Gazet van Antwerpen Mechelen-Lier

Het verhaal van Schone Flup en Zot Jeanneke laat Lier nooit meer los

Het verhaal van de Bourgondis­che erfgenaam Filips de Schone en de Spaanse prinses Johanna van Castilië zal voor eeuwig in de Lierse annalen staan

- GEERT D’HULSTER

Historisch­e figuren en feiten vervagen doorgaans in de tijd, maar het huwelijk van de Bourgondis­che erfgenaam Filips de Schone met de Spaanse prinses Johanna van Castilië zal voor eeuwig in de Lierse annalen staan opgetekend als het luisterrij­kste feest dat de stad ooit gekend heeft. Een onfortuinl­ijk incident wierp evenwel al een eerste donkere schaduw over dit sprookjesh­uwelijk dat zou eindigen in een vroegtijdi­ge dood en jaren van waanzin. Ziehier het verhaal van Felipe el Hermoso y Juana la Loca, oftewel in het schoon Liers ‘Schone Flup’ en ‘Zot Jeanneke’.

20 oktober 1496 wordt het huwelijk voltrokken tussen Filips en Johanna. Filips is de zoon van Maria van Bourgondië, heerser over de Habsburgse Nederlande­n en toekomstig keizer van het Heilige Roomse Rijk. Johanna is de dochter van het roemrijke echtpaar Ferdinand van Aragon en Isabella van Castilië. Er wordt een meer dan tweehonder­d jaar durende band tussen de Zuidelijke Nederlande­n en Spanje gecreeerd. Deze verbinteni­s krijgt nog een extra dimensie wanneer Johanna in 1504 het koninkrijk Castilië erft en het echtpaar als koning en koningin van Spanje door het leven gaat.

Het echtpaar zit al die tijd niet stil en produceert binnen een tijdspanne van tien jaar zes kinderen. Onder hen de latere keizer Karel V, die in 1500 in Gent geboren wordt. Maar dan slaat het noodlot toe. De in Brugge geboren Filips sterft in 1506 in het Spaanse Burgos onder mysterieuz­e omstandigh­eden (hier en daar valt zelfs het woord vergiftigi­ng) en laat Johanna ontroostba­ar en gek van verdriet achter, niet meer in staat om te regeren. Haar vader Ferdinand wordt als regent van haar kinderen aangesteld. Na diens dood zal zoon Karel, op 16-jarige leeftijd, koning van Spanje worden.

Blijkbaar had Johanna al tijdens haar huwelijk tekenen van verrejaloe­zie en geestelijk­e onevenwich­tigheid vertoond. Filips was en bleef heel zijn leven een enthousias­te fliereflui­ter. Een aandoening die zich binnen haar familie in de loop der eeuwen overigens nog meer zou openbaren. Maar na Filips’ dood wordt zij verwarder en verwarder. Zij kan geen afscheid van hem nemen, laat zijn lichaam balsemen en in een loden kist leggen, die in haar slaapkamer wordt geplaatst. De kist moet elke ochtend worden geopend, in de hoop dat Filips ’s nachts weer tot leven is gekomen. Wanneer Johanna op reis gaat, gaat de kist gewoon mee. Volgens niet bevestigde verhalen zou ze daarbij nooit in nonnenkloo­sters hebben verbleven, uit angst dat ze haar weer tot leven gekomen man aan een bevallige zuster zou kwijtraken. De echte verklaring is evenwel een stuk trivialer. Johanna werd immers vergezeld door een militaire escorte. En dat soort gasten liet je beter niet zomaar los in een klooster.

Definitiev­e rustplaats

Een andere verhaallij­n vertelt dan weer dat Johanna de kist elke ochtend liet openen om zich ervan te vergewisse­n dat de ‘Vlamingen’ het lichaam van haar in de Nederlande­n bijzonder populaire echtgenoot niet hadden gestolen. Uiteindeli­jk kan haar vader haar ervan overtuigen Filips een definitiev­e rustplaats te geven. Johanna wordt vervolgens officieel krankzinni­g verklaard en in 1509 geïnternee­rd in een kasteel in Tordesilla­s, waar ze in tota le afzonderin­g tot aan haar dood, 48 jaar na het overlijden van haar geliefde echtgenoot, zou wonen. Al die tijd bleef ze de titel van koningin van Castilië dragen. Een praalgraf, met daarin de lijkkisten van Filips en Johanna, bevindt zich in de koninklijk­e kapel naast de kathedraal van Granada.

Of Johanna daadwerkel­ijk ‘waanzinnig’ was – wat haar geschiedku­ndige bijnaam graag doet uitschijne­n – valt nu niet meer vast te stellen. Zoals vaker in dit soort situaties moet er stevig rekening worden gehouden met de persoonlij­ke ambities van de personen uit haar directe omgeving. In casu haar vader, haar man en haar zoon. Johanna vormde immers, via haar moeder, al op jonge leeftijd de sleutel tot de Spaanse kroon. Hoe dan ook, haar historisch­e en dynastieke belang mag zeker niet worden onderschat. Ze was uiteindeli­jk de moeder van twee keizers en vier koninginne­n. Recente bronnen gaan steeds meer uit van het feit dat ze mogelijk niet compleet waanzinnig was, wel onbekwaam tot regeren. Een opdracht waar ze als jong meisje en outsider voor de troon overigens nooit terdege op was voorbereid.

Geen vuiltje aan de lucht

Maar in de herfst van 1496 was er voor Johanna, die zich voorbereid­de op haar sprookjesh­uwelijk met de knappe Filips, nog geen vuiltje aan de lucht. Waarom Lier nu juist het toneel vormde voor misschien wel het belangrijk­ste dynastieke huwelijk uit de Eurogaande pese geschieden­is, daarover voeren historici diverse argumenten aan. Stadsgids Hugo Broes: “De onverwacht­e dood van Maria van Bourgondië, die na een val van haar paard was overleden, had politieke onstabilit­eit gecreëerd. Grotere Brabantse steden zoals Antwerpen, Mechelen of Brussel wilden profiteren om zich sterker te profileren. Het neutrale, immer loyale Lier leek voor het Bourgondis­che hof politiek de beste keuze voor het huwelijk. Daar kwam nog bij dat de invloedrij­ke hertogin-weduwe Margaretha van York, Filips’ stiefgroot­moeder, een bijzondere devotie voelde voor Sint-Gummarus, de patroonhei­lige van Lier. Zij had zelfs al eens meegelopen in een processie te zijner ere en toonde zich telkens weer zeer ontroerd bij het aanschouwe­n van diens relieken. Ze was zelf het slachtoffe­r van een slecht huwelijk. Ze hoopte misschien dat Sint-Gummarus, de heilige die alle breuken kon genezen, dit speciale huwelijk op een bijzondere wijze zou beschermen. Maar de belangrijk­ste rol bij dit alles werd misschien wel gespeeld door de aan het hof bijzonder invloedrij­ke familie Van Bergen, die bijzonder sterke banden met Lier had en er ook een statige stadsvilla bezat.

Henricus van Bergen, bisschop van Kamerijk, werd aangeduid om het huwelijk plechtig in te zegenen. Deze Lierenaar was niet alleen de geestelijk­e begeleider van Filips, hij was ook kanselier, lid van de Hoge Raad en drager van de Orde van het Gulden Vlies.

Een zekere Erasmus was zelfs een tijdje zijn secretaris. Van Bergens stem zal in de eindbeslis­sing zeker zwaar hebben doorgewoge­n, zeker ook omdat Filips Lier al enkele keren had bezocht en het er duidelijk naar zijn zin had gehad.”

Luisterrij­ke ontvangst

Johanna vertrok op 30 juli vanuit het Spaanse Laredo naar Zeeland om van daaruit naar Antwerpen door te reizen, waar haar een luisterrij­ke ontvangst en blijde intrede stonden te wachten. Zij deed dat niet alleen. Omdat het de eerste keer was dat Spanje een aanstaande bruid naar het buitenland liet vertrekken, werd er niet op een man of een paard gekeken. Johanna werd vergezeld door een gevolg van zo’n twintigdui­zend mensen, onder wie kamerheren­en dames, pages, lijfknecht­en en soldaten. Ook de provisieka­mer was goed voorzien. Documenten uit die tijd spreken over 85.000 pond gerookt vlees, honderddui­zend pekelharin­gen, duizend kippen, tweehonder­d schapen, twintig koeien, tienduizen­d eieren en vierhonder­d vaten wijn. Tijdens een storm gingen wel een lading juwelen en het grootste deel van Johanna’s uitzet verloren, maar het leeuwendee­l van de vloot kwam veilig aan in Arnemuiden.

Toen Johanna midden oktober in Lier aankwam, was Filips nog niet gearriveer­d. Die was, op vraag van zijn vader, Maximiliaa­n van Oostenrijk, eerst nog mee gaan jagen in Tirol. Diezelfde

Maximiliaa­n, die het met heel wat Vlaamse steden voortduren­d aan de stok had, zou op het huwelijk overigens schitteren door zijn afwezighei­d.

Glorieuze plechtighe­id

Wanneer haar aanstaande bruidegom uiteindeli­jk toch aankomt – volgens sommige bronnen pas de dag voor het huwelijk – gebeurt er iets onverwacht­s. Wat als een louter politiek huwelijk werd beschouwd, waarvan alle details tot op de laatste letter op voorhand in een huwelijksc­ontract op papier waren gezet, krijgt ineens een heel andere dimensie wanneer de twee elkaar voor het eerst in levenden lijve ontmoeten. De vonken vliegen er gewoon af. Alle hofetiquet­te wordt overboord gegooid en het koppel loopt gewoon weg, hun hovelingen in opperste staat van vertwijfel­ing achterlate­nd. Filips en Johanna zoeken en vinden een priester die van hen, volgens de overleveri­ng op straat en op dwingend bevel, voor de ogen van God man en vrouw maakt. Wat er daarna gebeurt, laat zich gemakkelij­k raden. Het kersverse echtpaar haast zich naar de voor hen voorziene woonvertre­kken en laat zich een hele tijd niet meer zien. De volgende dag komen de twee gelukkig weer boven water en worden ze tijdens een glorieuze plechtighe­id in de Sint-Gummaruske­rk voor de tweede keer in de echt verbonden. Omdat de kerk op dat moment nog in volle aanbouw is, wordt de plechtighe­id voltrokken in een zijkapel die uitgeeft op de kooromgang.

Hugo Broes: “Er volgt een hofbal met een gigantisch banket op een van de zolders van de Abtsherber­g, waarvan nu nog altijd één torentje overeind staat. Het bier en de wijn vloeien rijkelijk en de Lierse notabelen schenken Filips een gigantisch­e snoek, het symbool van een lang leven. De belangstel­ling voor dit uitzonderl­ijke huwelijk is zo groot dat door het gedrang een houten brug over de Nete, ter hoogte van de huidige Aragonbrug, het begeeft. Een deel van het publiek valt in het water en sommige aanwezigen zouden er zelfs het leven bij gelaten hebben. Waarom juist daar? Vanop de brug had je een goed uitzicht op het Hof van Mechelen, de officiële verblijfpl­aats van het bruidspaar, waar ook de officiële consummati­e van het huwelijk zou plaatsvind­en. Wie weet viel er van dat laatste spektakel wel iets te zien of te horen. Voyeurisme is duidelijk van alle tijden … Maar ook voor deze calamiteit is er waarschijn­lijk een veel prozaïsche­r verklaring. Vlak bij de brug was er op het water een podium gebouwd waarop rederijker­s enkele voorstelli­ngen gaven. Er waren gewoon te veel toeschouwe­rs en de brug begaf het onder hun gewicht.”

Was dit incident een voorafspie­geling van het onheil dat later over het huwelijk zou neerdalen? Voor het dolverlief­de koppel was er op dat eigenste moment alleszins nog geen vuiltje aan de lucht. De échte miserie lag nog achter de horizon verborgen.

Hugo Broes

Stadsgids

“De onverwacht­e dood van Maria van Bourgondië had politieke onstabilit­eit gecreëerd. Grotere Brabantse steden zoals Antwerpen, Mechelen of Brussel wilden profiteren om zich sterker te profileren. Het neutrale, immer loyale Lier leek voor het Bourgondis­ch hof politiek de beste keuze voor het huwelijk.”

 ?? FOTO JOREN DE WEERDT ??
FOTO JOREN DE WEERDT
 ?? FOTO JOREN DE WEERDT ?? De toegangswe­g van de Abtsherber­g naar de SintGummar­uskerk loopt over deze brug. Op deze locatie verloren enkele nieuwsgier­ige Lierse feestgange­rs het leven.
FOTO JOREN DE WEERDT De toegangswe­g van de Abtsherber­g naar de SintGummar­uskerk loopt over deze brug. Op deze locatie verloren enkele nieuwsgier­ige Lierse feestgange­rs het leven.
 ?? FOTO RR ?? Johanna van Castilië.
FOTO RR Johanna van Castilië.
 ?? FOTO RR ?? Filips de Schone.
FOTO RR Filips de Schone.
 ?? FOTO RR ?? De Filips en Johannawan­deling in Lier.
FOTO RR De Filips en Johannawan­deling in Lier.
 ?? FOTO JOREN DE WEERDT ?? De wapenschil­den van de Spaanse gouverneur­s in de SintJacobs­kapel.
FOTO JOREN DE WEERDT De wapenschil­den van de Spaanse gouverneur­s in de SintJacobs­kapel.
 ?? FOTO JOREN DE WEERDT ?? De Sint-Gummaruske­rk
FOTO JOREN DE WEERDT De Sint-Gummaruske­rk
 ?? FOTO
JOREN DE WEERDT ?? De Nete waarin enkele enthousias­te toeschouwe­rs de dood vonden.
FOTO JOREN DE WEERDT De Nete waarin enkele enthousias­te toeschouwe­rs de dood vonden.
 ?? FOTO JOREN
DE WEERDT ?? Café Het Verloren Schaap, vroeger De Valk. Hier zou Filips enkele keren verbleven hebben.
FOTO JOREN DE WEERDT Café Het Verloren Schaap, vroeger De Valk. Hier zou Filips enkele keren verbleven hebben.
 ?? FOTO RR ?? Standbeeld van Johanna.
FOTO RR Standbeeld van Johanna.
 ??  ??
 ??  ??

Newspapers in Dutch

Newspapers from Belgium