Ян­ка Брыль. З апо­вес­ці «Ніж­нія Бай­ду­ны»:

Belgazeta - - STORY -

Жон­ка, увіш­ная і да­волі-та­кі звяг­лі­вая цёт­ка Юста, на­зы­ва­ла яго па-вяс­ко­ва­му: не За­хар, а За­ха­ра, на­ват яш­чэ і па-свой­му, без «р» - За­ха­ва.

Уран­ні, даў­шы Гне­да­му, ка­ро­ве з ця­лу­хай і авеч­кам, Кач­ка лю­біў за­тры­мац­ца ў гумне. Тра­сян­кі на дзень на­тр­эс­ці, пад­мес­ці ток, па­ту­па­ць трохі па­між невы­со­кі­мі тар­па­мі се­на і са­ло­мы, раз-по­раз буху­ка­ю­чы неад­ч­эп­ным кашлем.

Але ж якраз та­ды, калі ча­ла­ве­ку патр­эб­на бы­ла ад­зі­но­та і ці­шы­ня, ба­ба вы­бя­га­ла на па­рог і то­нам за­га­ду кі­да­ла це­раз двор: - За­ха­ва, ес­ці!

- Іду! - міра­люб­на ад­гу­каў­ся ён. Але адра­зу не ішоў, яш­чэ ўсё па­тро­ху буху­каў. Та­ды яна зноў вы­бя­га­ла з ся­ней.

- За-ха-ва! Ес­ці ід­зі, каб ты на­еў­ся чэме­ву, каб ты!

- Ды іду!

Ад­нак яш­чэ ўсё кор­паў­ся.

За тр­эцім ра­зам Юста аўта­ма­ці­ла доў­гай чар­гой:

- Ес­ці ід­зі, ска­за­ла! Што ты там кеш­ка­еш­ся, каб ця­бе свін­ні пад пло­там кеш­калі, каб ця­бе! Што ты таўч­эш­ся там, каб ты тоўк­ся па смеў­ці ка­зою, каб ты!..

Та­ды ўжо гас­па­дар па­каз­ваў­ся ў чор­ным пра­ё­ме гу­мен­ных дзвяр­эй.

- Рас­пра­на­пе­ра­ку­выр­кутваю!.. Ці­г­ра ты ўсу­рый­ская! Я ж ска­заў, што іду!..

Юста зніка­ла ў сен­цах, а ён па­ма­лу за­чы­няў гум­но і, не спя­ша­ю­чы­ся, ішоў у ха­ту.

Ды­я­лог патра­буе тлу­ма­ч­эн­ня.

Ла­ян­ка цёт­кі Юсты за­клю­ча­ла ў са­бе два скла­да­ныя во­бра­зы. Кеш­ка­ць гас­па­да­ра пад пло­там свін­ні ма­глі не толь­кі п‘яна­га, - та­кі ж мог бы­ць і ка­нец ча­ла­ве­ку, у та­кім жахлі­вым за­ня­пад­зе. Хад­зі­ць па смер­ці ка­зою - тут ужо быў не толь­кі на­мёк на каляд­ную бат­лей­ку, а на­ват ней­кі аж­но бу­дызм з яго пе­ра­ся­лен­нем душ.

Ад­нак не ска­жаш, што дзяд­зь­ка За­ха­ра пры­маў гэтыя прак­лё­ны на ўсю глы­бі­ню. Ба­бі­на ла­ян­ка бы­ла на гэты раз не вель­мі каб і злос­ная, звы­чай­ная.

Сед­зячы ў нас па-су­сед­ску з куд­зе­ляю, цёт­ка Юста маг­ла, на­прыклад, рас­каз­ва­ць ма­ёй ма­ці так:

- За­вэ­за­ла па­за­ў­чо­ва дзве гу­сі і ка­жу свай­му: «Дзя­вы, За­ха­ва, пе­ўе, каб ты на сце­ну дзёў­сё, каб ты!..»

На сця­ну люд­зі дзер­лі­ся з най­вя­лік­шай бя­ды. «Гар­ба­чэ на­збіралі гры­боў, на­ва­ры­лі, на­елі­ся, а по­тым усёю сям‘ёю на сце­ны дзер­лі­ся. Не дай бо­жа!..» Та­кое, ка­за­лі, калісь­ці бы­ло.

Ну, а ўяў­ля­ць, як гэта дзяд­зь­ка За­ха­ра дзяр­эц­ца на сця­ну - з ад­ным сваім во­кам, з сі­вым во­жы­кам і ня­ро­слаю сі­вай ба­род­кай - гэта бы­ло, вя­до­ма ж, ве­се­ла. Мне, пад­шы­ван­цу.

Злос­ці ў той ла­ян­цы, паўто­рым, не бы­ло. Бы­ла на­ват па­эзія, хай са­бе гру­бая, але ж і хлёст­кая. Я ўжо та­ды, яш­чэ не ка­ро­він, а толь­кі сві­ны пас­ту­шок, мог налічы­ць коль­кі хо­чаш гэтых прак­лё­наў. «Што ты там дзяў­беш, каб та­бе крум­кач вочы выд­зеўб!», «Коль­кі ты сы­па­ць буд­зеш, каб та­бе гу­бы аб­сы­па­ла!», «Ча­го ты сяд­зіш, каб ты ка­ме­нем (або кры­цаю) сеў!», «Ча­му ты не ед­зеш, каб ты бо­кам езд­зіў!..», «Распе­лі­ся тут пад ак­ном, каб вы пе­лі на хлеб!..» І так - бяс­кон­ца, а ў цёт­кі Юсты яш­чэ і з паўто­рам: «Каб ты!..»

Што ж да «ўсу­рый­с­кай ці­г­ры» і да той шмат­сту­пень­ча­тай «пе­ра­ку­выр­кі», дык тут ужо вы­сту­пае бы­ва­лас­ць і важ­на­сць дзяд­зь­кі За­ха­ры.

На цар­скай служ­бе ён быў стар­шым ун­це­рам ней­ка­га там асо­ба­га чы­гу­нач­на­га ба­та­льё­на, «ста­яў» у ней­кім для нас, ма­лых слу­ха­чоў, та­ям­нічым Ні­кольск-Усу­рый­ску, «ста­яў» і ў яш­чэ больш за­гад­ка­вым Кітаі, на­зы­ваў кітай­скія га­ра­ды, ся­род якіх най­больш ад­зін - Тан­ку... Га­доў праз некаль­кі я вы­пад­ко­ва знай­шоў у ад­ной кні­зе вы­тлу­ма­ч­энне мно­га­му з яго рас­ка­заў. Стар­шы ун­цер Кач­ко пры­маў бяз­воль­ны, несвя­до­мы ўд­зел у міжд­зяр­жаў­ным уду­ш­эн­ні іх­эту­ань­ска­га («бак­сёр­ска­га») паўстан­ня, і тое яго, п‘янае ці

толь­кі цём­нае: «Бя­рош ход­зю за касіч­ку і - на­гай­кай!» - бы­ло па сут­на­сці вель­мі нясмеш­ным... Ад­нак у рас­ка­зах дзяд­зь­кі За­ха­ры, ледзь што не ка­зач­на ад­да­ле­ных па мес­цы і ча­се дзе­ян­ня, слу­ха­чы лавілі перш за ўсё смеш­нае. Тым больш, вя­до­ма, дзе­ці, зусім нявін­ная прас­та­та.

Я сябра­ваў та­ды з Кач­ка­вым Ва­лод­зем, так­са­ма як і я яш­чэ да­школь­ні­кам, і зі­мо­выя рас­ка­зы ў іх­няй ха­це мы ма­глі што­ве­чар, да та­го ж яш­чэ і з цё­плай пе­чы, слу­ха­ць - коль­кі нам ха­це­ла­ся.

Жы­лі Кач­кі бед­на, сям‘я бы­ла вя­лікая, але і друж­ная, дар­ма, што я па­чаў пра дзяд­зь­ку і цёт­ку з іх раніш­няй «за­рад­кі». Да­бралі­ся яны, За­ха­ра і Юста, на­столь­кі ўда­ла, што на­ват абое не чулі на­са­мі і вель­мі лю­білі цы­бу­лю. Ад­нак у іх цес­ную, кіс­ла-душ­ную ха­ту муж­чы­ны збіралі­ся кож­ны асен­ні ці зі­мо­вы ве­чар, ды ўсё дзяд­зь­кі бы­ва­лыя, не на­слу­хац­ца іх­ніх рас­ка­заў.

Амаль за­ў­сё­ды вер­ха­вод­зіў гас­па­дар.

- Дай бог па­мя­ць, ка­жац­ца, у ад­на ты­ся­ча дзе­вя­ць­со­тым, у маі або ў юні ме­ся­цы бы­ло. Ста­яў я та­ды ў Тан­ку (ён ка­заў не Тан­гу, як тр­э­ба, а Тан­ку), на па­груз­цы імуш­частва з ка­раб­лёў у ва­го­ны, а то і аб­рат­на. І вот прых­од­зі­ць ад­на­ж­ды фран­цуз­скі кр­эй­сер «Па­рыж». Ка­пітан кр­эй­се­ра... (за­мінач­ка) дай бог па­мя­ць, некто мусье Пі­ці. Пе­ра­ку­выр­ку тваю! - ён ні сло­ва па-ра­сей­скі, я ні сло­ва па-фран­цуз­скі... Паставіў я вод­ку, Пі­ці паставіў хар-ро­шы ка­ньяк. Сяд­зім. За­кус­ка, ка­нечне... (Зноў за­мінач­ка.) Мя­са соч-на-е, слад-ка-е... Бе­лы хлеб, ха­лад­зец, кан­сер­вы... Сяд­зім мы так, бя­се­ду­ем, і ка­жа ён: «За­хар Іва­навіч, дру­жыш­ча!..»

- За­ха­ра, а ты ж ка­заў, што той Пе­ця ні сло­ва не ве­даў па-на­ша­му.

Пе­ра­пы­ніў гас­па­да­ра Іг­нат Ся­кач, па-вяс­ко­ва­му Ба­лал­эй. Лю­біў Ся­кач пад­сеч. Але ця­пер спы­ні­ць, збянт­э­жы­ць рас­каз­чы­ка бы­ло не так про­ста.

- Ба­лал­эй ты! - упёр­ся той ад­ным во­кам у неда­вяр­ка. - Ва­пер­вых, не Пе­ця, а Пі­ці, а ва-ўта­рых, пе­ра­ку­выр­ку тваю, мы калі вы­пілі, ён па­чаў па-ра­сей­скі, я па-фран­цуз­скі... (За­мін­ка даў­ж­эй­шая.) Пра­крас­ны быў ча­ла­век, цар­с­цвія ня­бес­нае! Вот я яму і га­ва­ру...

У стар­ша­га ун­це­ра Кач­ко зна­ё­мых у вы­со­кім све­це бы­ло на­о­гул шмат. І на ва­ен­най служ­бе, і по­тым, калі ён, нед­зе там ака­лечы­ў­шы во­ка, пра­ца­ваў у Ад­э­се трак­цір­ным па­ла­вым.

- Дай бог па­мя­ць, ка­жац­ца, у ад­на ты­ся­ча дзе­вя­ць­сот дзе­вя­тым. Пра­язд­жаў ге­не­рал-гу­бер­на­тар Таўры­час­ка­га края... (за­мін­ка) некто Кр­эс­та­ва­зд­зві­жан­скі Пётр Філі­мо­навіч. На Дзя­ры­ба­саўс­кай - пе­ра­ку­выр­ку тваю!.. І я стаю на крыль­цэ свай­го трак­ці­ра «Бе­лая ака­цыя». А ён прыд­зяр­жаў ры­са­коў ды гу­кае з тал­пы на­ро­да: «За­хар Іва­навіч! Кач­ко! Дру­жыш­ча!..»

- Паз­наў! - за­хопле­на пе­ра­пы­няе хтось­ці з муж­чын.

- Вот жа, пе­ра­ку­выр­ку тваю! Наш бы­ў­шы ге­не­рал. Па Ні­кольск-Усу­рый­ску. Па­том у Тан­ку... (За­мін­ка.) Пра­крас­ны ча­ла­век!..

На гэты раз ча­мусь­ці абыш­ло­ся без «цар­с­цвія ня­бес­на­га», ні­бы зна­ё­мы нед­зе жыў-зда­роў.

- Яш­чэ ад­зін Пе­ця, - трохі ці­ш­эй, як звы­чай­на, ска­заў-та­кі, не вы­тры­ваў Іг­нат.

Але на гэты раз гас­па­дар, ві­да­ць, не па­чуў.

Пас­ля та­ко­га, усу­рый­ска-таўры­час­ка­га, зна­ём­ства бы­лі яш­чэ і на­мёкі.

Ад­ной­чы дзяд­зь­ка За­ха­ра вяр­нуў­ся з мя­ст­эч­ка пад му­хай, але не ноч­чу, і не зі­мой, і я та­ды, пры­таіў­шы­ся, ба­чыў і чуў це­раз плот, як ён су­стр­эў­ся з Кані­сам ка­ля буд­кі. Той быў на­вя­за­ны, вый­шаў на­су­страч, сеў на хвас­це, глед­зячы ў твар гас­па­да­ру з усёй ад­да­на­сцю.

- Каніс! Дру­жыш­ча! Зд­рас­туй, пе­ра­ку­выр­ку тваю! Как га­ва­рыў па­кой­ны Міка­лай Аляк­сандравіч Ра­ма­наў-Ута­рой: «Ні­ча­во не ві­жу, то­ка крофь, крофь, крофь, крофь!..»

У такт з гэтым паўто­рам ча­ла­век па­гойд­ваў­ся на­зад-на­пе­рад-на­зад, а са­ба­ка, так­са­ма ў такт, мёў, мат­ла­шыў па пяс­ку хва­стом. Та­ды ча­ла­век па­чы­наў спя­ва­ць. Сваю лю­бі­мую, ад­ну на ўсё жыц­цё:

- І га­рыт лучы­на, із-да-ва-я тр-рэск, і ва­круг тры-вож-ны!.. Да­лей, да «раз­лі­ван­ня блес­ку», не ішло. Зноў паўта­ра­ла­ся тра­гіч­нае «крофь, крофь» па­кой­на­га Ра­ма­на­ва-Ута­ро­га. Як пра яко­га-небудзь яфр­эй­та­ра або ун­це­ра з Тан­ку, што «Іва­ноўу­та­рой», ці ра­да­во­га - «Сі­да­раў-тр­эці»...

Ча­са­мі, раз­ва­ру­ша­ны эк­зо­ты­кай ма­ла­дых успа­мі­наў, не звяр­та­ю­чы ўва­гі на нас, ма­лых, што слу­халі з най­боль­шай піль­на­сцю, ён ле­ту­цен­на рас­каз­ваў пра мань­чжур­скія «уве­се­ли­тель­ные» да­мы. «Кіта­я­нач­ку, пе­ра­ку­выр­ку тваю, ва­зь­мёш, і на той цы­ноў­цы з ку­та ў ку­ток за­ед­зеш!..» Пра развітанне жон­кі Ра­ма­на­ваУта­ро­га з Рас­пу­ці­ным, які ля­жаў у труне, рас­каз­ва­ла­ся яш­чэ больш ад­кры­та. Як яна, тая Алі­са, «вы­ня­ла ў яго, па­ца­ла­ва­ла і га­ва­рыт: «Спасі­ба, Гры­ша!..»

Бы­ла і паліты­ка. У той глухі вяс­ко­вы час, без га­зет, без ра­дыё, ён, вяр­нуў­шы­ся з мя­ст­эч­ка або з ле­су, зай­шоў­шы да нас па-су­сед­ску, мог з неа­б­верж­най знач­на­сцю па­ча­ць:

- Ну, нешта ўсё-та­кі буд­зе. Ва­ру­шы­лаў даў Буд­зёні­ну па морд­зе!

Улет­ку со­рак дру­го­га го­да я на­ча­ваў у сад­зе пад яб­лы­няй. І прач­нуў­ся ад га­ма­ны на Кач­ка­вым два­ры. Іш­ла пры­ці­ша­ная вал­туз­ня ка­ля свірон­ка, - ад­зін нех­та штось­ці браў, а дру­гі не да­ваў. І сос­ну я ўця­міў, што гэта дзяд­зь­ка За­ха­ра і пар­ты­за­ны, та­ды яш­чэ вель­мі рэд­кія.

- Ста­рик, да пой­ми же ты, - куль­тур­на га­ва­рыў хтось­ці з ак­ру­ж­эн­цаў, - пой­ми, что нам на­до. Мы ведь во­ю­ем!..

- Пе­ра­ку­выр­ку ва­шу - ва-ю-ем! Які Сталін мар­шал, та­кія вы ва­я­кі!

- Мол­чи, ста­рик! Та­ки­ми сло­ва­ми...

Ды ён яш­чэ ўсё неспа­ло­ха­на бур­ч­эў.

Iлюстра­цый­нае фо­та з кнi­гi «бе­ла­ру­сы ў фо­та­здым­ках Іса­ка сер­ба­ва 1911-1912гг.»

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.