў па­пячы­цель­ства аб на­род­най цвя­ро­за­сці, якія вы­сту­палі з прын­цыпаў уме­ра­на­га спа­жы­ван­ня ал­ка­го­лю. Ка­таліц­кія свя­та­ры не да­пус­калі­ся ў склад кіраўніцтва па­пячы­цель­стваў, а ча­сам бы­лі і непа­жа­да­ны­мі чле­на­мі гэтых ар­гані­за­цый. З дру­го­га бо­ку, афі­цый­нае ра­зу­менне цвя­ро­за­сці як уме­ра­на­га, «куль­тур­на­га» спа­жы­ван­ня ал­ка­го­лю і куль­тур­на-асвет­ная дзей­на­сць па­пячы­цель­стваў ча­ста не зна­ход­зілі пад­т­рым­кі і вод­гу­ку з бо­ку кас­цё­ла.

Ад­ной з тры­бун па тлу­ма­ч­эн­ні на­сель­ніцтву Бе­ла­русі пазі­цыі ка­таліц­кай царк­вы па праб­ле­ме п’ян­ства з’яў­ля­ла­ся што­тыд­нё­вая га­зе­та «Biełarus» («Бе­ла­рус»), якая на пра­ця­гу 1913–1915 га­доў вы­ход­зі­ла ў Віль­ні бе­ла­рус­кай ла­цін­кай. ід­эя га­зе­ты, ары­ен­та­ва­най на бе­ла­ру­саў­ка­толікаў, бы­ла абу­моў­ле­на развіц­цём ру­ху, на­кіра­ва­на­га на бе­ла­русі­за­цыю кас­цё­ла, і ад­мо­вай «На­шай ні­вы» ад ла­цін­ска­га ва­ры­ян­та. Га­зе­та фі­нан­са­ва­ла­ся ка­таліц­кі­мі дзе­я­ча­мі і свец­кі­мі асо­ба­мі, у пры­ват­на­сці, знач­ную да­па­мо­гу рэ­дак­цыі і вы­да­вецтву аказ­ва­ла кня­гі­ня Маг­да­ле­на Рад­зівіл, а агуль­ная коль­кас­ць фун­да­та­раў у роз­ныя ча­сы скла­да­ла амаль 200 асоб. Су­пра­цоўні­чалі з рэ­дак­цы­яй шмат­лікія як свец­кія – Ян Паз­няк, Ан­тон Лявіц­кі (Ядві­гін Ш.), Аль­берт Паў­ло­віч, так і ду­хоў­ныя – кс. Кастусь Ста­по­віч (Казі­мір Сва­як), кс. іль­д­э­фонс Бобіч (Пёт­ра Про-

сты), кс. Аляк­сандр Астра­мо­віч (Ан­др­эй Зя­зю­ля), кс. Адам Стан­кевіч – дзе­ячы бе­ла­рус­ка­га на­цы­я­наль­на­га ру­ху [1, с. 192, 194]. Га­зе­та «Biełarus», як і «На­ша ні­ва», ста­я­ла на пазі­цы­ях на­цы­я­наль­на­га Адра­дж­эн­ня, але знач­ную част­ку мат­э­ры­я­лу пры­свя­ча­ла тэкс­там рэ­лі­гій­на­га зме­сту і на­ві­нам кас­цё­ла. Не за­ста­ва­ла­ся без ува­гі і праб­ле­ма ал­ка­галі­за­цыі гра­мад­ства.

Ан­ты­ал­ка­голь­ная тэ­ма­ты­ка на ста­рон­ках га­зе­ты прад­стаў­ле­на рэ­дак­цый­ны­мі ар­ты­ку­ла­мі, мяс­цо­вай кар­эс­пан­д­эн­цы­яй і хроні­кай здар­эн­няў. Калі пер­шыя ча­ста ма­ю­ць афі­цый­ны, дэк­ла­ра­ты­ў­ны ха­рак­тар, то ін­фар­ма­цыя з рэ­гіё­наў дае маг­чы­мас­ць больш аб’ек­ты­ў­на аца­ні­ць сіту­а­цыю і з’яў­ля­ец­ца ці­ка­вай кры­ні­цай па вы­вуч­эн­ні рэ­гія­наль­най гісто­рыі.

Ужо ў пер­шым ну­ма­ры га­зе­ты ад 13 студ­зе­ня 1913 го­да над­ру­ка­ва­ны ар­ты­кул «Наш во­раг», дзе гар­эл­ку на­зы­ва­ю­ць най­вя­лік­шым і най­ста­ра­жыт­ней­шым во­ра­гам бе­ла­ру­саў. Га­лоў­ныя тэзі­сы аўта­ра – яна губі­ць гас­па­дар­ку і край, бо гро­шы, якія ма­глі б пай­с­ці на ар­гані­за­цыю школ, вы­пла­ту па­дат­каў і эка­на­міч­нае развіц­цё, пра­пі­ва­юцц­ца. Ар­ты­кул за­вяр­ша­ец­ца за­клі­кам: «Ка­му да­ра­гі Кас­цёл, дзе­ці, жон­ка, ха­та, гас­па­дар­ка, ня пі­це гар­эл­кі!... Кінь­це гар­эл­ку, а та­ды, пэў­на, што ня буд­зе хва­роб, ня буд­зе злод­зе­яў, ня буд­зе няш­час­ця!» [2, с. 7].

У ар­ты­ку­ле Гаўры­лы Дуб­ка «Дзе­ля ча­го нель­га пі­ць гар­эл­ку» знач­ная ўва­га на­да­ец­ца та­ко­му ас­пек­ту п’ян­ства, як уплыў на дзі­ця­чую вы­со­кую смя­рот­на­сць, рост псіхіч­ных за­хво­рван­няў і ка­лецтваў: «Праў­да, бра­ток, што ба­ць­кі на­шы пілі гар­эл­ку гар­ца­мі, але за тое мы сён­ня хлё­ба­ем слё­зы і рознае го­ра не тое што гар­цам, але ўжо боч­ка­мі, стог­нучы ад роз­ных хва­ро­баў і ня­долі» [3, с. 7]. Мо­ладзь – яш­чэ ад­на ахвя­ра ал­ка­го­лю. Гар­эл­ку на­зы­ва­ю­ць у пуб­ліка­цы­ях га­зе­ты ад­ной з га­лоў­ных пры­чын змен у па­вод­зі­нах ма­ла­дых люд­зей: непа­ва­гі да стар­эй­шых, хулі­ган­стваў, па­шы­р­эн­ня гуль­няў у кар­ты, пад­зен­ня но­ра­ваў.

Грун­тоў­ным ар­ты­ку­лам «Ал­ка­голь» вы­ка­за­ў­ся па праб­ле­ме п’ян­ства Казі­мір Сва­як. Ар­ты­кул дру­ка­ваў­ся част­ка­мі ў трох ну­ма­рах (№ 24–26) за 1913 год, а за­тым быў вы­дад­зе­ны асоб­най бра­шу­рай да­волі вя­лікім на­кла­дам. Яна рэалізоў­ва­ла­ся праз вы­да­вецтва, а ў 1915 год­зе рас­паў­сюдж­ва­ла­ся ся­род пад­пісчы­каў за­мест ня­вы­дад­зе­на­га № 14 га­зе­ты «Biełarus». Казі­мір Сва­як най­перш звяр­та­ец­ца да вы­крыц­ця мі­фаў, звя­за­ных з ал­ка­голь­ны­мі трун­ка­мі (на­по­я­мі). Ён раз­вен­ч­вае тэзі­сы аб няш­код­на­сці ўме­ра­на­га спа­жы­ван­ня, аб са­гра­валь­ным і ўма­ца­валь­ным эфек­тах ал­ка­го­лю. Так­са­ма ў ар­ты­ку­ле зроб­ле­ны ак­ц­энт на ўплыў ал­ка­го­лю і ўз­ро­вень зла­чын­на­сці: «Стра­ш­эн­нае спу­ста­ш­энне ня­се ал­ка­голь у жыц­ці ма­раль­ных люд­зей, бо ма­ла якое за­бой­ства, ма­ла які боль­шы гр­эх абойдзец­ца без ал­ка­го­лю». Вызна­ча­ец­ца так­са­ма і ўплыў ужы­ван­ня спірт­ных на­по­яў на эка­на­міч­ны стан – ал­ка­голь і кар­ты шмат ка­го з гас­па­да­роў да­вя­лі да жабрацтва, у той час як пра­ца і цвя­ро­за­сць да­па­ма­га­ю­ць да­сяг­ну­ць даб­ра­бы­ту.

Не мен­шую згу­бу, сц­вяр­джае аўтар пуб­ліка­цыі, ня­се ал­ка­голь і ду­хоў­на­му жыц­цю ча­ла­ве­ка: «Ча­ла­век робі­ць са­бе з ал­ка­го­лю ней­кае бо­жыш­ча і скла­дае яму на ахвя­ру даб­ро сва­ёй сям’і, сваю доб­рую сла­ву ў люд­зей і спа­кой сва­ёй ду­шы» [4, с. 1]. Ся­род шмат­лікіх цы­тат з Еван­гел­ля і прац ай­цоў царк­вы, што пры­вод­зяц­ца ў дру­гой част­цы ар­ты­ку­ла, мож­на вы­лучы­ць сло­вы свя­то­га Ба­зы­ля Вя­ліка­га: «Чым п’яні­ца мудр­эй­шы за ас­ла? Звер, на­ват без­ра­зум­ны, ня п’е праз ме­ру, ха­ця б яго ты­ся­ча люд­зей пры­му­ша­ла» [4, с. 2].

Най­больш якас­ным ме­та­дам ба­ра­ць­бы з п’ян­ствам, як лічы­ць Казі­мір Сва­як, з’яў­ля­ец­ца асве­та, а ў якас­ці прыкла­ду ён пры­вод­зі­ць літоўс­кае та­ва­ры­ства «Blaivybe» (з літоўс­кай мо­вы – «Цвя­ро­за­сць»), дзей­на­сць гурт­коў яко­га ахо­плі­ва­ла тэ­ры­то­рыю Ко­вен­скай і Ві­лен­скай гу­бер­няў [5, с. 2]. Ас­ноў­ным кірун­кам пра­цы та­ва­ры­ства бы­ла ар­гані­за­цыя спек­такляў, без­ал­ка­голь­ных ве­ча­рын, свят, схо­даў. У ар­ты­ку­ле звер­ну­та ўва­га на тое, што ан­ты­ал­ка­голь­ны рух хут­ка шы­рыц­ца па ўсім све­це (ЗША, Вя­ліка­бры­танія, Фін­лян­дыя). Аўтар вы­каз­вае спад­зя­ванне на хут­кую пе­ра­мо­гу цвя­ро­за­сці.

У га­зе­це рэ­гу­ляр­на дру­ку­ец­ца мяс­цо­вая хроніка з роз­ных кут­коў Бе­ла­русі, дзе

па­ве­дам­ля­ец­ца аб рос­це п’ян­ства. Вёс­ка Кар­пілаўка (Вілей­скі па­вет): «бы­ла ці­хая і спа­кой­ная, але ўлет­ку па­чалі прых­од­зі­ць люд­зі на за­роб­кі» – як вы­нік – «шы­рыц­ца п’ян­ства і гуль­ня ў кар­ты» [6, с. 3]. Вёс­ка Мо­сар (Дзі­сен­скі па­вет): «др­эн­на тут толь­кі тое, што як раз неда­лёк ад кас­цё­лу стаі­ць карч­ма. Ля яе ча­ста п’яныя дзя­ц­ю­кі сва­рац­ца, ды і б’юц­ца, на­ват і ў тыя вя­лікія свят­кі. Б’юц­ца най­час­цей па­раб­кі мо­сар­ска­га па­на П… Яго ж і карч­ма» [7, с. 4]. Да ўлас­ніка карч­мы не раз звяр­таў­ся мяс­цо­вы ксён­дз з пра­па­но­вай ад­да­ць бу­ды­нак пад чы­таль­ню ці біб­ліят­эку, але без­вы­ні­ко­ва.

З га­зет­ных пуб­ліка­цый мож­на так­са­ма да­ве­дац­ца, што ва ўмо­вах па­шы­р­эн­ня ал­ка­галі­за­цыі на­сель­ніцтва па­ча­ло дзей­ні­ча­ць са­ма­стой­на, не ча­ка­ю­чы да­па­мо­гі ад дзяр­жа­вы. Жы­ха­ры мя­ст­эч­ка Гор­ба­ва (Ар­шан­скі па­вет) ар­гані­за­валі гур­ток цвя­ро­за­сці [8, с. 5], у Чор­най Весі (Гро­дзен­скі па­вет) мяс­цо­вы сход зра­біў пас­та­но­ву аб за­крыц­ці ўсіх ма­на­по­лек і піў­ных [9, c. 4], у вёс­цы Ліс­ка­ва (Ма­гілёўская гу­бер­ня) гра­ма­да ар­гані­за­ва­ла сель­ска­га­спа­дар­чае та­ва­ры­ства, хаўрус­ную кра­му, аш­чад­ную ка­су, на­род­ны дом, чы­таль­ню, па­жар­ную ка­ман­ду і пры­ту­лак для дзя­цей, ста­рых, бяз­дом­ных. Як вы­нік, «ця­пер ніх­то з ліскоў­цаў ня цяг­нец­ца дзе ко­лечы да шын­ку, ці пад ма­на­поль, а ўся­кую воль­ную ад пра­цы хві­лю, калі не ў сва­ей ха­це, то пра­вод­зі­ць у на­род­ным до­ме, або ў біб­ліят­эка-чы­таль­ні, дзе знойдзе са­бе раз­ры­вак і ка­ры­с­ць ра­зам» [10]. Ад­мет­на, што ка­міт­эты па­пячы­цель­ства аб на­род­най цвя­ро­за­сці ў гэты пе­ры­яд на ста­рон­ках га­зе­ты на­ват не ўз­га­д­ва­юц­ца.

Рост на­пру­жа­на­сці па ал­ка­голь­ным пы­тан­ні патра­ба­ваў кар­эн­ных змен у дзяр­жаў­най паліты­цы. Пазі­цыя га­зе­ты ві­да­воч­на су­пяр­эчы­ла афі­цый­на­му кур­су Расій­с­кай ім­пе­рыі па вы­ра­ш­эн­ні праб­ле­мы п’ян­ства. За­мест уме­ра­на­га спа­жы­ван­ня, дар­эчы, яго нор­мы афі­цый­на вы­зна­ча­ны не бы­лі, рэ­дак­цыя пра­па­ган­да­ва­ла поў­ную ад­мо­ву ад ужы­ван­ня ал­ка­голь­ных на­по­яў.

Не­бяс­печ­ным з пунк­ту гле­джан­ня цэн­зу­ры мож­на лічы­ць ар­ты­кул «Гар­ба­та», змеш­ча­ны ў разд­зе­ле «Су­сед­скія па­ра­ды». У той час як дзей­на­сць па­пячы­цель­стваў аб на­род­най цвя­ро­за­сці бы­ла на­кіра­ва­на на ствар­энне чай­ных, у ар­ты­ку­ле іш­ла га­вор­ка аб шкод­зе гар­ба­ты: «Ча­са­мі люд­зі жа­люц­ца: ах, мне га­ла­ва балі­ць! або: мне нешта нуд­зі­ць. і пэў­на што ма­ла хто ве­дае… што ад гар­ба­ты ад кітай­скіх зё­лак гэта нуд­зі­ць ча­са­мі, або га­ла­ва да­ку­чае». Да­лей ішло па­раў­нанне шко­ды ад гар­ба­ты з ты­ту­нём і да­валі­ся па­ра­ды, ка­му нель­га пі­ць гар­ба­ту: «Ка­му кры­ві за­мно­га у це­ле, та­му гар­ба­та па­моц­на: кры­ві нап­су­е­ць і змен­шы­ць. А ка­му кры­ві за­ма­ла, та­му гар­ба­та згу­ба» [9, с. 7]. За­мест гар­ба­ты пра­па­ноў­ва­ла­ся пі­ць на­стоі з зё­лак ці сок.

Яш­чэ ад­ной збро­яй, якой ка­ры­сталі­ся на ста­рон­ках га­зе­ты ў ба­ра­ць­бе су­пра­ць п’ян­ства, быў смех. Жар­ты дру­ка­валі­ся і асоб­ным разд­зе­лам, іх мож­на бы­ло су­стр­эць і ў нека­то­рых ар­ты­ку­лах: «Пы­таў­ся п’яны ў п’яна­га: Сы­мон, як я ця­пер вы-

гля­дую? – Як леў, ад­каз­вае Сы­мон. – А ці ба­чыў ты льва? – Няў­жэ ж не, сам пас­лу­хай, як рох­кае вунь у хляве» [11, c. 2].

За­га­нам п’ян­ства быў пры­све­ча­ны верш «Др­эн­нае ле­кар­ства» Аль­бер­та Паў­ло­ві­ча [12]. Ма­раль­на-па­ву­чаль­ным ха­рак­та­рам вы­зна­ча­юц­ца тво­ры «Што чу­ва­ць у нас» за под­пі­сам Мен­скі Бе­ла­рус [13, c. 5–6],

«Што­коль­век аб п’ян­стве» Ю. Лаш­ко­ві­ча [14, c. 1–2].

У 1914 год­зе паліты­ка расій­скіх улад у сфе­ры ба­ра­ць­бы з п’ян­ствам па­ча­ла мя­няц­ца – пе­рад но­вым міністрам фі­нан­саў П.Л. Бар­кам Міка­лай іі пас­тавіў за­да­чу пры­ня­ць ра­шучыя ме­ры ў пер­шую чар­гу па ска­ра­ч­эн­ні коль­кас­ці пунк­таў про­да­жу ал­ка­го­лю – ка­зён­ных він­ных крам (ма­на­по­лек) і піў­ных. «Biełarus» ад­гук­нуў­ся на гэтыя но­ваў­вяд­зен­ні ар­ты­ку­лам «Гэта ра­бі­це, аб гэтым не за­бы­вай­це» [15], які за­клікаў чы­та­чоў пры­ма­ць на сель­скіх схо­дах пас­та­но­вы аб за­крыц­ці ма­на­по­лек, піў­ных і корч­маў, а для за­ма­ца­ван­ня вы­ніку ад­чы­ня­ць на іх мес­цы ін­шыя ўста­но­вы – гар­ба­тар­ні (чай­ныя), хаўрус­ныя кра­мы, аш­чад­ныя ка­сы, тэат­ры. Паз­бавіў­шы люд­зей гар­эл­кі, тр­э­ба бы­ло пра­па­на­ва­ць ім нешта ін­шае, на­кіра­ва­ць іх дзей­на­сць і дум­кі. Та­кі­мі срод­ка­мі ма­глі ста­ць і кні­гі, «ча­роў­ныя ліх­та­ры» (та­га­час­ныя пра­ек­та­ры з «ту­ман­ны­мі кар­ці­на­мі»), кі­не­ма­то­граф. Усё гэта ўжо ат­ры­ма­ла рас­паў­сюд­жанне ра­ней пры пад­т­рым­цы дзяр­жа­вы. На­род­ныя чай­ныя і на­род­ныя да­мы па­чалі з’яў­ляц­ца з увяд­зен­нем дзяр­жаў­най він­най ма­на­поліі ў 1897 год­зе. Яны павін­ны бы­лі ста­ць цэн­тра­мі куль­тур­на­га жыц­ця, але з-за неда­хо­пу бюд­ж­эт­на­га фі­нан­са­ван­ня і бю­ра­кра­тыч­на­га па­ды­хо­ду ў боль­шас­ці сва­ёй хут­ка пры­пы­нілі дзей­на­сць. Ажы­ў­ленне гэтых уста­ноў пла­на­ва­ла­ся ўжо за ко­шт срод­каў са­мо­га на­сель­ніцтва.

Гэтыя зме­ны су­стр­э­лі пад­т­рым­ку з бо­ку гра­мад­ства. Амаль у кож­ным ну­ма­ры ад па­чат­ку 1914 го­да па­да­ва­ла­ся ін­фар­ма­цыя аб лікві­да­цыі ма­на­по­лек. Ад­ным з пер­шых у гэтай спра­ве ад­зна­чы­ў­ся Ма­зыр­скі па­вет, дзе ў студ­зені – са­кавіку Ме­ляш­кевіц­кая, Лель­чыц­кая і Жал­коўская во­лас­ці пас­та­навілі за­чы­ні­ць усе пі­цей­ныя ўста­но­вы і пунк­ты про­да­жу [16, c. 6]. А вось у мя­ст­эч­ку Лын­ту­пы (Свян­цян­скі па­вет) част­ка ся­лян вы­сту­пі­ла су­пра­ць ужо пры­ня­тай пас­та­но­вы, кіру­ю­чы­ся тэзі­сам: «Ня мы іх ставілі, ня буд­зем мы і ка­са­ва­ць іх» [17, c. 5].

З эн­тузіяз­мам бы­лі ўс­пры­ня­ты на­ві­ны аб за­ба­роне про­да­жу ал­ка­голь­ных на­по­яў у су­вязі з па­чат­кам Пер­шай су­свет­най вай­ны. Аб стаў­лен­ні рэ­дак­цыі да «су­хо­га за­ко­ну», або, як ка­за­лі ў той час, «пры­му­со­вай цвя­ро­за­сці», свед­чы­ць на­ват са­ма наз­ва ар­ты­ку­ла «Вя­лі­кае пас­та­наў­ленне». У ім га­ва­ры­ла­ся: «Толь­кі ўсе няш­час­ці, якія ані бы­валі дзе­ля п’ян­ства, ін­шы­мі сло­ва­мі дзе­ля гар­эл­кі, мо­гу­ць па­ка­за­ць усю важ­на­сць гэ­та­га пас­та­наў­лен­ня, мо­гу­ць вы­яві­ць тую ра­дас­ць, з якой пры­ня­лі люд­зі гэтую даў­но жа­да­ную вест­ку». Вы­нікі но­вай паліты­кі ац­э­нь­валі­ся да­волі пазіты­ў­на: «Люд­зі пе­рас­талі ва­ляц­ца па да­ро­гах, ату­ма­не­ныя сілай атру­ты, змен­шы­лі­ся

прас­туп­кі, і зям­ля ста­ла сці­ха­ць ад прак­ляц­ця, бо ня ста­ла п’яных, прак­лі­на­ю­чых сваю до­лю, жыц­цё і ўсё сваё. Ня ста­ла та­кі прак­лі­на­ць ка­го» [18].

Але мяс­цо­вая кар­эс­пан­д­эн­цыя ча­ста бы­ла не та­кой ап­ты­мі­стыч­най. На­прыклад, та­кія звест­кі прых­од­зілі з Віль­ні: «П’яні­цы да­ю­ць ра­ды та­му, што ня мож­на даста­ць нід­зе гар­эл­кі. Яны п’юць спірт дэна­ту­ра­ва­ны, што ўжы­ва­ец­ца толь­кі на апал, паліту­ру, або драў­ля­ны спірт» [19, c. 5]. У Ба­б­руй­ску, пас­ля та­го як Нухім Гольд­берг па­часта­ваў гас­цей дэна­ту­рат­ным спір­там, зме­ша­ным з ква­сам, сам гас­па­дар і двое гас­цей па­мер­лі, ад­зін стра­ціў зрок, а астат­ніх ледзь ура­та­валі дак­та­ры [20, c. 7].

Калі рост са­ма­го­на­вар­эн­ня і вы­ра­бу су­ра­га­таў да­сяг­нуў знач­ных ма­шта­баў, рэ­дак­цыя вы­му­ша­на бы­ла звяр­нуц­ца да гра­мад­ства з за­клі­кам «Ва­юй­ма да кан­ца!» [21]. У гэтай пуб­ліка­цыі ба­ра­ць­ба з п’ян­ствам па­раў­ноў­ва­ла­ся з са­праўд­най вай­ной, якая аха­пі­ла ўсю Еўро­пу. Кры­тыч­на­сць сіту­а­цыі пад­кр­эс­лі­валі і пры­крыя фак­ты. На­прыклад, у Віль­ні спірт з паліту­ры гналі ў бу­дын­ку яўр­эй­с­кай ма­лель­най шко­лы («пры двар­цо­вым за­вул­ку»). Ра­зам з пас­та­но­ва­мі аб за­крыц­ці ма­на­по­лек і піў­ных на­сель­ніцтва за­клікалі не пі­ць і не куп­ля­ць ал­ка­голь­ных на­по­яў, пе­ра­кон­ва­ць сваіх су­сед­зяў не гна­ць са­ма­гон, а калі гэта не да­па­мо­жа, па­ве­дам­ля­ць аб іх палі­цыі.

Па­вод­ле ар­ты­ку­ла, толь­кі ра­шучыя дзе­ян­ні ў та­кім кірун­ку ма­глі да­ць доб­рыя вы­нікі: «Не звяр­тай­ма пры гэтым ні на тое, што мо­жа зда­ец­ца нам, што гэты ча­ла­век не мае з ча­го жы­ць, бо гэта не дае ніко­му пра­ва брац­ца за гр­эш­ную і шкод­ную гра­мад­ству спра­ву. Не зва­жай­ма, што збан­кру­ту­ю­ць ві­на­ку­ры. Яны ня­хай зной­ду­ць, што ін­шае ра­бі­ць з гэтай буль­бы, з якой ра­білі гар­эл­ку, або менш яе на­са­д­жа­ю­ць, але ня­хай не ро­бя­ць атру­ты для на­ро­ду» [21, c. 2].

Звест­кі з «ан­ты­ал­ка­голь­на­га фрон­ту» ў пэў­най сту­пе­ні мож­на па­раў­на­ць з ва­ен­най хроні­кай. Да­сяг­ну­тыя пе­ра­мо­гі – ін­фар­ма­цыя аб за­крыц­ці ма­на­по­лек і піў­ных, вы­крыц­цё неле­галь­ных бро­ва­раў, пас­та­но­вы аб за­ба­роне про- да­жу, стра­ты – ра­ш­эн­ні аб ад­крыц­ці пі­цей­ных уста­ноў, няш­час­ныя вы­пад­кі, звя­за­ныя са спа­жы­ван­нем су­ра­га­таў.

Ан­ты­ал­ка­голь­ная тэ­ма­ты­ка на ста­рон­ках га­зе­ты «Biełarus» да­з­ва­ляе вы­зна­чы­ць пазі­цыю ка­таліц­кай царк­вы і вер­нікаў ад­но­сна сіту­а­цыі з п’ян­ствам на тэ­ры­то­рыі Бе­ла­русі на­пяр­э­дад­ні і ў па­чат­ку Пер­шай су­свет­най вай­ны. Пад­т­рым­лі­ва­ю­чы ід­эю поў­на­га ўст­ры­ман­ня ад спа­жы­ван­ня ал­ка­голь­ных на­по­яў, рэ­дак­цыя га­зе­ты з эн­тузіяз­мам успры­ня­ла зме­ны ў дзяр­жаў­най паліты­цы Расій­с­кай ім­пе­рыі, якія пры­вя­лі да ўвяд­зен­ня сіст­эмы «пры­му­со­вай цвя­ро­за­сці». Зме­ны гэтыя знай­шлі пад­т­рым­ку і ў част­кі на­сель­ніцтва, што па­ц­вяр­джа­ец­ца ро­стам коль­кас­ці пас­та­ноў аб за­крыц­ці ма­на­по­лек і піў­ных.

За­клікі кі­ну­ць пі­ць і тым са­мым вы­ра­та­вац­ца ад па­гі­белі за­ста­юц­ца ак­ту­аль­ны­мі і сён­ня. Бяс­спр­эч­на, што ан­ты­ал­ка­голь­ныя ар­ты­ку­лы га­зе­ты «Biełarus» за­слу­гоў­ва­ю­ць ува­гі не толь­кі як узор гра­мад­скай дум­кі Бе­ла­русі па­чат­ку ХХ ста­годдзя, але і мо­гу­ць раз­гля­дац­ца як сро­дак па­пу­ляры­за­цыі цвя­ро­за­сці ў су­час­ным гра­мад­стве.

Сяр­гей МЯНЬ­Ч­ЭНЯ, саіскаль­нік Наву­ко­вы кіраўнік – ШЫМУКОВіЧ Сяр­гей Фад­зеевіч, канды­дат гіста­рыч­ных навук, да­ц­энт

Аль­берт Паў­ло­віч

Казі­мір Сва­як

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.