‘Als je vecht voor vrou­wen­rech­ten, kun je geen he­mel­be­stor­mer zijn’

MAR­LEEN TEM­MER­MAN gaat met eme­ri­taat

De Standaard - - Bin­nen­land - INE REN­SON FO­TO FRED DEBROCK

De te­gen­stand van con­ser­va­tie­ve stro­min­gen is ste­vi­ger dan ze had ge­dacht, zegt Mar­leen Tem­mer­man. Maar het ge­duld waar­mee het icoon van de strijd voor vrou­wen­rech­ten al vier de­cen­nia aan de weg tim­mert, loont. ‘Er komt een kan­tel­punt waar­op we on­recht te­gen vrou­wen niet meer pik­ken.’

Mar­leen Tem­mer­man (65) klinkt hees. Ze is een paar da­gen in het land, voor een doc­to­raats­ver­de­di­ging en haar ei­gen eme­ri­taats­vie­ring. Daar­na vliegt ze al­weer naar Rio de Janeiro. Gis­te­ren ging ze met pen­si­oen aan de Gent­se uni­ver­si­teit. Het ein­de van haar rijk­ge­vul­de loop­baan is dat al­ler­minst, hoog­stens een punt om even te­rug te blik­ken.

De Oost­Vlaam­se gy­nae­co­lo­ge valt niet in een hok­je te stop­pen. Ze was dienst­hoofd gy­nae­co­lo­gie en ver­los­kun­de aan het UZ Gent, werd se­na­tor voor de SP.A en be­kleed­de drie jaar een top­func­tie in de We­reld­ge­zond­heids­or­ga­ni­sa­tie (WHO). Ze stond aan de wieg van het In­ter­na­ti­o­nal Cen­ter for Re­pro­duc­ti­ve He­alth (ICRH), met af­de­lin­gen in Gent, Nai­ro­bi en Ma­pu­to. Haar car­ri­è­re be­gon in Ke­nia, haar twee­de thuis­land, waar ze sinds drie jaar dienst­hoofd is aan de uni­ver­si­teit van het Aga Khan De­vel­op­ment Net­work en het Oost­Afri­kaan­se net­werk voor vrou­wen­ge­zond­heid aan­stuurt. In die vier de­cen­nia stond ze naast jon­ge moe­ders en in de ce­na­kels van de macht, een twee­spalt die haar al­leen maar prag­ma­ti­scher en di­plo­ma­ti­scher heeft ge­maakt.

Het blijft een moei­lijk do­mein, geeft ze toe, waar de ba­kens zich las­tig la­ten ver­zet­ten. ‘In 1994 kraai­den we vic­to­rie, om­dat op de be­vol­kings­con­fe­ren­tie van Ca­ï­ro vrou­wen sek­su­e­le rech­ten kre­gen. Dat was on­ge­grond. Het recht om zelf te be­slis­sen wan­neer je kin­de­ren krijgt en met wie, is lang niet over­al ver­wor­ven. In on­ze wes­ter­se eu­fo­rie had­den we niet door dat er in veel lan­den een te­rug­slag is. De toe­gang tot ge­zins­plan­ning of abor­tus wordt in som­mi­ge lan­den net moei­lij­ker.’

‘In 2012 was ik ver­ant­woor­de­lijk voor een WHO­re­so­lu­tie over ge­weld te­gen vrou­wen en kin­de­ren. We wil­den de VN­de­fi­ni­tie van 1992 als ba­sis ne­men. Daar­in wa­ren ook ver­krach­ting bin­nen het hu­we­lijk en het kind­hu­we­lijk op­ge­no­men. Maar twin­tig jaar la­ter had­den veel lan­den een an­de­re vi­sie: ze za­gen dat niet meer als vor­men van ge­weld te­gen vrou­wen.’

Hoe kwam dat? Om re­li­gi­eu­ze re­de­nen?

‘Re­li­gie speelt, maar voor­al macht. Man­nen wil­len het recht niet af­staan om bin­nen het hu­we­lijk al­les met hun vrouw te kun­nen doen. On­der­wijs en werk voor vrou­wen be­dreigt de pa­tri­ar­cha­le in­ge­

steld­heid die voor­schrijft dat vrou­wen in de eer­ste plaats kin­de­ren moe­ten krij­gen en voor hun man moe­ten zor­gen. Dat blijft hard­nek­kig in ru­raal Afri­ka en het Mid­den­Oos­ten.’

U draait mee in de hoog­ste krin­gen. Ma­ken in­ter­na­ti­o­na­le in­stel­lin­gen een ver­schil op het ter­rein?

‘Een re­so­lu­tie gaat de we­reld niet ver­an­de­ren. Maar het is een kap­stok voor po­li­ti­ci om wet­ten te ver­an­de­ren. Dat, in com­bi­na­tie met fei­ten en cij­fers. Aca­de­mi­ci kun­nen be­leids­ma­kers op de fei­ten wij­zen. Neem abor­tus: met voor of te­gen ben je niets. Maar als je aan de pre­si­dent van Mo­zam­bi­que uit­legt dat in zijn land el­ke dag tien meis­jes ster­ven door il­le­ga­le abor­tus­sen, maak je in­druk. Abor­tus is er nu ge­le­ga­li­seerd, wat in Afri­ka uit­zon­der­lijk is. Als je het we­ten­schap­pe­lijk aan­pakt, wordt er ge­luis­terd.’

Is dat zo? Waar sta je met dat aca­de­mi­sche werk, als je weet dat er nog steeds 220 mil­joen meis­jes en vrou­wen geen toe­ gang heb­ben tot an­ti­con­cep­tie?

‘Het gaat niet van­zelf. Een po­li­ti­cus die in Afri­ka cam­pag­ne voert over seks, con­dooms en ho­mo­rech­ten, raakt nooit ver­ko­zen. We be­sef­ten dat we moesten com­mu­ni­ce­ren in een taal waar ze iets mee zijn. Het heeft já­ren ge­kost, maar in Ke­nia is het aan­tal hiv­in­fec­ties spec­ta­cu­lair ge­daald. Aan­van­ke­lijk wa­ren we in Mom­bas­sa met ons klei­ne hiv­cen­trum een ni­chespe­ler. Maar na en­ke­le ja­ren nam de po­li­tiek ons dis­cours over. Nu ko­men dui­zen­den ho­mo­sek­su­e­len naar on­ze ge­zond­heids­cen­tra. We ge­ven sek­su­ ele voor­lich­ting in de mos­lim­scho­len. We wer­ken in ge­van­ge­nis­sen en met straat­kin­de­ren. De Ke­ni­a­nen zelf zijn de stem van de re­vo­lu­tie ge­wor­den.’

‘Ik geef toe: met ge­zins­plan­ning gaat het moei­lij­ker. Dat cij­fer van 220 mil­joen kwam in 2012 naar bo­ven. We heb­ben toen in Lon­den een gro­te con­fe­ren­tie ge­hou­den, Fa­mi­ly Plan­ning 2020. Het doel was het aan­tal meis­jes dat geen toe­gang heeft tot an­ti­con­cep­tie, te hal­ve­ren. Er werd veel geld uit­ge­trok­ken, on­der meer door de Bill & Mel­in­da Ga­tes Foun­da­ti­on maar ook door de ont­wik­ke­lings­lan­den. Veel Afri­kaan­se pre­si­den­ten en mi­nis­ters wa­ren daar. Ze moesten al­le­maal mee in het bad.’

Waar staan we op twee jaar van de dead­line?

‘We zul­len het niet ha­len; het doel was zeer am­bi­ti­eus. On­der­tus­sen groeit de be­vol­king aan. Maar zon­der be­leid wa­ren die 220 mil­joen er waar­schijn­lijk al 300 of 320 mil­joen ge­wor­den. Nu zit­ten we ver­moe­de­lijk op 150 mil­joen. Er zijn dus wel plek­ken waar iets ge­beurt. Rwan­da is een van de wei­ni­ge Afri­kaan­se lan­den dat de doel­stel­lin­gen heeft ge­haald: meer ge­zins­plan­ning, min­der kin­der­ en vrou­wen­sterf­te. Maar el­ders is de re­a­li­teit weer­bar­sti­ger dan we dach­ten. De te­gen­stroom, on­der meer van re­li­gi­eu­ze groe­pen, is goed ge­or­ga­ni­seerd.’

Hoe gaat u om met diep­ge­wor­tel­de cul­tu­re­le en re­li­gi­eu­ze bar­ri­è­res?

‘In het pu­blie­ke zie­ken­huis in Mom­bas­sa volg­den we ze­ven­dui­zend ver­krach­ tings­za­ken op. We brach­ten die cij­fers naar bui­ten en zijn gaan mo­bi­li­se­ren. We in­for­meer­den po­li­tie en jus­ti­tie. We gin­gen part­ner­schap­pen aan met pri­vé­be­drij­ven en de over­heid. En we pro­beer­ den re­li­gi­eu­ze groe­pen aan boord te krij­ gen. Zo bouw je aan een co­a­li­ti­on of the wil­ling.’

‘In Ke­nia zijn veel ster­ke vrou­wen; en­ke­le stu­den­tes van mij zijn nu pro­fes­sor of mi­nis­ter. Die ma­ken van hun oren in de me­dia. Je hebt er el­ke dag wel een ra­dio­ of tv­pro­gram­ma over ge­weld te­gen vrou­wen. Je moet ge­dul­dig aan de weg tim­me­ren. Ik heb ge­leerd dat je in dit vak geen he­mel­be­stor­mer kunt zijn.’

Ook ver­krach­ting als oor­logs­wa­pen raakt niet uit­ge­roeid. In Oost­Con­go, Sy­rië en Li­bië is het struc­tu­reel ge­wor­den. Gaat de No­bel­prijs voor de Vre­de voor de Con­go­le­se gy­nae­co­loog De­nis Muk­we­ge en de je­zi­di­ac­ti­vis­te Na­dia Mu­rad daar iets aan ver­an­de­ren?

‘Het is be­lang­rijk dat er door die prijs we­reld­wijd over ge­spro­ken wordt.’

Kun je er iets aan doen zon­der con­flic­ten bij de bron aan te pak­ken?

‘Het hoort bij con­flic­ten sinds het be­gin van de mens­heid. Maar nu komt het wel naar bui­ten. Da­ders ko­men voor de rech­ter. Ge­rech­tig­heid is cru­ci­aal. Het gaat trou­wens ver­der dan oor­logs­ge­weld. In we­zen gaat het over macht, al­tijd en over­al. De machts­ba­lans tus­sen man­nen en vrou­wen zit fout. We moe­ten wer­ken aan een ver­vrou­we­lij­king van de maat­schap­pij om dat even­wicht te her­stel­len. Zo­dat meis­jes via on­der­wijs en werk hun rech­ten op­ei­sen en niet lan­ger af­han­ke­lijk zijn van man­nen. We moe­ten ook op­hou­den met flau­we gen­der­mop­pen. En niet meer aan­vaar­den dat meis­jes in Brus­sel op straat las­tig ge­val­len wor­den. Er komt een kan­tel­mo­ment waar­op sa­men­le­vin­gen on­recht te­gen­over vrou­wen niet meer pik­ken.’

Sinds #MeToo zijn de man­vrouw­ver­hou­din­gen bit­ser ge­wor­den. In de VS is gen­der een breuk­lijn in de sa­men­le­ving. Zet­ten we een stap te­rug of is het een nood­za­ke­lij­ke ka­ta­ly­sa­tor in de strijd?

‘Bei­de. Het be­leid van Do­nald Trump is ze­ker een stap te­rug. De Re­pu­bli­kei­nen wil­den Brett Ka­van­augh ab­so­luut als rech­ter in het hoog­ge­rechts­hof. Nu heb­ben ze daar de meer­der­heid en kun­nen ze cru­ci­a­le be­slis­sin­gen over on­der meer abor­tus te­rug­draai­en.’

Moe­ten we daar­voor vre­zen?

‘Na­tuur­lijk. Kijk naar de Glo­bal Gag Ru­le, een re­gel die Ro­nald Re­a­gan in­voer­de die be­paal­de dat bui­ten­land­se ngo’s die rond abor­tus wer­ken, geen Ame­ri­kaan­se sub­si­dies kon­den krij­gen. Bill Clin­ton schaf­te hem af, Ge­or­ge W. Bush voer­de hem weer in en zo over en weer. Trump gaat in die din­gen nog veel ver­der.’

‘We heb­ben de tijd­geest niet mee. De on­uit­ge­spro­ken co­a­li­tie van ge­lo­vi­gen en con­ser­va­tie­ven, over­al in de we­reld, is gro­ter dan die van ons. Maar we mo­gen ons niet in de hoek la­ten drum­men. We moe­ten ons be­ter or­ga­ni­se­ren en te­rug­vech­ten.’

‘La­ten we be­gin­nen bij het be­gin, bij de op­voe­ding. Als jon­gens in In­dia op­groei­en in een cul­tuur waar vrou­wen niets waard zijn, waar hun va­ders hun moe­ders slaan, hoe wil­len we dan dat er iets ver­an­dert? Het hangt al­le­maal aan el­kaar. Nog zo­iets: staat op de gro­te kli­maat­con­fe­ren­ties ge­boor­te­be­per­king op de agen­da? Niet echt. Maar als het aan­tal men­sen op de we­reld niet sta­bi­li­seert, ha­len we de kli­maat­doe­len nooit.’

Ge­boor­te is een epi­de­mie, zei u ooit.

‘Dat is zo. Als vrou­wen we­reld­wijd ge­mid­deld slechts 2,2 kin­de­ren kre­gen, zou­den de ont­wik­ke­lings­lan­den meer voor­uit­gang ken­nen en zou­den de kin­de­ren be­ter op­ge­leid zijn. Men spreekt in die lan­den soms over het de­mo­gra­fisch di­vi­dend: al die jon­ge brains met hun kracht en dy­na­miek. Maar je kunt het ook zien als een de­mo­gra­fi­sche ramp.’

Is het een ta­boe om dat in die lan­den te zeg­gen?

‘Ja, maar ook dat komt op de agen­da. Veel lei­ders be­sef­fen dat al die jon­ge men­sen zon­der di­plo­ma en werk al­leen maar bal­last wor­den.’

Was u ver­rast toen de beer­put van #MeToo open­ging?

‘Nee. Dat wis­ten we toch?’

Niet al­leen in de kun­sten­sec­tor, maar ook in Si­li­con Val­ley en in het Eu­ro­pees Par­le­ment zijn vrou­wen het slacht­of­fer van grens­over­schrij­dend ge­drag. Het lijkt wel en­de­misch.

‘Dat is het. Maar ook dat is nooit an­ders ge­weest. Toen ik klein was, moesten de meis­jes op de schoot bij me­neer pas­toor – tot ont­zet­ting van hun moe­ders. Toen was er geen me­cha­nis­me om daar iets over te zeg­gen. Van­daag is dat er wel – ein­de­lijk. Door­dat de beer­put­ten open­gin­gen, eerst in de Kerk, dan in de cul­tuur­sec­tor en het be­drijfs­le­ven, komt er iets in be­we­ging. Zo­wat elk groot be­drijf heeft nu een be­leid rond grens­over­schrij­dend ge­drag.’

‘Man­nen wil­len het recht niet af­staan om bin­nen het hu­we­lijk al­les met hun vrouw te kun­nen doen. Dat blijft hard­nek­kig in ru­raal Afri­ka en het Mid­den­Oos­ten’

‘De on­uit­ge­spro­ken co­a­li­tie van ge­lo­vi­gen en con­ser­va­tie­ven, over­al in de we­reld, is gro­ter dan die van ons. Maar we mo­gen ons niet in de hoek la­ten drin­gen’

Mar­leen Tem­mer­man is met eme­ri­taat, maar dat is ver­re van het ein­de van haar en­ga­ge­ment.

Newspapers in Dutch

Newspapers from Belgium

© PressReader. All rights reserved.