H «απενοχοποίηση» και η πολιτική χρήση της ιστορικής μνήμης

Η περίπτωση της Εσθονίας και η ταύτιση ναζισμού – κομμουνισμού αποτελούν το τελευταίο επεισόδιο στην προσπάθεια αναθεώρησης της Ιστορίας Τη δεκαετία του 1980 ξέσπασε στη Δυτική Γερμανία η historikerstreit, η διαμάχη των ιστορικών για τη φύση του ναζισμού

Documento - - ΑΝΙΣΤΌΡΗΤΗΕΞΊΣΩΣΗ - Γιάννης Σκαλιδάκης Διδάκτωρ Ιστορίας, ΑΠΘ

Εβδομήντα δύο χρόνια μετά την ήττα του φασισμού, της ναζιστικής Γερμανίας και του Αξονα η αντιπαράθεση για την ιστορική ερμηνεία του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου έχει πάρει επικίνδυνη τροπή. Τελευταίο επεισόδιο, η φιέστα της εσθονικής προεδρίας για την ταύτιση ναζισμού – κομμουνισμού. Στη Λετονία στις 16 Μαρτίου 2015 τιμήθηκε η λετονική μεραρχία Waffen SS. Η ουκρανική βουλή με τη σειρά της τίμησε τον Roman Shukhevych, επικεφαλής μονάδας στη Λευκορωσία στον Β΄ Παγκόσμιο, καθώς και την επέτειο γέννησης του Petro Diachenko, διοικητή της 31ης Μεραρχίας Schutzmannschafts SD που ήταν υπεύθυνος για μαζικές σφαγές. Στην Ουγγαρία ο πρόεδρος Βίκτορ Ορμπαν κατήγγειλε πρόσφατα στην επέτειο της αντικομμουνιστικής εξέγερσης του 1956 τη «σοβιετοποίηση» της Ευρώπης, με τον Πολωνό πρόεδρο Αντρέι Ντούντα να εκφράζει την αλληλεγγύη του στον αδελφό χριστιανικό λαό της Ουγγαρίας.

Στην Ελλάδα το βιβλίο «Εμφύλια πάθη» των Στάθη Καλύβα και Νίκου Μαραντζίδη τόνισε την ανάγκη αποδόμησης του αφηγήματος για τους γερμανοτσολιάδες, το οποίο αποδίδεται κατά τους συγγραφείς στην «ευρύτερη κυρίαρχη μυθολογία της Αριστεράς στην Ελλάδα».

Μήπως η αιτία όλων των δεινών είναι διαχρονικά η Αριστερά, ο κομμουνισμός, η Σοβιετική Ενωση;

Ευρωπαϊκός εμφύλιος

Η τομή είναι το 1989 με την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού και το πέρασμα στον «μόνο δυνατό κόσμο», τον υπαρκτό καπιταλισμό. Τότε αρχίζει η αποδόμηση όλων των επαναστάσεων, με έμφαση «στον κομμουνισμό και την εγκληματική του φύση». Στην πορεία τα μεγάλα εμπόδια ήταν ο φασισμός, ο ναζισμός και οι γενοκτονικές τους πολιτικές. Εξού και η συστηματική αντιπαραβολή κομμουνισμού και φασισμού/ναζισμού, ώστε να αποδειχτεί χειρότερος ο πρώτος ή και να φορτωθεί την ευθύνη για τα εγκλήματα του δεύτερου. Απέναντι στον κοινό «ολοκληρωτισμό» τους στεκόταν κατήγορος η ανανεωμένη φιλελεύθερη ιδεολογία.

Ενα όλο και πιο διαδεδομένο ερμηνευτικό σχήμα για το πρώτο μισό του 20ού αιώνα είναι αυτό του «ευρωπαϊκού εμφύλιου πολέμου» από το 1914 έως το 1945 ως ενός νέου Τριακονταετή Πολέμου. Το σχήμα αυτό προσπαθεί να περιγράψει έναν ιστορικό κύκλο όπου εκδηλώνονται όλες οι αντιθέσεις του ευρωπαϊκού καπιταλισμού. Ο Χοσμπάουμ περιγράφει την περίοδο 1914-45 ως διεθνή ιδεολογικό εμφύλιο πόλεμο, στον οποίο συγκρούστηκαν ο διαφωτισμός εναντίον του αντιδιαφωτισμού με τη μορφή του φασισμού.

Διαφορετικός ήταν ο ορισμός του «ευρωπαϊκού εμφύλιου πολέμου» από τον Γερμανό ιστορικό Ερνστ Nόλτε. Στο έργο του «Ο ευρωπαϊκός εμφύλιος πόλεμος 1917-1945 – Εθνικοσοσιαλισμός και μπολσεβικισμός» o εμφύλιος δεν ξεκινά με την έναρξη του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου το 1914, αλλά το 1917 με την Οκτωβριανή Επανάσταση. Είναι ο μπολσεβικισμός, σύμφωνα με τον Nόλτε, που ήρξατο χειρών αδίκων. Ο εθνικοσοσιαλισμός υπήρξε απλώς η απάντηση.

Διαμάχη ιστορικών και όχι μόνο

Τη δεκαετία του 1980 ξέσπασε στη Δυτική Γερμανία η historikerstreit, η διαμάχη για τη φύση του ναζισμού και την ερμηνεία του Ολοκαυτώματος. Με το άρθρο «Το παρελθόν που δεν παρέρχεται» ο Nόλτε ισχυριζόταν πως οι «φυλετικοί φόνοι» των ναζί ήταν αμυντική αντίδραση στους «ταξικούς φόνους» των μπολσεβίκων. Τα σοβιετικά γκουλάγκ ήταν «πιο πρωτότυπα» από το Αουσβιτς. Η υποστήριξη στον Χίτλερ ήταν λογική αντίδραση απέναντι στον μπολσεβικισμό, ενώ η επίθεση στην Ανατολή αποτελούσε πράξη αυτοάμυνας.

Αυτές οι ακραία αναθεωρητικές τοποθετήσεις προκάλεσαν την αντίδραση άλλων ιστορικών και διανοουμένων με γνωστότερο τον Γιούργκεν Χάμπερμας. Αλλοι συντάχθηκαν με τον Nόλτε στη σχετικοποίηση και δικαιολόγηση των γερμανικών εγκλημάτων και του ναζιστικού καθεστώτος, ενώ έντονη ήταν η προσπάθεια μετατροπής των Γερμανών από θύτες του πολέμου σε θύματά του.

Αντιθέτως, ο ιστορικός Ρίτσαρντ Γουόλιν στο «Η γοητεία του ανορθολογισμού» συσχέτισε τον αναθεωρητισμό με τη συγκρότηση μιας νέας Δεξιάς στη Δυτική Γερμανία. Το διακύβευμα ήταν η απαλλαγή από τις ενοχές και η δημιουργία νέας γερμανικής ταυτότητας. Τα επιφανέστερα πνεύματα του συντηρητικού επαναστατικού κινήματος της Γερμανίας τη δεκαετία του 1920 ανασύρθηκαν από το περιθώριο όπου είχαν τεθεί λόγω ταύτισης με τη ναζιστική κοσμοθεωρία. Η νέα Δεξιά ενισχύθηκε με την ενοποίηση των Γερμανιών και την απενοχοποίηση της γερμανικής περηφάνιας. Η επιρροή της έφτασε μέχρι τα ανώτερα κλιμάκια της κυβέρνησης. Ενας επιφανής της εκπρόσωπός της, ο γνωστός Β. Σόιμπλε, χαρακτήρισε το γερμανικό έθνος «κοινότητα προστασίας και πεπρωμένου» στοχεύοντας στα σκοτεινότερα ένστικτα των Γερμανών.

Από τη σχετικοποίηση στην άρνηση

Φιλοναζιστικοί κύκλοι αμφισβήτησαν ακόμη και την οργανωμένη, συστηματική και μαζική θανάτωση πέντε με έξι εκατομμυρίων Εβραίων της Ευρώπης, γνωστή ως Ολοκαύτωμα. Μέσα σε περιβάλλον ανόδου του σχετικισμού, που έγινε ευρύτερα γνωστός ως μεταμοντερνισμός,

Η αναθεώρηση της Ιστορίας είναι σε πλήρη εξέλιξη και οι διαβεβαιώσεις για επιστημονικό αντικειμενισμό δεν μπορούν να κρύψουν τα πολιτικά διακυβεύματα

οι δραστηριότητες των αρνητών του Ολοκαυτώματος εντατικοποιήθηκαν. Μιας και ο απόλυτος σχετικισμός δεν άφηνε όρθιο κανένα κριτήριο για τη διάψευση φασιστικών και ρατσιστικών απόψεων, η κριτική εναντίον τους εκλαμβανόταν ως «επίθεση στην ελευθερία του λόγου».

Γνωστότερη περίπτωση είναι αυτή του αναθεωρητή ψευδοϊστορικού Ντέιβιντ Ιρβινγκ, ο οποίος είχε μηνύσει το 1996 την ιστορικό Ντέμπορα Λίπσταντ όταν του είχε ασκήσει κριτική για παραποίηση πηγών. Η δίκη μετατράπηκε σε επιστημονική εξέταση των γραφόμενών του. Οι κατηγορίες αποδείχθηκαν και ο Ιρβινγκ περιγράφηκε ως ενεργός αρνητής του Ολοκαυτώματος, αντισημίτης και ρατσιστής, σχετιζόμενος με ακροδεξιούς εξτρεμιστές.

Παρόμοια περίπτωση στην Ελλάδα ήταν η παραπομπή του Χάιντς Ρίχτερ με τον αντιρατσιστικό νόμο για τα πορίσματά του σχετικά με τη Μάχη της Κρήτης, τη δήθεν «ιπποτική στάση» των Γερμανών αλεξιπτωτιστών και τη «βαρβαρότητα» των Κρητών. Η κατηγορία κατέπεσε αλλά η δημοσιότητα ενθάρρυνε τον Ρίχτερ σε νέες αναθεωρητικές περιπέτειες και την αμφισβήτηση του γερμανικού κατοχικού χρέους, με μια δόση αντισημιτισμού για τους Εβραίους που «πήραν κατά προτεραιότητα αποζημιώσεις».

Επιστροφή στις ρίζες

Στη Γαλλία η αναθεώρηση της ιστορίας των επαναστάσεων οδήγησε στη χειραφέτηση του φιλελευθερισμού από την ιστορική κληρονομιά τους. Ενώ στη Γερμανία ο αναθεωρητισμός σχετίστηκε με τη νέα Δεξιά, στη Γαλλία εκπροσωπήθηκε από πρώην τροτσκιστές και αριστερούς, που αποκήρυξαν το παρελθόν τους και συντάχθηκαν με τη (νεο)φιλελεύθερη ορθοδοξία, τοποθετώντας τόσο τον κομμουνισμό όσο και τον φασισμό στο επίπεδο των ιστορικών ατυχημάτων.

Για τον κυριότερο εκπρόσωπο αυτής της τάσης Φρανσουά Φιρέ η επανάσταση οφείλεται στην ιδεολογία, ενώ τα καθεστώτα που θέλει να εγκαταστήσει είναι «ιδεοκρατικά». Η τρομοκρατία της Γαλλικής Επανάστασης αποδίδεται σε ιδεολογικούς λόγους και παρουσιάζεται ως πρότυπο όλων των μετέπειτα αιματηρών επαναστάσεων, «ιδιαίτερα της μπολσεβικικής βίας».

Πηγαίνοντας ένα βήμα παραπέρα ο πρώην αριστεριστής Στέφαν Κουρτουά στη «Μαύρη Βίβλο του κομμουνισμού» (1997) παρουσιάζει τον κομμουνισμό ως «εγκληματικό φαινόμενο», αιτία για εκατομμύρια νεκρούς, όχι πια λόγω της δυναμικής των επαναστάσεων αλλά ως προσχεδιασμένο έγκλημα. Με τον Κουρτουά περνάμε και στον αστερισμό της πτωματολογίας, καθώς αθροίζονται όλα τα θύματα πολέμων και επαναστάσεων για να αποδοθούν στην «εγκληματική φύση του κομμουνισμού» και να αποδειχθεί ότι ο τελευταίος είναι χειρότερος από τον φασισμό.

Τα συστατικά μιας δηλωμένης αναθεώρησης

Οι εγχώριοι αναθεωρητές Στάθης Καλύβας και Νίκος Μαραντζίδης στόχευσαν όχι μόνο στη διατύπωση νέων ερωτημάτων και την επαναξιολόγηση ερμηνευτικών σχημάτων, αλλά στην κατοχύρωση προαποφασισμένων σχημάτων με συγκεκριμένο πολιτικό σκοπό: την καταδίκη της Αριστεράς ως a priori ολοκληρωτικής, αν όχι εγκληματικής δύναμης. Προγραμματικός τους στόχος η αποδόμηση των κυρίαρχων μύθων, που τυχαίνει να είναι «σχεδόν αποκλειστικά αριστερής κοπής».

Εξαρχής η έρευνα Καλύβα – Μαραντζίδη επικεντρώθηκε στην τεκμηρίωση της αριστερής «κόκκινης βίας» της Κατοχής ως προοιμίου για την παρουσίαση ολόκληρης της δεκαετίας του 1940 ως «αιματηρής προσπάθειας του ΚΚΕ για την κατάληψη της εξουσίας». Υιοθετώντας την τεχνική της καταμέτρησης πτωμάτων (σε επιλεγμένες περιοχές και με επιλεγμένες πηγές) ο Καλύβας προσπάθησε να τεκμηριώσει τη φονικότητα της αριστερής βίας σε Αργολίδα και Μεσσηνία, παραβλέποντας το ιστορικό πλαίσιο της σκληρής ναζιστικής κατοχής.

Με την έναρξη του Εμφυλίου να τοποθετείται το 1943, μέσα στην Κατοχή, και όχι το 1946, η αρχική ευθύνη αποδίδεται στην αριστερή βία και όχι στη λευκή τρομοκρατία. Και αν ο ναζισμός και ο πόλεμος εξόντωσης στην Ανατολή ήταν έλλογες απαντήσεις στην μπολσεβικική απειλή, τότε γιατί η συγκρότηση των Ταγμάτων Ασφαλείας να μην είναι κατανοητή αντίδραση στη βία της Αριστεράς;

Προσομοιάζοντας με τις διακηρύξεις της γερμανικής νέας Δεξιάς, το δίδυμο επαίρεται ότι φέρνει το νέο στην ιστορική έρευνα, με τόλμη και αυτοπεποίθηση, ενάντια στις ιεραρχίες και την καθεστωτική λογική που εκφράζουν διάφοροι καθηγητές Ιστορίας και χαρακτηρίζουν τις ιστορικές ερμηνείες που δεν ταιριάζουν με τους σκοπούς τους ως «μυθολογία της Αριστεράς». Ούτε αυτοί παρέλειψαν να καταγγέλλουν τη «φίμωσή» τους και να παρουσιάζονται ως θύματα, ενώ η προβολή τους στα ΜΜΕ είναι συστηματική. Οπως για τον Φιρέ ο κομμουνισμός είναι αυταπάτη, για τον Μαραντζίδη είναι ουτοπία που έχασε τα λογικά της.

Οι θεωρίες για το τέλος της Ιστορίας έχουν παρέλθει οριστικά μέσα στην εντεινόμενη παγκόσμια κρίση. Δεν παρέρχεται όμως η ίδια η Ιστορία, όσο κι αν ξορκίζεται. Η αναθεώρησή της είναι σε πλήρη εξέλιξη, σε κρατικό επίπεδο, στον ακαδημαϊκό χώρο, στη συγκρότηση της συλλογικής μνήμης. Οι διαβεβαιώσεις για επιστημονικό αντικειμενισμό και αμεροληψία δεν μπορούν να κρύψουν τα μεγάλα πολιτικά διακυβεύματα.

Η συστηματική αντιπαραβολή κομμουνισμού και ναζισμού, ώστε να αποδειχτεί χειρότερος ο πρώτος ή και να φορτωθεί την ευθύνη για τα εγκλήματα του δεύτερου δεν είναι τωρινό φαινόμενο, αλλά ξεκίνησε από τα τέλη της δεκαετίας του '80 και την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού

Newspapers in Greek

Newspapers from Greece

© PressReader. All rights reserved.