«Ва­ла­дар­ская ба­лан­да - гэта сi­ла»

ТУРЭМНЫ ДЗЁННIК ПАУЛА СЕВЯРЫНЦА/

Belgazeta - - ПЕРВАЯ СТРАНИЦА -

У най­но­ў­шай гісто­рыі неза­леж­най Бе­ла­русі так скла­ла­ся, што ў мес­цах зня­во­лен­ня па палітыч­ных ма­ты­вах ака­за­лі­ся мно­гія паліты­кі, гра­мад­скія дзе­ячы, ак­ты­ві­сты і літа­ра­та­ры, якія па­кі­нулі да­ку­мен­таль­ныя за­на­тоўкі, дзён­нікі, успа­мі­ны пра тыя ча­сы. З ад­на­го боку, па сва­ёй важ­на­сці гэта гіста­рыч­ны мат­э­ры­ял, з фак­та­мі ўзд­зе­ян­ня ці ціску на апа­нен­таў дзе­ю­чай ула­ды, з ін­ша­га - літа­ра­ту­ра нон­фікшн, тво­ры, у якіх апі­сва­ец­ца ўлас­ны во­пыт аўта­ра.

Мы пра­ця­г­ва­ем се­рыю пуб­ліка­цый пад руб­ры­кай «Турэмны дзён­нік» у вы­гляд­зе ўры­ўкаў з кніг, якія вый­шлі ў пра­ва­а­ба­рон­чай вы­да­вец­кай се­рыi «Бе­ла­рус­кая тур­эм­ная літа­ра­ту­ра».

«Ка­мен­нае сэр­ца»

…«Лад­на, - пад­няў­ся след­чы; кр­эс­ла пад ім да­сад­лі­ва кр­эк­ну­ла. -

Ня хо­чаш, як хо­чаш». Раз­мо­ва скон­чы­ла­ся. Шум­на ўстаў ад­ва­кат, вы­раз­на па­цiс­нуў­шы пля­ча­мi. Усё, нар­эш­це да­моў. Да­ха­ты. Там за­раз ба­лан­да, па­я­мо, буд­зе ця­плей. Ка­мен­ная пад­ло­га вы­мы­тая, смут­на люст­руе, i зда­ец­ца, што йдзеш па вад­зе. Усё ў па­рад­ку. Усё нар­ма­лё­ва. Усё цу­доў­на, ну яго на хр­эн. Спа­кой­на, спа­кой­на, спа­кой­на, ча­ты­ры ра­зы спа­кой­на. Па­ра за­кан­ч­ва­ць з над­зе­я­мi і бо­ля­мi. Яш­чэ сяд­зе­ць i сяд­зе­ць. Най­перш, па­галiц­ца на­лы­са. Тым больш ле­та. Ты са­мо­га ся­бе пад­ман­ва­еш гэтай школь­най пры­чос­кай. Ты зэк. Го­ла­га­ло­вы. Па­ду­ма­ць толь­кi, нiколi ў жы­ць­цi не галiў­ся на­чы­ста. Хо­ць па­гляд­зiш, што гэта та­кое.

…Я гляд­жу­ся ў ма­лень­кае люст­эр­ка з ад­бiтым кра­ем. Аказ­ва­ец­ца, вось яна, твая га­ла­ва, якая. Так про­ста і го­ла, правiль­най фор­мы, за­мы­ка­ец­ца ўвер­се. Бе­лая, з шы­ха­ва­тым го­ле­ным ад­цень­нем. Цё­п­лая, на­ват га­ра­чая, аж хо­чац­ца ўзя­ць абе­руч, узва­жы­ць, як плод, ад­чу­ць ця­жар. Бед­ны Паўлiк. Чэрап. Ву­шы. Засталi­ся ад­ныя бро­вы, каб бы­ло што на­хму­ры­ць. Вось та­бе тур­эм­ная праў­да. Няём­ка спа­ць. Ля­жыш, так i ня­мее, i пра­менi­ць кол­кiм ва­лось­сем, i сьвяр­бi­ць ва­кол га­ла­вы, нi­бы аў­ра. Кла­ду­ся тва­рам у па­душ­ку, i хо­чац­ца пла­ка­ць. Та­кiм чы­нам, час па­чы­на­ць з па­чат­ку. Гос­па­ду Бо­гу за­ў­год­на, каб ты зра­зу­меў тут пэў­ныя рэчы. Усё яш­чэ буд­зе: ад­рас­ту­ць твае ва­ла­сы роў­на на столь­кi, коль­кi ад­ме­ра­на, i яш­чэ бу­ду­ць жы­вiц­ца тур­эм­най ду­май, па­куль ты на­вучысь­ся, як гэта - бы­ць па­ся­род люд­зей, як па­цясь­нiц­ца і як пад­зя­лiц­ца, як ад­да­ва­ць i як да­ра­ва­ць; жы­ць або «так», або «не»; абы­ход­зiц­ца ма­лым; не сплёў­ва­ць сло­вы што­крок, а каўта­ць, i тым на­сы­чац­ца; i даста­неш-та­кi, што не вар­та дба­ць аб сва­ёй ежы i ад­зе­жы, а пра веч­нае ру­пiц­ца; i па­ба­чыш яш­чэ, што на­ват позiр­кам нель­га кры­ўд­зi­ць люд­зей, там дзе тр­э­ба зь­мiрг­ну­ць, а дзе тр­э­ба - апусь­цi­ць вочы; i на­ват за­дум­вац­ца буд­зеш ох як ась­ця­рож­на, не з па­кут­лi­вай мас­кай на тва­ры, а са спа­кой­най, цё­плай, лас­ка­вай усь­меш­кай, быц­цам гляд­зiш на дзя­цей; i яш­чэ спазна­еш, як кштал­та­ва­ць кож­ны рух, каб не вы­пусь­цi­ць рап­там з рук руч­нiка цi лыж­ку і не за­пэц­кац­ца са­мо­му; i яш­чэ ўба­чыш, як сон­ца пе­ра­паль­вае кра­ты, i па­чу­еш, як пахне ле­та ў тур­эм­ным дво­ры­ку, i ўс­пом­нiш за­бы­тыя згукi дзя­цiн­ства; i даб­яр­эс­ь­ся да са­мае сут­на­сь­цi дро­бя­зяў - рас­пля­цеш шкар­п­эт­кi да нiт­кi i са стан­ка для га­лень­ня даста­неш ля­зо... І яш­чэ мно­гае, мно­гае, мно­гае. А яш­чэ - ста­неш ца­нi­ць во­лю, па­вет­ра, ба­ць­коў i сяброў. І са­мае важ­нае - не сум­ня­вац­ца. Дзе­ля гэ­та­га вар­та ад­ной­чы прач­нуц­ца на на­рах з го­лай ка­лю­чай па­ты­лi­цай, ась­леп­ну­ць ад няз­гас­нае лям­пач­кi про­ста ў твар, ад­чу­ць, як пад та­бою ры­пi­ць, i спа­ха­пiц­ца, што ляс­кае ў дзь­ве­ры «пра­гул­ка».

…На пра­гул­ку цi ў душ вар­та­выя б’юць у дзь­ве­ры вя­лiз­ным клю­чом. Тым жа зво­нам клю­чоў, ра­зам з рэ­хам, зэкаў пе­ра­да­ю­ць праз пра­лёт на за­кра­та­ва­ных лесь­вiч­ных клет­ках. Звы­чай­на зь­вi­ня­ць аб пар­эн­чы: «Бамц! Во­сем-сям­нац­ца­ць!» Пер­шае - коль­кась­ць га­ло­ваў; дру­гое - ну­мар дво­ры­ка, ку­ды тр­э­ба весь­цi. Сям­нац­ца­ты цес­ны, та­му ўся ка­ман­да бур­чы­ць. Мы iд­зем, ра­за­браў­шы­ся па двое ў па­ты­лi­цы, у нiз­кай па­д­валь­най га­лер­эi. Зь­ле­ва - ка­ме­ры сь­мя­рот­нікаў, тут за­ў­сё­ды ма­гiль­ная цi­шы­ня; спра­ва - кар­муш­кi асуд­жан­кi, там крыху жы­вей. Вол­ка; у тых, хто сяд­зi­ць тут больш за паў­го­да, па­чы­нае за­жы­ва гнi­ць це­ла. Бра­куе па­вет­ра. Улет­ку на ста­рым кор­пу­се - ён за­раз над на­мi - увесь час ра­ве вен­ты­ля­тар, праiр­жа­ве­лая тру­ба за­вод­ска­га ты­пу. Гэта скразь­няк, i дзе­ля яго на па­д­валь­ных акен­цах i ў прой­мах кар­му­шак зэкi вы­ве­шва­ю­ць аба­жу­ры з ша­ляст­кiх па­ло­сак па­пе­ры. Пры­ем­на чу­ць, ша­ма­цi­ць як лiсь­це. Вы­бiра­ем­ся праз змроч­ны лёх з ка­мен­ны­мi выш­чарб­ле­ны­мi пры­ступ­ка­мi на­верх - i адра­зу па­вет­ра, па­вет­ра, точыц­ца га­ла­ва, i адра­зу ста­зы­кi шум - пе­ра­га­во­рва­юц­ца ў дво­ры­ках... i зь­вер­ху, з за­кра­та­ва­ных пе­ра­кры­ць­цяў, дзе зь мер­ным ры­пе­нь­нем ход­зi­ць кан­вой, скрозь су­хi пыл iм­жы­ць со­неч­нае сьвят­ло, струн­на пе­ра­бiрае, пе­ра­бя­гае па тва­рах, цёп­ла пе­ра­лам­ля­ец­ца ў груд­зях... Пра­мянi пры­мруж­ва­юц­ца, i ў iх тан­ча­ць iскры­стыя пы­лiн­кi, столь­кi, што бо­яз­на ды­ха­ць - а так хо­чац­ца! І сьвяр­бi­ць пчых­ну­ць. Пчых­неш, i так добра.

… Сям­нац­ца­ты дво­рык - глы­бо­кi ка­лод­зеж, на дне - мет­ры паўта­ра на два з па­ло­вай ас­фаль­та­ва­га бру­ду. Так, пас­та­я­ць, ткнуц­ца мор­дай, крок ту­ды, крок сю­ды. Ста­но­вяц­ца ў ку­тах, пля­чом пад­пi­ра­ю­ць буг­ры­стыя сь­це­ны, вы­бi­ра­ю­чы, каб бы­ло ку­ды сплёў­ва­ць. Хтось­цi кахiкне ды шоргне; хтось­цi мля­ва па­ка­лу­па­ец­ца ў шчы­лi­нах - мо­жа, дзе ма­ля­ву па­кi­нулi. Сон­ца тлее на ўс­край­ку сь­ця­ны. Яш­чэ вы­со­ка. А ў ка­лод­зе­жы сы­ры цень. На сь­це­нах, быц­цам ра­ней­шы ўз­ро­вень мо­ра, зе­ле­на­ва­тая ць­вiль. Вы­лам­кi ка­мя­нёў, нi­бы гi­ганц­кi ра­куш­няк. Па ку­тах пяр­лi­ны пляўкоў. Рып­нулi, спы­нiлi­ся кро­кi на­вер­се. Со­неч­ны кан­вой­ны аб­лёг на пар­эн­чы, мру­жыц­ца, гляд­зi­ць сю­ды, як у ва­ду. Ня­ма тут на што гляд­зе­ць. Толь­кi плюнь. Цiўкне нед­зе там птуш­ка - i як ад кро­плi кру­гi па вад­зе. На сь­цяне млее со­неч­ны пляж, клят­ча­сты ад кра­таў, ужо мож­на даста­ць. Серж цягне, пла­стуе да­лонь па­за­га­ра­ць. Мне так­са­ма хо­чац­ца плiтач­ку. Так ад­лом­ва­ю­ць, калi ёсь­ць, па ка­ва­лач­ку ча­ка­лят­кi да чы­фi­ру. А чы­фiр пiў, ка­ю­ся. Калі на­раў на ўсіх не ха­пае і спа­ць да­вод­зіц­ца пазь­мен­на - безь яго ніяк. Га­лоў­нае, сэр­ца не па­сад­зi­ць i да­хам не дац­ца.

…Пра­ха­лод­на. На са­мым гр­эб­нi ве­цяр­ком мiр­сь­цяц­ца па­це­рач­кi мху, праз­ры­стыя, сма­раг­до­выя праз сон­ца. Ус­па­мi­на­ец­ца ба­ла­да пра ве­ра­со­вы мёд i шат­ланд­скiя ска­лы. Ней­кi пры­смак, ды­мок у ду­шы з дзя­цiн­ства на гэты конт. Уво­гу­ле я ўжо не па­мя­таю, ад­куль та­кi цен­кi со­неч­ны ра­нак, калi я так ра­на вы­ход­зiў на вулi­цу, так сь­ве­жа і хо­лад за спi­ну ло­вi­ць, i шчас­на. Мо­жа бы­ць, нешта да­лё­ка школь­нае, з ран­цам на ўро­кi, сь­ве­жась­ць... цi то бо­сым па рос­нае сь­цеж­цы на Дня­п­ро, на ры­бал­ку, пе­рас­ту­па­ю­чы зна­ё­мыя ка­ранi... Бе­ра­га­выя вер­ба­ло­зы шу­мя­ць - цi не за­няў хто мес­ца...

…Ба­лан­ду есь­цi мож­на. Га­лоў­нае, што жэ­жань­кая, бо як астыне, на­вер­се плеў­кай сь­цяг­нец­ца кам­бi­жыр, а гэ­та­га лепш не ба­чы­ць. Ба­лан­ду сёр­ба­ю­ць, за­яда­ю­чы ска­рын­ка­мi хле­ба. Мя­кiш вы­кiд­ва­ю­ць - цэ­лы бо­хан мя­кi­шу. Сь­пец­вы­печ­ка. Стра­ш­эн­ная пя­ко­та. Ты еш. За непры­ем­най кiсь­лi­наю і глёўкiм пры­сма­кам кам­бi­жы­ру амаль што ма­мiн суп­чык. Тр­э­ба на­я­дац­ца, на­бi­ва­ць пу­за, каб аж ату­пе­ць ад сы­тась­цi - та­ды больш нi­чо­га ня хо­чац­ца. Хто са­ла не браў? Смач­нае гэтае са­ла, зноўку страўнiк кру­цi­ць буд­зе. Пе­ра­жы­вем. Ты еш. На дне, як сон­ца, лям­пач­ка - на маiм мес­цы за абш­ча­ком, яна амаль за­ў­сё­ды трап­ляе ў шлём­ку. Я вы­гра­баю, выш­кра­баю рэ­шту на­па­лам з тлу­стым сь­ля­пуш­чым сьвят­лом, да ме­та­лё­ва­га бляс­ку. Дно ўсё ў шуст­рай, спор­най шт­рых­оў­цы - кож­на­га дня ты­сячы зэкаў шчы­ру­ю­ць над гэтай ча­кан­каю, безы­мен­най i бес­с­эн­соў­най. Ва­ла­дар­ская ба­лан­да - гэта сi­ла.

…«Дзё­ма, пры­чал. Во­ка там за­кры­лi, хут­ка; Па­ша, на сь­цен­ку». Я пра­бi­ваю ча­ты­ры ў ад­каз: пра­цу­ем. Яш­чэ раз глухiя тры: рых­туй­ся. Ця­пер га­то­ва. Гул­ка шор­гае за сь­ця­ной; Дзё­ма, за­сеў­шы на кра­тах, ма­я­куе: ёсь­ць! Абры­вае грузiк (пуш­ка за­па­лак, на­бiтая хлеб­ным мя­кi­шам), та­роп­ка па­дця­г­вае па­ву­цiн­ку і вя­жа ву­з­лы. Б’ю «до­ма». «Хут­ка да­вай, па­ды­ход­зi­ць!» - сi­пi­ць ад дзьвяр­эй дзядзь Вi­ця. У жа­люзi кра­таў нешта шар­гот­ка тра­пе­чац­ца, як ма­тыль­кi. Сэр­ца трым­цi­ць ня менш. Па­ке­цiк з бу­лё­нам, га­зе­цi­на «брат­ве» i за­пiска. Гэта та­бе. Я знаю, ад ка­го. «Усе па кой­ках!» - i незь­мi­гут­нае во­ка ўжо аб­шар­вае позiр­кам ка­ме­ру. Я цi­ха­ру­ся тва­рам да сцен­кi і нi­шач­кам раз­горт­ваю. «Зда­ро­вень­ка, бра­цiш­ка. Часiк у ра­дась­ць. Пра­чы­таў тваю пi­санi­ну. Ну што ска­за­ць: неяк сум­на­ва­та ўсё гэта. Ка­нечне, у тур­ме ўся­кае бы­вае, час ад ча­су сам з са­бой раз­маў­ля­ць па­чы­на­еш - ба­чу, i ты гэтым за­няў­ся. Ра­зу­мею, сяд­зе­ць ня мёд, але ж тр­э­ба бы­ло на­ро­ду зба­ца­ць нешта гэт­кае, ба­явiтае, «Жы­ве Бе­ла­русь», сло­вам. Вай­на ўсё-та­кi. Зр­э­шты, у ад­ным твая ра­цыя: га­лоў­нае - ве­ры­ць. Астат­няе, у прын­цыпе, су­мят­ня».

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.