DE DOOD VAN DAG HAMMARSKJÖLD

Schoot Bel­gi­sche pi­loot vlieg­tuig van VN­top­man neer?

De Standaard - - Vooran - VAN ON­ZE RE­DAC­TRI­CE INE RENSON © blg

Op 17 ja­nu­a­ri 1961 werd de pas aan­ge­tre­den Con­go­le­se pre­mier Pa­tri­ce Lu­mum­ba ver­moord. Acht maan­den later, op 18 sep­tem­ber, crash­te het vlieg­tuig van de toen­ma­li­ge VN­se­cre­ta­ris­ge­ne­raal Dag Hammarskjöld. Het blij­ven de twee meest con­tro­ver­si­ë­le ge­beur­te­nis­sen uit de pe­ri­o­de kort na de Con­go­le­se on­af­han­ke­lijk­heid. Van Lu­mum­ba is ze­ker dat hij werd ver­moord met di­rec­te be­trok­ken­heid van de Bel­gen en de Ame­ri­ka­nen. De dood van Hammarskjöld werd nooit uit­ge­klaard.

De Zweed vloog in de nacht van 17 op 18 sep­tem­ber van Le­o­pold­vil­le (Kins­ha­sa) naar Noord­Rho­desië (nu Zam­bia). Op neu­traal ter­rein wil­de hij een wa­pen­stil­stand on­der­han­de­len met Mo­ï­se Ts­hom­be, de pre­si­dent van de van Con­go af­ge­scheur­de pro­vin­cie Ka­tan­ga. VN­troe­pen had­den de op­dracht een ein­de te ma­ken aan de­ze se­ces­sie. De Zweed kwam nooit aan. Zijn DC­6 stort­te neer bij Ndo­la in het hui­di­ge Zam­bia.

Avon­tu­rier

Al zes­tig jaar is de crash het voor­werp van spe­cu­la­ties en com­plot­the­o­rie­ën. Een daar­van wees in de rich­ting van Jan Van Ris­seg­hem, een Bel­gi­sche pi­loot die als huur­ling werk­te voor de Ka­tan­ge­se lucht­macht. Van Ris­seg­hem, zoon van een Bel­gi­sche va­der en een Brit­se moe­der, was een avon­tu­rier die in 1940 sa­men met zijn broer het be­zet­te Bel­gië was ont­vlucht en via om­zwer­vin­gen door Eu­ro­pa in En­ge­land te­recht­kwam. Hij sloot zich aan bij de Roy­al Air For­ce (RAF), waar hij zich spe­ci­a­li­seer­de in nacht­vluch­ten bo­ven Duit­se li­nies. Na de oor­log huw­de hij een Brit­se, ver­huis­de naar Bel­gië en ging aan de slag bij Sa­be­na. Toen hij daar ont­sla­gen werd, werk­te hij een tijd­je bij het Zuid­Afri­kaan­se en het Rho­desi­sche le­ger, tot hij zich als huur­ling aan­sloot bij de Ka­tan­ge­se re­bel­len.

Van Ris­seg­hem was een van de wei­ni­gen die in die pe­ri­o­de vlo­gen met een Fou­ga Ma­gis­ter, het vlieg­tuig dat stee­vast op­dook in ge­tui­ge­nis­sen van blauw­hel­men die

aan­ge­val­len wer­den door Ka­tan­ge­se troe­pen en huur­lin­gen. Maar geen en­kel onderzoek, on­der meer door de VN en door Zwe­den, kon hard­ma­ken dat er kwaad op­zet in het spel was bij de crash van de DC­6. De mees­ten hiel­den het op een stuur­fout van de pi­loot van het ge­crash­te vlieg­tuig.

Tot in 2013 de Brit­se on­der­zoek­ster Susan Wil­li­ams een in­druk­wek­kend boek schreef over de zaak. In Who Kil­led Hammarskjöld? zet ze vraag­te­kens bij de of­fi­ci­ë­le ver­sie. De VN be­sloot de zaak op­nieuw te on­der­zoe­ken en voor­goed een ein­de te ma­ken aan de spe­cu­la­ties. On­der meer de Bel­gi­sche in­lich­tin­gen­dien­sten maak­ten do­cu­men­ten over uit hun ar­chie­ven. In de twee VN­rap­por­ten die sinds­dien wer­den vrij­ge­ge­ven, wordt de op­tie van een aanslag niet uit­ge­slo­ten. Ook de naam van Van Ris­seg­hem duikt daar­in voor het eerst for­meel op.

Een be­lang­rijk be­wijs­stuk is het re­cent vrij­ge­ge­ven te­le­gram van de toen­ma­li­ge Ame­ri­kaan­se am­bas­sa­deur in Con­go, dat hij daags na de crash naar Washington stuur­de en waar­in hij ex­pli­ciet een Belg – hij noem­de hem ‘Vak Riess­g­hel’ – als ver­dach­te aan­wijst.

Ner­gens op het wrak wa­ren er te­kens van ko­gel­in­sla­gen of bom­scha­de

Oor­logs­held

In­tus­sen zijn er op­nieuw ele­men­ten op­ge­do­ken die be­ves­ti­gen dat de Belg, die twaalf jaar ge­le­den als ‘oor­logs­held’ over­leed in het Ant­werp­se Lint, wel de­ge­lijk de pi­loot was van het vlieg­tuig dat de DC­6 neer­haal­de. In Cold Ca­se Hammarskjöld, een do­cu­men­tai­re van de Deen­se film­ma­ker Mads Br­üg­ger die over twee we­ken in pre­mi­è­re gaat op het Sun­dan­ce­film­fes­ti­val, ge­tuigt Pier­re Cop­pens, een oud­pa­ra­chu­tist, dat zijn vriend Van Ris­seg­hem hem in geu­ren en kleu­ren heeft ver­teld hoe hij het vlieg­tuig uit te lucht schoot. Dat schrijft The Ob­ser­ver, die de film in pre­view kon be­kij­ken.

De Zweed­se ont­wik­ke­lings­wer­ker Göran Björk­dahl, de be­lang­rijk­ste pro­ta­go­nist in de film, raak­te ge­be­ten door de zaak toen hij in 2007 de plaats van de crash be­zocht. Hij praat­te er met oog­ge­tui­gen die ver­tel­den dat er een twee­de vlieg­tuig in het spel was en dat ze ‘on­ge­wo­ne licht­flit­sen en ge­lui­den’ hoor­den. Hij door­ploeg­de Zweed­se en VN­ar­chie­ven. In 2011 schreef hij een opi­nie­stuk in The Gu­ar­di­an waar­in hij met ze­ker­heid stel­de dat Ham­mersk­jöld was ver­moord door Ka­tan­ge­se re­bel­len, in op­dracht van de wes­ter­se mo­gend­he­den die zoe­te brood­ jes bak­ten met Ts­hom­be en de con­tro­le over de Ka­tan­ge­se bo­dem­rijk­dom­men niet wil­den ver­lie­zen.

De uit­spra­ken van Cop­pens zet­ten die the­se kracht bij. Cop­pens ver­telt de film­ma­kers hoe hij Van Ris­seg­hem in 1965 leer­de ken­nen tij­dens een op­lei­ding tot pa­ra­chu­tist in Moor­se­le. Daar had Van Ris­seg­hem op­ge­schept hoe hij or­ders had ge­kre­gen om een vlieg­tuig uit de lucht te ha­len. Hij zou niet ge­we­ten heb­ben wie er­in zat. De pi­loot be­schreef hoe hij zijn Fou­ga Ma­gis­ter bin­nen­in zo veel mo­ge­lijk had ge­stript om lich­ter te zijn en plaats te ma­ken voor een ka­non. Hij zou zijn op­ge­ste­gen op een stof­fi­ge pis­te in Ki­pus­hi, wat veel dich­ter bij Ndo­la lag, waar­door hij de ope­ra­tie in kor­te tijd kon kla­ren.

Met steun van het Wes­ten

Het ver­haal van Cop­pens cir­cu­leert al lan­ger. In de zo­mer van 2017 had hij het ook al for­meel be­ves­tigd aan De Stan­daard. Maar Ma­ri­on Fow­kes, de we­du­we van Van Ris­seg­hem die nog steeds in Lint woont, ont­kent het in al­le toon­aar­den. Haar echt­ge­noot was als huur­ling for­meel uit­ge­we­zen door de VN en te­rug­ge­stuurd naar Bel­gië. Hij kon op het mo­ment van de crash niet in Ka­tan­ga ge­weest zijn. Dat moet ook blij­ken uit zijn log­boek: in de maand sep­tem­ber had de pi­loot am­per ge­vlo­gen.

Maar vol­gens Göran Björk­dahl

De VN­top­man was de wes­ter­se mo­gend­he­den een doorn in het oog

is er met het log­boek ge­knoeid. De film­ma­kers la­ten Ro­ger Brac­co, een an­de­re huur­ling, aan het woord. Hij be­schul­digt Van Ris­seg­hem niet. Maar hij zegt wel dat de na­men van ver­schil­len­de co­pi­lo­ten en plaat­sen in het log­boek ver­zon­nen zijn.

Als dat klopt, blijft de vraag wie de op­dracht gaf voor de moord. De ver­den­king gaat naar de wes­ter­se ge­hei­me dien­sten. De Bel­gen, de Ame­ri­ka­nen en de Brit­ten, met be­lan­gen in on­der meer het mijn­bouw­be­drijf Union Mi­ni­è­re, wil­den de con­tro­le over de bo­dem­rijk­dom­men van Ka­tan­ga niet ver­lie­zen. Ze steun­den Ts­hom­be en de door hem ge­lei­de af­schei­ding van de mijn­pro­vin­cie Ka­tan­ge. Al was het maar om el­ke in­men­ging van de Sov­jet­Unie te voor­ko­men. De Kou­de Oor­log was toen op zijn he­vigst.

Of­fi­ci­eel kon­den de wes­ter­se mo­gend­he­den de af­schei­ding van Ka­tan­ga niet steu­nen – ze zou­den daar­mee in­gaan te­gen een VN­vre­des­ope­ra­tie die het Con­go­le­se le­ger bij­stond in de strijd te­gen Ts­hom­be. Maar ach­ter de scher­ men de­den ze dat wel. De VN­top­man was hen een doorn in het oog. Hij was net iets te ij­ve­rig in zijn mis­sie om Con­go te her­e­ni­gen en de bur­ger­oor­log in Ka­tan­ga te be­ëin­di­gen.

In­lich­tin­gen­dien­sten

De VN stel­len dat een aan­val op het vlieg­tuig de eni­ge the­o­rie is die ze niet kun­nen weer­leg­gen. Maar er blij­ven veel vra­gen. Ner­gens op het wrak wa­ren te­kens van ko­gel­in­sla­gen of bom­scha­de. En hoe kon Van Ris­seg­hem we­ten waar de DC­6 zich pre­cies be­vond? Men wist niet van­waar het zou ko­men aan­vlie­gen. Ook over de exac­te mo­tie­ven van een li­qui­da­tie is geen dui­de­lijk­heid. Kwam de op­dracht van de Ka­tan­ge­se hard­liners die wil­den ver­hin­de­ren dat Ts­hom­be vre­des­ge­sprek­ken hield met de VN­top­man? Wa­ren bui­ten­land­se in­lich­tin­gen­dien­sten er­bij be­trok­ken? Daar­van ont­breekt voor­als­nog elk con­creet be­wijs.

Er is ook re­cent onderzoek dat het spoor van een on­ge­val kracht bij zet. Een re­cen­te do­cu­men­tai­re op Na­ti­o­nal Ge­o­grap­hic (‘Dead­ly Mis­si­on’) komt tot de con­clu­sie dat het vlieg­tuig bij het da­len te­gen een heu­vel vloog die niet op de kaar­ten stond aan­ge­duid. Het eni­ge nieu­we ele­ment is een ge­tui­ge­nis van ge­we­zen mi­li­tair Pier­re Cop­pens, die al sinds 2017 stelt dat zijn vriend Van Ris­seg­hem de cen­tra­le fi­guur in de­ze zaak is.

Het vlieg­tuig van Dag Hammarskjöld stort­te neer in de nacht van 17 op 18 sep­tem­ber 1961.

Jan Van Ris­seg­hem was de zoon van een Bel­gi­sche va­der en een Brit­se moe­der.

© blg en afp

Bo­ven: Dag Hammarskjöld (l.) en Mo­ï­se Ts­hom­be. On­der: een de­mon­stra­tie te­gen de VN­top­man in Pre­to­ria, Zuid­Afri­ka.

Newspapers in Dutch

Newspapers from Belgium

© PressReader. All rights reserved.