Sve protivrječnosti pljačkaške ekonomije

Lakoća s kojom francuski istoričar slaže činjenice o počecima balkanskih ratova devedesetih gotovo je fascinantna, ali zaključci do kojih taj način vodi mnogima se, s jedne strane, neće svidjeti, a s druge pokazaće koliko su razumijevanje jednog istorijsk

Dani - - Feljton - Piše: XAVIER BOUGAREL

Urazdoblju 1992-1994., nekoliko hrvatskih enklava u centralnoj Bosni, poput Kiseljaka, Vareša ili Žepča, pretvara se u prave “skretnice” između srpskih i muslimanskih teritorija (prolaz protjeranih civila i švercovane robe, trgovina oružjem, municijom i naftnim derivatima). U isto vrijeme, Velika Kladuša postaje raskršće raznoraznih nelegalnih trgovina između Hrvatske, Srbije, “srpskih republika” i bihaćke enklave. Mafijaški interesi postaju tad presudni u ponašanju nekih lokalnih vojnih i političkih aktera, o čemu svjedoče sve veća kriminalizacija “Herceg-Bosne” i pojava lokalnih oblika vojne saradnje na čisto finansijskoj osnovi.

Primjeri takve vrste saradnje već postoje u 1992., kad HVO skupo prodaje svoju artiljerijsku podršku slabo opremljenoj Armiji RBiH, ili prepušta srpskim snagama svoje položaje oko Jajca i Bosanskog Broda.1 Godine 1993., takve pojave postaju sve brojnije i najčešće idu naruku Vojsci Republike Srpske, koja prodaje svoju artiljerijsku podršku Armiji RBiH u Mostaru i pristalicama Fikreta Abdića u Cazinskoj krajini, a pri tome iznajmljuje oklopna vozila i lovačke avione jedinicama HVO-a u centralnoj Bosni.

Od mjesta do mjesta, vojne konfiguracije mogu se, dakle, bitno razlikovati, tako da, na primjer, HVO u Žepču tijesno sarađuje sa srpskom vojskom, dok se tešanjski HVO, tridesetak kilometara sjevernije, bori uz lokalne jedinice Armije RBiH. Poslije uspostavljanja Federacije Bosne i Hercegovine, vojna saradnja između Vojske Republike Srpske i nekih jedinica HVO-a prestaje, te HVO u Žepču uklanja blokadu Maglaja i Tešnja. No HVO najčešće svoju artiljerijsku podršku Armiji RBiH pruža samo uz naplatu, a lokalni ekonomski interesi i dalje opterećuju, pa čak i ugrožavaju šire političke i vojne logike. MANJINA “RATNIH PROFITERA” Razdoblje hrvatsko-muslimanskih sukoba obilježava vrhunac pljačkaške ekonomije, ali otkriva i njena ograničenja i protivrječnosti. Ona ne samo da utiče na konfiguraciju rata nego ubrzava i unutrašnju krizu svake nacionalne zajednice, kao što pokazuju otcjepljenje Fikreta Abdića u muslimanskom slučaju, i vojna pobuna u Banjaluci u srpskom slučaju.

Kad Fikret Abdić juna 1993. počinje otvoreno osporavati Aliju Izetbegovića i centralnu bosansku vladu, on ističe relativnu bezbjednost i ekonomski prosperitet koje uživaju stanovnici Velike Kladuše. Potpuno izolovan u kolektivnom Predsjedništvu RBiH, Fikret Abdić ne uspijeva da dobije širu političku podršku van Cazinske krajine. U bihaćkoj enklavi, pak, on može da se osloni na ekonomsku moć Agrokomerca da bi mobilisao značajan dio lokalnog stanovništva i lokalnih političara u korist “Autonomne pokrajine Zapadna Bosna”, i da bi integrisao kadrove policije i borce Armije RBiH porijeklom iz Velike Kladuše u vlastitu “Narodnu odbranu”. Marta 1994., poslije stvaranja Federacije, hrvatske vlasti prekidaju “humanitarni koridor” koji kontrolira Fikret Abdić, i tako izazivaju brz politički i vojni raspad “Autonomne pokrajine Zapadna Bosna”.

Dok muslimansku zajednicu potresa teška kriza u kojoj javna politička razilaženja prikrivaju i pritajena ekonomska suparništva, srpska zajednica doživljava krizu čiji javni socijalni motivi vjerovatno prikrivaju i sređivanje nekih političkih računa. Desetog septembra 1993., nekoliko jedinica Vojske Republike Srpske diže pobunu u Banjaluci, preuzima

kontrolu nad glavnim ulicama grada, i stvara krizni štab zvani “Septembar 1993.” Ovaj zahtijeva hapšenje “ratnih profitera” i oporezivanje najprofitabilnijih vidova trgovine (cigarete, alkohol, naftni derivati, itd.) u korist ratnih potreba, kao i poboljšanje statusa boraca, ratnih vojnih invalida i porodica poginulih boraca. “Mi [...] smo postali”, pišu pobunjenici, “prosjaci i stranci u svom vlastitom narodu i svojoj vlastitoj zemlji jer, dok smo mi ratovali, gro naših sugrađana, istorijski i novokomponovani surogati srpskog bića, vješti manipulanti, uz blagoslov postojeće vlasti, u zaleđini lagodnog, često mondenskog života uvećavali su svoja bogatstva i ostvarivali izopačene političke snove”.2

Banjalučka pobuna iznosi na puno svjetlo dana izvjesne aspekte ekonomske stvarnosti u “Republici Srpskoj”, naročito njen sistem dobrovoljnih novčanih priloga koje “ratni profiteri” plaćaju vojsci samo da bi bolje izmakli svakom oporezivanju. U jednom protestnom pismu, borci Prvog korpusa Krajine optužuju, na primjer, privatnike koji “imaju moć, jer imaju pare, koje su uglavnom zaradili na ovom ratu, na našoj bijedi i krvi” i koji “svoje mahinacije pokrivaju nekakvim donatorstvom koje ne zadrži ni jedan promil njihovog neopravdano stečenog bogatstva”.3

U srpskom, kao i u muslimanskom slučaju, specifična pljačkaška

ekonomija koja je na početku rata obezbijedila materijalne resurse neophodne za osnivanje i naoružavanje novih državnih vojski, pokazuje se na dugu stazu kao strahovito skupa i neodrživa. U ekonomskom pogledu, ona vodi sve većoj pronevjeri i postepenom iscrpljivanju resursa namijenjenih oružanim snagama. U društvenom i političkom pogledu, ona vodi sve većoj polarizaciji između male manjine “ratnih profitera” i ogromne većine stanovništva gurnutog u bijedu,4 kao i dubokoj krizi motivacije kod boraca.5 Sposobnost političkih i vojnih vlasti da prekinu s tom pljačkaškom ekonomijom postaje tad jedan od presudnih faktora u daljem razvoju odnosa snaga između zaraćenih strana. PREMA MOBILIZACIJI EKONOMIJE? Dvadeset petog oktobra 1993., Haris Silajdžić, do tada bosanski ministar spoljnih poslova, postavljen je za premijera jedne iz osnova obnovljene vlade. U svom inauguralnom govoru, on spominje među svojim prioritetima “preživljavanje stanovništva - jer glad i hladnoća prijete čitavu narodu na cijeloj slobodnoj teritoriji” i “jačanje ukupne odbrambene sposobnosti zemlje, [...] od obezbjeđivanja naoružanja, opreme i drugih sredstava značajnih za borbenu spremnost i efikasnost Armije - do kvalitetnih zbrinjavanja porodica svih pripadnika oružanih snaga, a posebno porodica poginulih i ranjenih boraca”.

Po Harisu Silajdžiću, ovo podrazumijeva “prilagođavanje privrednog i finansijskog sistema realnim uslovima u kojima se zemlja nalazi, pokretanje proizvodnje i oživljavanja robnih i finansijskih tokova [...] [jer] ratno vrijeme zahtijeva ratnu ekonomiju”.6

U narednim sedmicama ovaj politički oporavak praćen je pokušajem uspostavljanja istinske ratne ekonomije. S jedne strane, reorganizovan je način finansiranja Armije RBiH: uveden je državni porez od 10 odsto na sve prihode, kao zamjena za postojeće sisteme lokalnog oporezivanja i dobrovoljnih priloga. Ove centralizovane budžetske resurse dalje raspodjeljuju Ministarstvo odbrane i glavni štabovi Armije i armijskih korpusa, bez uplitanja lokalnih vlasti. S druge strane, sva društvena preduzeća su podržavljena,7 i ministar odbrane Hamdija Hadžihasanović objavljuje da “sva preduzeća i druga pravna lica koja ne ugovore isporuke roba sa konkretnim specifikacijama obima i dinamike isporuke, odnosno obavljanja usluga, ili ne budu izvršavala ugovorene obaveze, biće raspuštena”.8

Ipak, ovo insistiranje na ratnoj ekonomiji ima svoja ograničenja. Haris Silajdžić smatra da “postoje konkretne mogućnosti da se obezbijede neophodna sredstva i namirnice” za preživljavanje stanovništva, ali podsjeća na to da i dalje “kritičnu tačku predstavlja dostavljanje [humanitarne] pomoći”.9 Isto tako, industrijska proizvodnja je potčinjena nekoj vrsti ratnog komunizma, ali su trgovinske djelatnosti oslobođene većine postojećih taksi i restrikcija, i prepuštene divljem kapitalizmu. Legalizacija robnih zaliha “nepoznatog porijekla” i odobrenje deviznih transakcija predstavljaju zapravo prešutnu legalizaciju bogatstava zgrnutih pljačkaškom ekonomijom.

Nekoliko mjeseci kasnije, od marta 1994., uspostavljanje Federacije omogućuje ponovno otvaranje glavnih puteva između hrvatske obale i centralne Bosne, olakšava isporuku humanitarne pomoći i razvoj trgovinskih djelatnosti, pa time ide naruku padu cijena tekućih potrošnih dobara na teritorijama pod bošnjačkom kontrolom.

Tokom 1994. bosanske vlasti postepeno uspijevaju obnoviti neke osnovne ekonomske infrastrukture (distribucija električne struje, putni saobraćaj i telekomunikacije, finansijski tokovi), i na teritorijama pod bošnjačkom kontrolom stvoriti relativno jedinstven ekonomski prostor s kog su skoro potpuno nestali regionalni dispariteti cijena i deviznih kurseva.10 TEŽAK POVRATAK PROIZVOĐAČKOJ EKONOMIJI Porast industrijske proizvodnje, međutim, ostaje slab. Taj relativni neuspjeh mobilizacije proizvođačke ekonomije je najprije vezan za neposredne posljedice rata, poput propadanja industrijskih postrojenja ili nedostatka stručne radne snage usljed raseljavanja stanovništva i mobilizacije odraslih muškaraca. On se može djelimično objasniti i daljom podjelom Federacije na dva posebna ekonomska prostora, kao i korištenjem

hrvatske kune i održavanjem vlastitog fiskalnog i carinskog sistema u “Herceg-Bosni”.

No, sama SDA nosi dio odgovornosti za takvo stanje, pošto ova stranka dalje koristi raspodjelu humanitarne pomoći za klijentelističku kontrolu civilnog stanovništva, i prilikom imenovanja novih kadrova na rukovodeća mjesta daje prednost nacionalnoj i političkoj pripadnosti nauštrb profesionalne stručnosti.

Štaviše, to ograničeno oživljavanje industrijskih i trgovinskih aktivnosti podstiče nezadovoljstvo boraca Armije RBiH. Upadljivost “ratnih profitera”, profesionalizacija starješinskog kadra, ponovno pokretanje nekih industrijskih postrojenja naglašavaju nesiguran i nepovoljan status boraca. Svoje frustracije oni tad izražavaju kroz kritike na račun “ratnih profitera”, “salonskih generala” i “podrumaša”, ili kroz zahtjeve vezane za prehranu, zbrinjavanje ratnih invalida i porodica poginulih boraca, ili povratak na radno mjesto poslije rata.

Maja 1994. godine, general Rasim Delić, vrhovni komandant Armije RBiH, smatra da “je najadekvatniji oblik državnog doprinosa za borce izdavanje vrijednosnih papira, što će njima i njihovim porodicama vratiti sigurnost. Ako ove mjere ne budemo hitno preduzimali, desit će nam se totalna demotivacija i napuštanje linija [od strane boraca]”.11

Ove frustracije boraca, koje dijele i neki oficiri, ukazuju na jake socijalne tenzije unutar bosanskog društva, čija je društveno-ekonomska stratifikacija potpuno izmijenjena u toku rata, kao i na napetosti između civilnih i vojnih vlasti. SDA postepeno uspijeva da ih usmjeri, uz pomoć organizacija veterana nad kojima ima kontrolu. Istovremeno, bosanska vlada najavljuje niz mjera namijenjenih borcima, od poboljšanja ishrane na frontu do prioritetnog dodjeljivanja radnog mjesta i stana bivšim borcima. Zabrana da državna preduzeća svojim zaposlenima isplaćuju plate u devizama ili odluka da se veterani nagrađuju privatizacijskim certifikatima (vouchers) pokazuju koliko je teško izaći iz ratne ekonomije zasnovane na spoljnoj pomoći i unutrašnjoj pljački, i vratiti se proizvođačkoj ekonomiji.

Uostalom, neki oblici pljačkaške ekonomije i ekonomije preživljavanja još su prisutni u Federaciji. Tako, relativni prosperitet “Herceg-Bosne” potiče koliko od njenog uključivanja u hrvatski ekonomski prostor, toliko i od “legalne”, fiskalne i carinske pljačke na štetu teritorija pod muslimanskom kontrolom. Za ove je pak karakteristična trajna ekonomska neimaština i, po priznanju samog Alije Izetbegovića, “neodrživo je stanje u kojem najveći dio radnika i vojnika ne prima nikakve dohotke, i u kojem njihove porodice žive od humanitarne pomoći. [...] Ta situacija nas čini zavisnim od inostranstva (UNPROFOR-a, UNHCR-a i dr.), dovodi do daljeg odliva visokostručnih i srednjostručnih kadrova van zemlje, a uz to i destimulativno djeluje na povratak izbjeglica”.12 POSTEPENO ISCRPLJIVANJE “REPUBLIKE SRPSKE” Kad se oktobra 1993. skupština “Republike Srpske” sastaje da raspravlja o banjalučkoj pobuni, njen predsjednik Momčilo Krajišnik objavljuje: “Od toga hoćemo li uspjeti da napravimo državu rada, reda, pravde, tržišne privrede, demokratije, poštivanja zakona i slobodnih bezbjednih ljudi, zavisi da li će uopšte biti Republike Srpske”.13 Deset mjeseci kasnije, nakon što je Srbija nametnula “Republici Srpskoj” ekonomske sankcije, Radovan Karadžić objašnjava toj istoj skupštini da “moramo proglasiti ratno stanje, uvesti ratnu ekonomiju, organizovati ratnu proizvodnju, mobilisati ceo narod u ratne i radne brigade. Moramo upravljati preduzećima da ona proizvode za rat i front”.14

Nova vlada, kojom rukovodi Dušan Kozić, stvara štabove za energetiku, industrijsku proizvodnju, vojnu logistiku, itd., kao prvi korak ka uspostavljanju istinske ratne ekonomije, a istovremeno ukida sve kontrole nad trgovinom naftnim derivatima kako bi bolje zaobilazio međunarodni naftni embargo.

Ove mjere podsjećaju na mjere koje je svojevremeno preduzeo Haris Silajdžić. Ali, ako je za bosansku vladu uspostavljanje ratne ekonomije bilo naporno, u “Republici Srpskoj” ono se pokazuje nemogućim. U nekoliko navrata, njena skupština odbija da proglasi ratno stanje, a neprestani govori o nužnoj mobilizaciji privrede i društva samo naglašavaju nedjelotvornost ono nekoliko preduzetih mjera. Proglašeno 28. jula 1995., nakon što je Hrvatska vojska zauzela Glamoč i Grahovo u zapadnoj Bosni, ratno stanje ostaje mrtvo slovo na papiru.

Dok Armija RBiH uspijeva kako-tako poboljšati svoju logistiku, a samim tim pokretljivost i borbeni moral svojih jedinica, jedinice Vojske Republike Srpske kao da su prepuštene same sebi. Nedjeljnik Vreme izvještava, na primjer, kako su neke brigade VRS-a, u odsustvu centralnog sistema finansiranja i snabdijevanja, prinuđene da finansiraju same sebe: komandant prodaje odsustva najbogatijim borcima, a tako prikupljen novac služi kupovini hrane i vojne opreme.15

Ova materijalna iscrpljenost ogleda se u moralnoj krizi koja sve više nagriza srpske snage. Vojska Republike Srpske ima sve veće teškoće da popuni svoje redove. Istovremeno, ona se suočava sa općim padom borbenog morala i sve brojnijim činovima neposlušnosti (napuštanje položaja, okršaji između lokalnih brigada i “specijalnih jedinica”, protesti majki i supruga boraca). Redovne “opšte mobilizacije” svode se na pojačanu represiju protiv samih boraca, što pokazuju racije

koje provodi vojna policija kako u “Republici Srpskoj” tako i u Srbiji, ili uspostavljanje ratnih sudova poslije ofanzive Petoga korpusa Armije RBiH u novembru 1994.

Ali, na dužu stazu, ove mjere samo doprinose iseljavanju stanovništva iz “Republike Srpske”, a time i njenom demografskom iscrpljivanju.

ANTIEKONOMSKA LOGIKA NACIONALISTIČKIH IDEOLOGIJA Sve veće političke i vojne teškoće koje “Republika Srpska” doživljava počev od 1993. djelimično su vezane s njenom nesposobnošću da sanira i ponovo pokrene svoju ekonomiju. Kriza koja augusta 1994. izbija između Pala i Beograda prije svega je posljedica odbijanja mirovnog plana “Kontakt-grupe” od “Republike Srpske”, ali ima i ekonomske dimenzije.

S jedne strane, beogradsko prihvatanje mirovnog plana je dobrim dijelom motivisano težnjom da se ukinu ekonomske sankcije protiv Savezne Republike Jugoslavije. Ugušena sankcijama, Srbija ne može beskonačno odvajati oko 20 odsto svog nacionalnog proizvoda za materijalnu podršku “srpskim republikama”.16 S druge strane, hiperinflacija i opća kriminalizacija primoravaju srpske vlasti da započnu program privrednog oporavka, što ga januara 1994. simbolizuje imenovanje Dragoslava Avramovića na čelo jugoslavenske Centralne banke i uvođenje “super-dinara”.

Frustracije boraca, koje dijele i neki oficiri, ukazuju na jake socijalne tenzije unutar bosanskog društva, čija je društvenoekonomska stratifikacija potpuno izmijenjena u toku rata

No, ne samo što “Republika Srpska” blokira sve izglede na ukidanje ekonomskih sankcija, nego spada i u glavne izvore inflacije i organizovanog kriminala u Srbiji. Dok Savezna Republika Jugoslavija proglašava ekonomske sankcije protiv “Republike Srpske”, jugoslavenski predsjednik Zoran Lilić optužuje njenu Centralnu banku da emituje novac bez pokrića, snabdijeva crno tržište dinarima i na taj način podstiče hiperinflaciju u Jugoslaviji.17 U isto vrijeme, beogradska štampa je preplavljena otkrićima o kriminalnim djelatnostima i nelegalnom bogaćenju Radovana Karadžića i njegovih bliskih saradnika.

Aprila 1995., poslije prvih ozbiljnih neuspjeha srpske vojske, njen vrhovni komandant Ratko Mladić traži od skupštine “Republike Srpske” da bira između prihvatanja teritorijalnog kompromisa i pripreme za sveopći rat, što podrazumijeva profesionalizaciju vojske i potpunu militarizaciju ekonomije. Među neophodnim mjerama spominje ustanovljenje centralizovanog finansiranja vojske, prioritet boraca nad civilima u raspodjeli humanitarne pomoći, ili, kad su novčane isplate posrijedi, prioritet boraca nad civilnim službenicima i radnicima.

Skupština “Republike Srpske”, čiji su članovi često povezani sa organizovanim kriminalom i velikim državnim preduzećima, odbija ovaj prijedlog.

Pored posljedica međunarodnih sankcija i organizovanog kriminala, nesposobnost “Republike Srpske” da se vrati proizvođačkoj ekonomiji ima i jedan dublji uzrok. U Bosni i Hercegovini, kao i u Hrvatskoj, sami principi na kojima počivaju “srpske republike” suštinsko su antiekonomski: primjena etničkih kriterija u prekrajanju postojećih granica i provođenje etničkog čišćenja za stvaranje etnički homogenih teritorija lišavaju te samoproglašene države svakog koherentnog ekonomskog prostora, velikog dijela njihovog stanovništva, pa samim tim i svake sposobnosti opstanka na dugi rok. Plodovi velikosrpske ideologije, one za krajnju posljedicu imaju drastično sužavanje srpskog demografskog prostora, što posebno pokazuje masovni egzodus srpskog stanovništva iz Hrvatske u augustu 1995.

Foto: WIKIPEDIA

Mape: Šta je stvarno dovelo do pada Jajca 1992.

Foto: LUKA PHOTO

Septembar 1993.: Vojska na ulicama Banjaluke tražila je socijalnu pravdu žestoko nacionalno obojenu

Foto: RSE

Silajdžić: Probao je uvesti ratnu ekonomiju

Savezništva su kvarljiva roba: Abdić, Milošević, Karadžić Foto: SOURCE

Newspapers in Bosnian

Newspapers from Bosnia and Herzegovina

© PressReader. All rights reserved.