Over de Dra­ken­do­der en de Hek­ken­bou­wer

De Standaard - - Opinie & Analyse -

Em­ma­nu­el Ma­cron (l.) noem­de de Hon­gaar­se lei­der Vik­tor Or­bán (r.) vo­ri­ge week nog een ‘gek’.

In mei 2019 wor­den de Eu­ro­pe­se ver­kie­zin­gen ge­hou­den. De par­tij­po­si­ti­o­ne­ring is in vol­le gang. En Mar­che, de be­we­ging van de Fran­se pre­si­dent Em­ma­nu­el Ma­cron, sloot vrij­dag een ver­bond met de li­be­ra­le frac­tie in het Eu­ro­pe­se Par­le­ment. Don­der­dag ko­zen de chris­ten­de­mo­cra­ten de Duit­ser Man­fred We­ber (CSU) als Spit­zen­kan­di­dat, vo­ri­ge week we­zen de so­ci­aal­de­mo­cra­ten de Ne­der­lan­der Frans Tim­mer­mans aan. De na­ti­o­na­lis­ten – van Mat­teo Sal­vi­ni, Geert Wil­ders, Ma­ri­ne Le Pen en Vik­tor Or­bán – heb­ben er al­le belang bij er een re­fe­ren­dum voor of te­gen de EU van te ma­ken. Zo kun­nen ze al­ler­lei frus­tra­ties en on­ge­noe­gen over im­mi­gra­tie, glo­ba­li­se­ring en be­zui­ni­gin­gen bij­een­ve­gen. Het pro­Eu­ro­pe­se cen­trum moet niet in die val trap­pen.

Toch is de ver­lei­ding groot. Dat voel je aan Ma­cron, nu Mer­kel ver­zwakt is de ster­ke man van Eu­ro­pa’s mid­den. Het sche­ma ‘pro’s ver­sus an­ti’s’ zit hem als ge­go­ten. Zo ver­o­ver­de hij in 2017 in ei­gen land de macht: eerst de pro­Eu­ro­pe­se cen­trum­krach­ten ver­e­nigd, dan Front Na­ti­o­nal­kop­stuk Le Pen ge­vloerd. Graag zou hij dat kunst­stuk op het Eu­ro­pe­se to­neel her­ha­len. Em­ma­nu­el de Dra­ken­do­der te­gen Vik­tor en Mat­teo de Hek­ken­bou­wers. Maar zo zit de EU niet in el­kaar. LUUK VAN MID­DE­LAAR is po­li­tiek fi­lo­soof en hoog­le­raar Eu­ro­pees recht in Lei­den. Maan­de­lijks schrijft hij over de in­ter­na­ti­o­na­le po­li­tiek en vat hij de ge­schie­de­nis in het mo­ment.

Om ze­ker drie re­de­nen is het een on­ver­stan­di­ge stra­te­gie. Ten eer­ste kun je ver­lie­zen, met gro­te ge­vol­gen. Want als na­ti­o­na­lis­ten win­nen bij lan­de­lij­ke ver­kie­zin­gen, leidt dat tot een koers­wij­zi­ging (zo­als nu in Ita­lië), maar op Eu­ro­pees vlak kan hun ze­ge het ein­de van de EU be­te­ke­nen. Ma­ri­ne Le Pen in het Ely­s­ée zou niet Frank­rijk op­hef­fen, wel de EU op­bla­zen. Die fun­da­men­te­le te­gen­stem uit­da­gen is met vuur spe­len.

Ten twee­de past de mi­se­en­scè­ne van een ‘fi­naal du­el’ niet bij het kies­stel­sel in de EU. Dat is geen tweer­on­den­sys­teem zo­als in Frank­rijk, waar­bij het na een eer­ste schif­ting uit­draait op een twee­strijd. In de Eu­ro­pe­se arena leidt ‘pro te­gen an­ti’ tot drin­gen in het cen­trum voor chris­ten­de­mo­cra­ten, so­ci­aal­de­mo­cra­ten, li­be­ra­len en groe­nen en een vrij speel­veld voor de An­ti’s. Dat ver­sterkt de po­la­ri­sa­tie. Niet han­dig.

Ten der­de heeft Ma­cron, en hij niet al­leen, sterk de nei­ging om de na­ti­o­na­lis­ti­sche op­po­si­tie en bloc te ver­doe­men – tij­dens een re­cent be­zoek aan Praag noem­de hij de lei­ders van Po­len en Honga­rije ‘gek­ken’. Dat ver­sterkt de al­ler­gie te­gen de mo­re­le su­pe­ri­o­ri­teit van ‘Brus­sel’, dat te­gen­stem­men het liefst bui­ten de or­de plaatst. Zo ein­di­gen we met een kies­cam­pag­ne van Goe­de te­gen Slech­te Eu­ro­pe­a­nen. Dat is fu­nest.

‘Wij, Eu­ro­pe­a­nen’

In het pro­ject voor de Eu­ro­pe­se Unie dat Ma­cron sinds twee jaar ont­wik­kelt, zit een dub­bel­zin­nig­heid. Wie be­doelt die man van het woord met ‘Wij Eu­ro­pe­a­nen’? Ener­zijds be­te­kent het bij hem: wij, de in­wo­ners van ons con­ti­nent, een half mil­jard men­sen die een ge­schie­de­nis, be­scha­ving en ter­ri­to­ri­a­le ruim­te de­len – naast zij in Rus­land, Chi­na, Afri­ka en Ame­ri­ka. Te­recht zegt Ma­cron: wij kun­nen ex­ter­ne drei­gin­gen al­leen sa­men te lijf. Daar­om ha­mert hij op Eu­ro­pe­se ‘soe­ve­rei­ni­teit’ en op een EU die be­schermt.

Maar an­der­zijds zin­speelt hij op een ‘wij’ van li­be­ra­le de­mo­cra­ten die ge­lo­ven in de mis­sie van de EU. Daar­in klinkt het na­oor­log­se idee door van Eu­ro­pa als mo­re­le voor­hoe­de, als gids naar de we­reld­vre­de. In die twee­de vi­sie is Vik­tor Or­ bán, hoe­wel pre­mier van Honga­rije, geen ‘ech­te’ Eu­ro­pe­aan.

De am­bi­va­len­tie van Ma­cron raakt dé splijt­zwam in Eu­ro­pa, bin­nen en tus­sen sa­men­le­vin­gen: im­mi­gra­tie. Bo­ven­dien maakt Ma­cron in zijn kri­tiek op Or­bán geen scherp on­der­scheid maakt tus­sen diens uit­hol­len van de de­mo­cra­tie en zijn mi­gra­tie­be­leid. Ja, Or­bán­de­an­ti­de­mo­craat moet hard aan­ge­pakt wor­den (hoog tijd dat Eu­ro­pe­se chris­ten­de­mo­cra­ten hem uit hun EVP gooi­en). Maar met Or­bán­de­hek­ken­bou­wer moet in de­bat wor­den ge­tre­den. Niet elk ge­sprek over mi­gra­tie of iden­ti­teit is het be­gin van fas­cis­me.

Zon­der de­bat ver­har­den de stand­pun­ten, dan groeit de po­la­ri­sa­tie, dan gaat het broei­en – en ten slot­te ne­men men­sen het recht in ei­gen han­den. Al­leen door een de­mo­cra­tisch de­bat ont­staat ruim­te voor de nu­an­ces en tra­giek van de si­tu­a­tie. In de kern luidt die tra­giek: we kun­nen de gren­zen niet 100 pro­cent slui­ten, we kun­nen de gren­zen niet 100 pro­cent ope­nen. Er­gens tus­sen nul en on­ein­dig moe­ten we een streep trek­ken. Er­gens tus­sen blin­de hard­voch­tig­heid en gren­ze­lo­ze barm­har­tig­heid staat een be­sluit: jij wel, jij niet. Dat be­sluit heeft nood aan po­li­tiek ge­zag.

Hy­po­cri­sie

Zo’n ge­sprek dwingt de gren­zen­slui­ters het vluch­te­lin­gen­leed uit naam van de men­se­lij­ke waar­dig­heid in de ogen te kij­ken – dat vin­den wij be­lang­rijk. Maar zo’n ge­sprek dwingt de gren­zen­ope­ners ook om de kloof te er­ken­nen tus­sen hun kos­mo­po­li­ti­sche woor­den en de re­pres­sie­ve da­den waar­toe de si­tu­a­tie dwingt. Dat kost meer moei­te. Maar hy­po­cri­sie is niet ver­af wan­neer we on­der im­puls van An­ge­la Mer­kels wel­komst­cul­tuur on­ze grens­be­wa­king uit­be­ste­den aan Er­do­gans Tur­kije, en even­min wan­neer de Fran­se pre­si­dent Ro­me hard­voch­tig­heid ver­wijt ter­wijl Fran­se gen­dar­mes asiel­zoe­kers te­rug­stu­ren die van­uit Sal­vi­ni’s Ita­lië de Al­pen over­klau­te­ren. Die dis­cre­pan­tie tus­sen woord en daad ver­zwakt het pro­Eu­ro­pe­se mid­den.

Daar­om is het on­der­scheid tus­sen an­ti­de­mo­cra­ten en hek­ken­bou­wers fun­da­men­teel. Do­nald Tusk, de voor­zit­ter van Eu­ro­pe­se top­pen, maakt dat wel. Hij had de­ze week har­de woor­den voor zijn Hon­gaar­se par­tij­ge­noot, maar zei ook: ‘We moe­ten niet in­stem­men met het ar­gu­ment dat de ef­fec­tie­ve be­scher­ming van de Eu­ro­pe­se grens, ons grond­ge­bied en on­ze iden­ti­teit, ge­lijk­staat aan de schen­ding van de re­gels van de li­be­ra­le de­mo­cra­tie.’ Zeer juist.

Ook dit le­ren de suc­ces­sen van Trump en Bol­so­na­ro: ge­steld voor de keu­ze tus­sen de­mo­cra­tie en vei­lig­heid­door­ge­slo­ten­gren­zen, kie­zen steeds meer men­sen ge­slo­ten gren­zen. Juist de­mo­cra­ten moe­ten die keu­ze dus door­prik­ken: het is een vals di­lem­ma. De Pro’s die ‘Eu­ro­pa’ ge­lijk­stel­len met gren­ze­loos­heid, be­wij­zen Eu­ro­pa noch de de­mo­cra­tie een dienst.

Or­bán­de­an­ti­de­mo­craat moet hard aan­ge­pakt wor­den, maar met Or­bán­de­hek­ken­bou­wer moet er de­bat zijn. Niet elk ge­sprek over mi­gra­tie is het be­gin van fas­cis­me

© Di­dier Le­b­run/belga

Newspapers in Dutch

Newspapers from Belgium

© PressReader. All rights reserved.