Жы­ла-бы­ла Соф’я Ка­ток у вёс­цы Пла­сток...

Minskaya pravda - - Акцэнты - Юлія ГАЎРЫЛЕНКА

Не­калі ў Лю­бані на пе­ўні ў Мас­к­ву лё­талі, сон­ца фар­ту­ха­мі за­кід­валі, ва­ла на дуб цяг­нулі, а ад­ной­чы буль­бу апоўна­чы сад­зілі, каб ка­ла­рад­скі жук не да­ве­даў­ся. Праў­да ці вы­дум­ка гэта, ды толь­кі з усёй краі­ны пры­язд­жа­ю­ць люд­зі на Лю­банш­чы­ну, каб та­кое пас­лу­ха­ць. Пра гэта мож­на па­чы­та­ць і ў збор­ніку «Каз­кі з был­лю на­па­ло­ву», які пр­э­зен­та­валі ня­даў­на ў На­цы­я­наль­най ака­д­эміі навук.

Ад­на з са­мых зна­ка­мітых ка­зач­ніц ра­ё­на – Соф’я Ка­ток з вё­скі Пла­сток. Бух­гал­тар па аду­ка­цыі, яна амаль 40 год пра­цуе ў куль­ту­ры. А інакш, ка­жа жан­чы­на, бы­ць не маг­ло, бо на­рад­зіла­ся яна ў Ба­яні­чах – са­май жар­таўлі­вай вёс­цы Лю­бан­ска­га ра­ё­на, за­муж пай­ш­ла за Сяр­гея Ла­за­раві­ча з За­каль­но­га – са­май спе­ў­най.

Лю­бі­ць Соф’я Мі­хай­лаў­на рас­каз­ва­ць уну­кам каз­ку пра род­ную вёс­ку. Гэта ця­пер на абодвух бе­ра­гах невя­лі­кай ра­чул­кі рас­кі­нулі­ся вё­скі-су­сед­кі Ба­янічы і За­гал­ле. Але паўс­та­годдзя та­му люд­зі жы­лі толь­кі на ад­ным бе­ра­зе. І тут рап­там нека­му прый­шло ў га­ла­ву пе­ра­ся­ліц­ца... З та­го ча­су ў За­гал­лі жы­ву­ць пе­ра­ся­лен­цы, а тых, хто за­стаў­ся, як і вёс­ку, на­зы­ва­ю­ць ба­яні­ча­мі.

Ра­ней, ка­жа ка­зач­ні­ца, ва­кол бы­лі толь­кі лес ды ба­г­на. Люд­зі жы­лі і ні­чо­га, ак­ра­мя сва­ёй вё­скі, не ба­чы­лі. А тут па­е­хаў хло­пец на Поўнач і пры­вёз ад­туль тэлеві­зар. Уся вёс­ка сыш­ла­ся па­гляд­зе­ць на гэт­кае дзі­ва.

– Мне та­ды тры га­ды споўніла­ся, але па­мя­таю: бя­гу­ць усе, і я бя­гу, – рас­каз­вае Соф’я Мі­хай­лаў­на. – Як рап­там ба­чу – ід­зе на­су­страч баб­ка. Пы­та­ю­ся, што зда­ры­ла­ся, а яна і ка­жа: «Ой, дзі­цят­ка маё, там пры­вез­лі ней­кае дуп­ло, а ў ім і б’юц­ца, і смя­юц­ца, і спя­ва­ю­ць, і га­мо­ня­ць». Пры­бег­ла, а там у тэлеві­за­ры ў ха­кей гу­ля­ю­ць.

А як вам та­кая гісто­рыя? Ба­янічы ў полі, рас­кід­ва­ю­ць угна­ен­ні, як рап­там спы­ня­ец­ца по­бач му­жык ды пы­та­ец­ца, што гэта яны ро­бя­ць. «Як што, соль се­ем, – ад­каз­ва­ю­ць гас­пады­ні. – У нас жа ў Ба­яні­чах столь­кі солі! Калі не ве­рыш, рас­ка­пай ды па­гляд­зі сам». Ка­паў ён, бед­ны, мет­ры тры, па­куль да ва­ды не да­ка­паў. Глы­нуў – а яна са­праў­ды са­лё­ная. І сён­ня ў ра­ёне жар­ту­ю­ць: па­сад­зілі соль на Лю­банш­чыне, а яна ўзя­ла ды пра­рас­ла пад Салі­горскам.

Па­мя­тае ка­зач­ні­ца яш­чэ та­кі анек­до­цік – пра му­жы­ка і ва­ла. Араў му­жык по­ле, а тут бя­да: на ва­ле яр­мо зла­ма­ла­ся. Ні­чо­га не зробіш, тр­э­ба но­вае. Пад­вёў ён да ду­ба жы­вёлі­ну і пры­мя­рае но­вую пал­ку. А нех­та з тут­эй­шых за­ў­ва­жыў ды пы­та­ец­ца ў дзе­да, што ён робі­ць. «Хі­ба не ба­чыш, – ка­жа той, – ва­ла на дуб цяг­ну». Так і ра­зыш­ла­ся на­ві­на па ўсёй ак­ру­зе, ні­бы­та ў Ба­яні­чах ва­лоў на ду­бы цяг­ну­ць.

Соф’я Ка­ток пры­га­д­вае гісто­рыю, якая за­раз так­са­ма ста­ла мяс­цо­вай каз­кай.

– У ма­ла­до­с­ці тое бы­ло. Ад­на­го ра­зу пай­шлі мы з сяброў­кай у клуб на танцы, і пры­вя­за­лі­ся да нас хлоп­цы. Мы ад іх уця­ка­ць, і ад­на з маіх сябро­вак вы­ра­шы­ла пе­рас­кочы­ць це­раз ка­ро­ву, каб не спы­няц­ца. А ра­ней жа жы­вё­лу ле­там у двор не за­га­ня­лі, па­кі­далі на вулі­цы пад пло­там. Але ця­луш­ка не па­ле­на, це­раз яе так про­ста не пе­рас­кочыш. Па­д­ха­піла­ся ды як па­бя­жы­ць, а сяброўка кон­на ед­зе, за хвост тры­ма­ец­ца і кры­чы­ць на ўсю вёс­ку: «Дзеўкі, зды­мі­це мяне». Да­вя­ло­ся за ро­гі ка­ро­ву лаві­ць ды зды­ма­ць неба­ра­ку.

Каз­кам-бай­кам з вё­скі Ба­янічы ў збор­ніку тра­ды­цый­ных ка­зак Лю­банш­чы­ны, які пр­э­зен­та­валі на між­на­род­ным форуме ў Мін­ску, пры­све­ча­ны цэ­лы разд­зел, а ўво­гу­ле тут больш як 80 незвы­чай­ных гісто­рый з 20 вё­сак. Збіралі і за­пі­свалі іх па­чы­на­ю­чы з 1975 го­да. На­прыклад, у вёс­цы За­каль­ное ёс­ць каз­ка пра му­жа, які пры­вёз жон­цы люст­эр­ка. Жан­чы­на цэ­лы дзень не маг­ла зра­зу­ме­ць, хто гэта на яе гляд­зі­ць.

– Нам сён­ня смеш­на, але ж быў час, калі люд­зі ні люст­эр­ка, ні тэлеві­зар не ба­чы­лі, – раз­ва­жае ўкла­даль­нік збор­ніка Сяр­гей Вы­сквар­ка. – Ад­ну і тую каз­ку мо­гу­ць рас­каз­ва­ць некаль­кі ча­ла­век, і ўсе апо­ве­ды бу­ду­ць нечым ад­роз­ні­вац­ца, бо кож­ны інт­эр­пр­этуе гісто­рыю па-свой­му.

На Лю­банш­чыне, ка­жа Сяр­гей Вы­сквар­ка, гэты жанр вуснай на­род­най твор­час­ці жы­ве і пра­ця­г­вае разві­вац­ца. Стар­эй­шы нось­біт – Тац­ця­на Ся­лю­та 1896 го­да на­ра­дж­эн­ня з вё­скі Ра­ч­э­нь, а са­мая ма­лод­шая – Дар’я Уда­ло­віч, на­рад­зіла­ся ў 1998 год­зе. Шмат тво­раў за­пі­салі дзе­ці, якія па­чулі іх ад сваіх ба­буль і дзя­ду­ляў.

Між­на­род­ны форум даслед­чы­каў бе­ла­рус­кай каз­кі прай­шоў у Мін­ску на мі­ну­лым тыд­ні. Наву­коў­цы з Бе­ла­русі, Расіі, Украі­ны, Эстоніі і Бал­га­рыі вя­лі раз­мо­ву пра па­эты­ку ка­зак, гісто­рыю іх вы­вуч­эн­ня і збіран­ня, сіст­эму пер­са­на­жаў, класі­фіка­цыю і па­ка­заль­нікі...

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.