«Сяд­зім, як у цыр­ку ша­піто, пад ку­па­лам»

Belgazeta - - ПЕРВАЯ СТРАНИЦА -

ТУРЭМНЫ ДЗЁННIК СЛАВАМIРА АДАМОВIЧА/

У най­но­ў­шай гісто­рыі неза­леж­най Бе­ла­русі так скла­ла­ся, што ў мес­цах зня­во­лен­ня па палітыч­ных ма­ты­вах ака­за­лі­ся мно­гія паліты­кі, гра­мад­скія дзе­ячы, ак­ты­ві­сты і літа­ра­та­ры, якія па­кі­нулі да­ку­мен­таль­ныя за­на­тоўкі, дзён­нікі, успа­мі­ны пра тыя ча­сы. З ад­на­го бо­ку, па сва­ёй важ­на­сці гэта гіста­рыч­ны мат­э­ры­ял, з фак­та­мі ўзд­зе­ян­ня ці ціску на апа­нен­таў дзе­ю­чай ула­ды, з ін­ша­га - літа­ра­ту­ра нон-фікшн, тво­ры, у якіх апі­сва­ец­ца ўлас­ны во­пыт аўта­ра. Мы пра­ця­г­ва­ем се­рыю пуб­ліка­цый пад руб­ры­кай «Турэмны дзён­нік» - у вы­гляд­зе ўры­ўкаў з кніг, якія вый­шлі ў на­шай краiне ў мi­нулыя га­ды.

Да­вед­ка «БелГа­зе­ты». Па­эт Сла­ва­мір Ада­мо­віч на­рад­зіў­ся ў 1962г. У 1986-92гг. вучы­ў­ся на філ­фа­ку БДУ; з 1991г. па 1995г. пра­ца­ваў у «Настаўніц­кай га­зе­це». У ліста­пад­зе 1995г. на­пі­саў верш «Убей пре­зи­ден­та!», за што быў ары­шта­ва­ны. У тур­ме КДБ тры­маў сухую га­ла­доўку. Праз дзе­ся­ць ме­ся­цаў зня­во­лен­ня ад­пуш­ча­ны пад пад­піску пра ня­вы­езд. У зня­во­лен­ні вёў дзён­нік, які за­тым вый­шаў асоб­най кніж­кай «Турэмны дзён­нік». У жніўні 1997г. зра­біў акт ін­ды­ві­ду­аль­на­га су­пра­ціў­лен­ня ан­ты­бе­ла­рус­ка­му рэ­жы­му - на ад­ным з мітын­гаў пуб­ліч­на за­шыў са­бе рот. У 2000г. Сла­ва­мір Ада­мо­віч зна­ход­зіў­ся ў ЗША, пра­ца­ваў на бу­доў­лях Нью-Ёр­ку. З 2002 па 2009гг. жыў у Нар­ве­гіі, у го­рад­зе Бу­да, дзе ат­ры­маў палітыч­ны пры­ту­лак. У лі­пе­ні 2009г. вяр­нуў­ся на Бе­ла­русь. Як ка­заў пра сваю кні­гу сам аўтар, «Турэмны дзён­нік» - гэта не ма­стац­кі твор, а кні­га-да­ку­мент, кні­га бру­таль­ная i непры­ем­ная. Ад яе тхне па­ра­шай i ча­ла­ве­чай под­лась­цю, кал­гас­ным ка­роўні­кам i дур­ной кры­вёю, ва­шы­вы­мі пад­лет­ка­мі і... пр­эзід­эн­там; але пры ўсёй сва­ёй д’ябальш­чыне гэтая кні­га мае ад­зін істот­ны пазітыў - яна аб’ек­ты­ў­на праўд­зі­вая. Чы­тач, аху­нец­ца ў рэ­чаісна­сць тур­мы, дзе дзей­ні­чае за­кон: вый­г­ры­вае мац­ней­шы і больш наг­лы. Зра­зу­мее, што кар­цін­ка ў тэле­ба­чан­ні да­лё­ка не рэ­чаісна­сць на­яве, што сён­няш­няя сіст­э­ма ў краіне - хво­ры вы­нік хво­рых ам­бі­цы­яў і шмат­га­до­вая па­ку­та мі­льё­наў люд­зей, што на тур­эм­ных на­рах мо­жа апы­нуц­ца кож­ны, але не кож­ны змо­жа з год­на­сцю вы­тры­ма­ць вы­пра­ба­ван­ні. Тут пра па­ла­ма­ныя лё­сы, пра рэд­кія пра­явы ча­ла­веч­на­сці і бяс­кон­цыя гуль­ні ня­людз­кас­ці».

«Турэмны дзён­нік»

…Маё за­тры­ма­ньне пры­па­ла на ка­таліц­кі Вя­лікд­зень. Сал­да­ты (чу­ва­ць бы­ло на­ват у ка­ме­ры), што на­зы­ва­ец­ца, на ву­шах ста­я­лі, на­піў­шы­ся за гро­шы, якія ім уда­ец­ца ад­шма­на­ць у па­кістан­цаў. Гэтых га­рот­нікаў ло­вя­ць ледзь ня кож­ны дзень. Вось i ча­ць­вёр­та­га за­тры­малі групу з ча­ла­век 15, усе ху­дыя, змар­не­лыя. Ад­на­го па­сад­зілі да мяне, спа­чат­ку бун­та­ваў су­пра­ць са­ла ў сал­дац­кай ка­шы, але Го­лад, Го­лад вы­ш­эй за ўсе ка­ра­ны i біб­ліі. Хі­ба толь­кі ча­ла­ве­чая во­ля i мо­жа паўста­ць над за­ко­нам ін­стынк­ту. Усе тры дні, што я ня еў, сал­дат вы­кід­ваў маю пай­ку ў па­ра­шу, якая бы­ла праз калі­дор на­су­пра­ць.

…Быў на «ме­да­гляд­зе», агля­далі дзь­ве ка­бе­ты, пра квалі­фіка­цыю якіх га­ва­ры­ць не прых­од­зіц­ца. Ска­заў, што некалі хвар­эў сар­каі­до­зам Бе­ка, што нешта незда­ро­віц­ца май­му пе­ні­су. Абя­ца­ла ар­гані­за­ва­ць яш­чэ ад­зін агляд (флю­ра­гра­фія i уро­лаг).

Прай­шоў до­ждж, про­ста лівень. Па­вет­ра пасьвя­ж­э­ла. У форт­ку за­ля­тае чмель i, зда­ец­ца, авад­зень. Ат­ры­маў ін­фар­ма­цыю, што на «Ва­ла­дар­цы» (цэн­траль­ная сталіч­ная тур­ма, якая пры­ля­гае да вулі­цы імя Ва­ла­дар­ска­га) сяд­зі­ць за «хулі­ган­ку» Алесь Ша­д­рын. Хво­ры, гніе (яз­вы на це­ле), на зо­ну не па­е­хаў.

Ве­чар, гад­зін 7. У два­ры па­між тур­мой i бу­дын­кам мініст­эр­ства ўнут­ра­ных спраў сал­да­ты ўнут­ра­ных вой­скаў i ама­па­у­цы браз­га­ю­ць шчы­та­мі, чу­ва­ць ка­ман­ды. Ві­да­ць, гру­зяц­ца на ма­шы­ны. Што там ад­бы­ва­ец­ца? Ці вы­ста­я­лі на­шы люд­зі? Із­ноў до­ждж, Із­ноў гры­мя­ць шчы­та­мі. На­двор’е - толь­кі дзяў­чат ка­ха­ць. Сяд­зім, як у цыр­ку ша­піто, пад ку­па­лам. Чу­ва­ць, як зомбі ў фор­ме вы­крык­ва­ю­ць сло­ва «фа­шы­сты». Цям­нее, за кра­та­мі сь­мя­юц­ца, сь­мех.

…Сёнь­ня сь­ніў дач­ку, якой у мяне ня­ма, а ёсь­ць яна ў Саш­кі-со­та­га, за­бой­цы. Сь­ніў, ні­бы да­чуш­ка мая на­пі­са­ла верш, ад­зін ра­док асаб­лі­ва ўда­лы. Мы аб­ды­малі­ся, я ра­ды за яе. Шка­да, што не за­пом­нілі­ся рад­кі. Сон у ка­ме­ры - дру­гая рэаль­на­сь­ць: там i дач­ка, i вер­шы, i ка­ха­ная жан­чы­на, i Рад­зі­ма, воль­ная ад на­брыд­зі... Пе­ра­чытваю ра­ман «Угрюм-ре­ка». У нас тут усе змроч­ныя, спа­дыл­ба­стыя. Ні­вод­най род­най ду­шы бліз­ка, толь­кі ду­ша­гу­бы ды мяр­зот­нікі по­бач, ублюд­кі, спад­кі со­цыю­му, хо­ць жа так­са­ма ча­ла­векі.

…Ад­па­вед­ны дзень вы­браў мой су­сед, каб ускрыц­ца. Вы­даб­ы­ў­шы з ад­на­ра­зо­вай жы­лет­кі ля­зо i на­ма­чы­ў­шы ле­вае за­пясь­це, ча­ла­век па­чаў рэ­за­ць са­бе ве­ны. Рэ­заў хвілін пя­ць-сем, я ля­жаў на на­рах, уткнуў­шы­ся фізія­но­міяй у шур­па­тую сь­ця­ну ка­ме­ры. По­тым ча­ла­век за­хроп, по­тым за­ціх. З аб­мяк­лай скры­ваў­ле­най рукі ў пла­сты­ка­вы жбан спа­кой­на па­далі чы­рво­ныя кро­плі. Гэта быў мне сі­г­нал, што па­ра ўста­ць i па­кліка­ць вер­ту­хая.

Су­се­да за­бралі хут­ка i вяр­нулі ў ка­ме­ру толь­кі ве­ча­рам. Спа­лат­не­лы, з за­шы­ты­мі жы­ла­мі, ён упаў на шкон­ку i не ўста­ваў да рані­цы. Яму па-ра­ней­ша­му сь­ве­ці­ць 15 га­доў тур­мы аль­бо вы­ключ­ная ме­ра са­цы­яль­най аба­ро­ны - рас­стр­эл.

…Ужо ка­то­ры дзень зна­ход­жу­ся ў шпіталі КДБ, што на вулі­цы Ма­ка­ён­ка ў Мен­ску. Док­тар просі­ць, каб ужо па­ча­ць есь­ці. Бу­ду тры­мац­ца да 22-га. Да­ю­ць посны гр­эч­не­вы ўз­вар. Ад­зін раз бы­ла мі­не­рал­ка. 15-ы дзень га­ла­доўкі.

Пер­шыя двое су­так у шпiталі ля­жаў пад кро­пель­ні­цай, пры­ка­ва­ны за ру­ку й на­гу да шпіталь­на­га лож­ка. Ця­пер на дзень кай­да­ны зды­ма­ю­ць, але на ноч ру­ку пры­кай­да­нь­ва­ю­ць. Док­та­ра за­ву­ць Алег Мі­хай­лавіч, нар­маль­ны ча­ла­век, пры­носі­ць мне га­з­эты.

А дзя­ся­тай рані­цы прый­шлі ад­ва­кат Га­ры Пятро­віч і сь­лед­чы, які ўсё лы­біц­ца, су­ка, яму сь­меш­на. Ады­ход­зячы, за­явіў, што, каб я не пай­шоў на мя­жу, то, мо­жа, спра­ва да су­да i не дай­ш­ла б. Да­мо­вілі­ся з ад­ва­ка­там, што да аз­на­ям­лень­ня з мат­э­ры­я­ла­мі спра­вы пад­клю­чу­ся з на­ступ­на­га тыд­ня. Вось пры­несь­лі пай­ку, ды ня мне. Шк­лян­ка вад­кась­ці, ка­ва­лак хле­бу. А сь­лед­чы ме­жаў цы­ніз­му ня мае. На­конт май­го зна­ход­жа­нь­ня ў рэані­ма­цыі за­явіў, што мяне про­ста не бы­ло ку­ды пак­лась­ці ў ін­шым мес­цы. Вак­но ў па­ла­це пры­ад­чы­не­на, ба­чу зе­ляні­ну, прай­шоў до­ждж. Хо­чац­ца волі i яды, са­праўд­най муж­чын­с­кай яды.

…Па­д­рых­та­ваў ма­ля­ву для пе­ра­праўкі на во­лю. Па­чы­на­ю­ць ны­ць зу­бы ў пра­вым верх­нім ку­це. Каз­лы, на­ват фра­му­гу не ад­чы­ня­ю­ць, каб пра­вет­ры­ць па­ла­ту. I кай­да­ны на ле­вай. Зья­віла­ся но­вая санітар­ка, смуг­лая, срач­ка i плечы - як у кам­бай­на «Гом­сель­ма­шу». Із­ноў у зь­ме­ну вый­ш­ла Сь­ве­та, мая над­зей­ная «пашто­вая экс­пе­ды­цыя». Сьвят­ла­на студ­энт­ка-пер­ша­кур­сь­ні­ца медін­сты­ту­ту, ро­дам з Га­рад­зен­шчы­ны. Прый­шоў сьля­дак, пры­нёс два та­мы «Спра­вы». Чы­таю, пе­ра­пі­сваю. Ча­го толь­кі ня­ма ў гэтай пі­саніне! Вось, на­прыклад, з па­ка­за­нь­няў Кір­са­на­вай, су­пра­цоўні­цы «Настаўніц­кай га­з­эты»: «З ча­су зна­ём­ства ад­но­сі­наў з Ада­мо­ві­чам я фак­тыч­на не пад­т­рым­лі­ва­ла. Сустра­ка­ла­ся зь ім два-тры ра­зы. Па ха­рак­та­ры Ада­мо­віч за­мкну­ты, эгаі­стыч­ны ча­ла­век, вель­мі вы­со­ка ся­бе ац­э­нь­вае. Неўраў­на­ва­жа­ны, успыль­чы­вы».

…Пад’ём а шо­стай. Сар­цір (туа­лет, клаз­эт, пры­біраль­ня, дабл, нар­эш­це), а нас трох, а ўніта­зы два. Вы­носім па­ра­шу i сь­мет­ні­цу, у пла­сты­ка­выя бут­эль­кі на­біра­ем ва­ды. На апраўку да­ю­ць хвілін сем. Аса­бі­ста мне тр­э­ба дзе­ся­ць-пят­нац­ца­ць. Амаль за­ў­сё­ды не пась­пя­ваю - вер­ту­хаі го­ня­ць на­зад у ка­ме­ру.

Пе­рад пра­гул­кай - «лазь­ня». Га­ра­чай ва­ды ня­ма - гр­э­ю­ць на кух­ні. На кож­на­га - па вяд­ры га­ра­чай. Плё­ха­ем­ся ў та­зі­ках, па­лош­чам свае ўкар­э­лыя майт­кі. 15 хвілін - i «лазь­ня» ад­бы­ла­ся.

Пра­гул­ка: квад­рат­ны бокс тры на тры мэт­ры на трох, сь­це­ны пад «шу­бай», зь­вер­ху - ме­таліч­ная сет­ка. Цвыр­кае птуш­ка, яс­нае неба i бя­ро­за­вы ліст ад веніка, якім пад­мя­талі цу­ман­то­вую пад­ло­гу-ток. На сь­ня­да­нак далі аж тры ба­то­ны!

За­раз ве­чар, чу­ва­ць, як са­лю­ту­ю­ць гар­ма­ты. Дзень неза­леж­на­сь­ці. Ля­га­вы, пас­ку­да, на­зы­вае на­цы­я­наль­ны сь­цяг бе­ла­рус­кім са­лам.

Мітынг апа­зы­цыі ад­бы­ў­ся ка­ля Па­ла­ца спор­ту. Тэле­кам­панія ГРТ па­ка­за­ла больш, чым тут­эй­шая тэле­пе­ра­да­ча «Па­на­ра­ма». У ка­д­ры міль­га­нуў твар ма­ёй ма­ці. За сь­це­на­мі тур­мы сёнь­ня ці­ха.

…Я ска­жу та­бе, мая лю­бач­ка, ча­му нека­то­рыя на сва­бод­зе так раўні­ва па­ды­ход­зя­ць да праб­ле­мы чы­сь­ціні рук. Па-пер­шае, чы­стыя рукі - зда­ро­вы ар­ганізм.

Па-дру­гое, не ма­гу ж я хад­зі­ць з бруд­ны­мі ру­ка­мі, паз­баў­ля­ю­чы ця­бе тым са­мым ра­дась­ці ца­ла­ва­ць іх. Мае рукі за­ў­сё­ды павін­ны бы­ць га­то­выя для тваіх па­ца­лун­каў. Ве­да­еш, калі муж­чы­на ца­луе рукі жан­чыне - гэта чась­цей за ўсё тра­ды­цыя, эты­кет, звыч­ка. Калі наадварот муж­чы­на гэтай зья­ве не зна­ход­зі­ць най­мень­ня.

Па-тр­эцяе, пе­дан­тыч­нае ачыш­ч­э­ньне ад бру­ду - гэта най­больш эфек­ты­ў­нае вы­ка­ры­ста­ньне маг­чы­мась­ці, якой за­ўт­ра мо­жа й ня бы­ць. Вось та­бе прыклад: ка­ме­ра, па­ра­ша, на­ры, па­цёкі на сь­це­нах, турэмны смурод. Я больш не ма­гу зай­мац­ца вод­ны­мі пра­ц­э­ду­ра­мі, як гэта ўлась­ці­ва толь­кі мне. Уся­го і за­ста­ло­ся, што па­мя­ць пра ха­ла­док тваіх вуснаў, заха­ва­ная эпіт­эліем маіх да­ло­няў...

Па-ча­ць­вёр­тае, мая са­лод­кая, нех­та ўсё ж паві­нен мы­ць рукі, сво­е­ча­со­ва і на ўсіх паль­цах пад­ст­ры­га­ць паз­но­гці, зды­ма­ць за­ву­сен­кі. На­во­кал столь­кі люд­зей з бруд­ны­мі ру­ка­мі, што про­ста... Гэты пунк­цік па­чы­на­еш асаб­лі­ва ра­зу­ме­ць тут, за кра­та­мі, дзе ты мусіш кож­ны дзень на­зіра­ць, як нячы­стая, азыз­лая ру­ка кан­тра­лё­ра пры раз­да­чы хля­ба­ла­ва аш­ча­пер­вае жа­лез­ную шлём­ку, сь­ліз­га­ю­чы вя­лікім паль­цам у твой га­стрыт­ны су­пік. Ад­но су­ця­шае: бру­таль­ны па­лец кан­тра­лё­ра за­ві­сае па­куль толь­кі над пай­кай зэка, а не над спус­ка­вым кур­ком.

…Ха­та пя­ць дзе­вя­ць - жан­чы­ны - вяр­ну­ла­ся з пра­гул­кi. Чу­ва­ць, як ры­пя­ць шкон­кi. Тур­эм­ныя панi за­ла­зя­ць у свае бяр­ло­гi, ёр­за­ю­чы нясь­ве­жы­мi срач­ка­мi па цяж­кiх кам­э­раль­ных мат­ра­цах. Матрас, матрас, дай хо­ць раз ка­жу­ць у та­кiх вы­пад­ках як му­жы­кi, так i ба­бы. Не­калi шэс­ь­ць нуль так­са­ма бы­ла пад жан­чы­на­мi: у нас драў­ля­ная пад­ло­га i мат­ра­цы ў мэн­стру­аль­най кры­вi.

А пя­тай ранi­цы сха­пiў жы­вот. Па­нос. Па­ку­тую да абе­ду. Кам­э­ра пай­ш­ла на двор, а я - на даль­няк. Ад­зi­ная маг­чы­мась­ць за­стац­ца ад­на­му - не пай­сь­цi на пра­гул­ку, за­вiс­нуў­шы на па­ра­шы.

Жан­чы­ну хо­чац­ца - хо­ць са­мую апош­нюю. Ха­лад­нее, ужо ня так душ­на ў кам­э­ры. Па­няд­зе­лак - ген­пры­бор­ка. Мы­ем пад­ло­гу, «ле­бед­зя» - урыль­нiк. Каб за­раз да­до­му, шча­кой прых­i­нуц­ца да ка­ры ду­боў маiх, бя­ро­заў, са­со­нак! Удых­ну­ць па­вет­ра ляс­но­га, вый­сь­цi па гры­бы, па­валiц­ца ў мох ак­са­мiт­ны, у iглi­цу. I прай­шлi б та­ды мае хва­ро­бы... Да «опе­ра» за­пi­сва­ю­ся шо­сты дзень, каб празь яго пас­пра­ба­ва­ць ад­правi­ць лi­сты на во­лю.

Ве­чар. Пя­ць во­сем да­ла на сут­кi тэлевi­зар, а мы ёй - цы­вiль­няк (цы­гар­эты). Зай­шоў стар­лей, на­чаль­нiк ап­э­ра­ты­ў­най част­кi. Раз­мо­вы не ад­бы­ло­ся, лi­сты ад­правi­ць нель­га. На­чаль­ства ад­моўч­ва­ец­ца на­конт пi­са­ных i ня­пi­са­ных правiлаў сва­ёй тур­мы. Са­мi, маў­ляў, ку­ме­кай­це.

…Скла­да­на пi­са­ць пра жан­чын-ары­штан­так. Яш­чэ ця­ж­эй чу­ць iхныя га­ла­сы днём i ноч­чу, iх лю­боў­ныя сь­пе­вы. Не­вы­нос­на ве­да­ць, што ў ха­це пя­ць дзе­вя­ць шкон­ка ры­пi­ць пад 33-га­до­вай Iры­най-ду­ша­губ­кай. Як i ты, яна сы­ход­зi­ць жа­да­нь­нем, яна пра­гне хо­ць крыш­ку лю­бо­вi i пяш­чо­ты. Зь Iр­кай-палi­цай­кай мы крыху пi­шам­ся - аб­мень­ва­ем­ся ма­ля­ва­мi. З На­таш­кай зь пя­ць сем пе­ра­га­во­рва­ем­ся на пра­гул­цы праз ка­бу­ру. Га­ла­сок у На­таш­кi, што хо­ць па­м­ры. I шы­ю­ць ёй 91-ю. У пя­ць ад­зiн сяд­зi­ць яе ба­ць­ка, i кож­ны дзень яны пе­ра­га­во­рва­юц­ца-пе­ра­крык­ва­юц­ца праз рэш­ку­вак­но. У гэты мо­мант на­ша ма­ла­лет­ка за­цi­хае i ўслу­хоў­ва­ец­ца ў го­лас На­ты. Я ду­маю, ча­му гэта ня го­лас ма­ёй дач­кi там, на волi.

…Сь­нiў­ся ба­ць­ка ма­ла­ды. Мы зь iм ся­род зна­ё­мых i блiз­кiх, добра га­во­рым. У цо­каль­ных па­мяш­ка­нь­нях дзесь­цi пад Буд­сла­вам. По­тым ба­ць­ка зь­нi­кае, дзе­яньне пе­ра­носiц­ца ў ра­ён Кры­вi­чоў, што пад Вя­лей­кай. Со­неч­ны дзень, iду са зна­ё­мы­мi па вулi­цы, гу­ста за­бу­да­ва­най куль­та­вы­мi гма­ха­мi. Ва­ля­ец­ца бу­даўнiчы друз, шч­э­бень. Раз­да­ём ней­кi вад­зянi­сты тва­рог, якi цячэ па сь­цен­ках по­су­ду. Што ж гэта? Што там до­ма?

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.