Στα ίχνη ενός θρυλικού Ελληνα

Το αμερικανικό όνειρο και ο αμερικανικός εφιάλτης του μεγιστάνα του θεάματος στις αρχές του 20ού αιώνα

Documento - - DOCVILLE - Νίκος Θεοδοσίου Σκηνοθέτης

Ο σκηνοθέτης Νίκος Θεοδοσίου ιστορεί τη ζωή του Αλέξανδρου Πανταζή, ο οποίος στις αρχές του 20ού αιώνα από κυρίαρχος του κόσμου του θεάματος στις ΗΠΑ βρέθηκε στη φυλακή

Εν συντομία

Από κυρίαρχος του παιχνιδιού του θεάματος στη δυτική ακτή των ΗΠΑ, καταδικασμένος σε πολυετή φυλάκιση κατηγορούμενος για βιασμό. Αυτή είναι η ζωή του δαιμόνιου Ανδριώτη που βρήκε απέναντί του τον φιλοναζιστή Τζο Κένεντι και τον σκοτεινό Ουίλιαμ Χιρστ.

Γιατί ενδιαφέρει

Ο πολυκύμαντος βίος ενός τυχοδιώκτη.

Ποια είναι η θέση του Αλέξανδρου Πανταζή στην ιστορία του θεάματος στις ΗΠΑ; Ο άλλοτε μεγιστάνας με το μεγαλύτερο δίκτυο θεάτρων τις δεκαετίες 1910 και 1920 παραμένει προκλητικά αγνοημένος. Γιατί; Ογδόντα και πλέον χρόνια από τον θάνατό του αυτό το ερώτημα φαίνεται να απασχολεί όλο και περισσότερους ανθρώπους. Το 2018 ήταν σίγουρα η χρονιά της «επιστροφής» του Πανταζή.

Ο Ντόναλντ Μπόρτσερς είναι σκηνοθέτης, σεναριογράφος και παραγωγός στο Χόλιγουντ. Στο προσωπικό του κανάλι στο YouTube αφιέρωσε εφτά εκπομπές για να αφηγηθεί τη ζωή του Αλέξανδρου Πανταζή. Ο Μπόρτσερς είναι κατηγορηματικός: «Χωρίς μετανάστες όπως ο Αλέξανδρος Πανταζής για να δείξουν τον δρόμο, το Χόλιγουντ θα έμοιαζε με τη βιομηχανία πετρελαίου στα τέλη του 1880 που κυριαρχούνταν από ένα άτομο, τον Τζον Ροκφέλερ. Παρά το πρωτοπόρο πνεύμα του, ο Πανταζής είναι ξεχασμένος σήμερα σε μεγάλο βαθμό».

Η Γκρισέλντα «Μπέιμπ» Λέχρερ αφιέρωσε ένα βιβλίο 228 σελίδων με τίτλο «In search of Alexander Pantages – Head of the Vaudeville Circuit» για να υποστηρίξει πως το όνομα του Πανταζή ζει. «Μπορεί τώρα να είναι ξεχασμένος, αλλά το έργο του συνέβαλε στο να διαμορφωθεί η αμερικανική ψυχαγωγία για έναν ολόκληρο αιώνα» γράφει χαρακτηριστικά. Πέρυσι επίσης κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ και το βιβλίο του πανεπιστημιακού Τάσου Λαγού με τίτλο «Ο Αμερικανός Δίας, η ζωή του μεγιστάνα του θεάτρου Αλέξανδρου Πανταζή», η πρώτη μονογραφία γραμμένη από Ελληνα, στηριγμένη σε πολύχρονη έρευνα.

Αλλά και όσα από τα υπέρλαμπρα θέατρα-κινηματογράφους που έχτισε ο Πανταζής διατηρήθηκαν προβάλλουν τώρα με περηφάνια το ένδοξο παρελθόν. Το 2018 το μεγαλειώδες Pantages Theater –το οποίο έχει χαρακτηριστεί ιστορικό μνημείο– στην Τακόμα γιόρτασε τα 100 χρόνια του και ανακαινίστηκε πλήρως.

Από την Ανδρο στο κυνήγι του χρυσού

Η ζωή του Πανταζή μοιάζει με παραμύθι, με πολλούς δράκους και πολλά μυστήρια. Ακόμη και τώρα παραμένει άγνωστο πότε γεννήθηκε. Ολα συγκλίνουν ότι ήρθε στη ζωή ανάμεσα στο 1865 και το 1876. Αγνωστο είναι τι τον έσπρωξε σε ηλικία μόλις εννέα χρόνων να αφήσει την Ανδρο και να μπαρκάρει ναυτόπαιδο σε μια σκούνα. Λίγο έλειψε να χάσει τη ζωή του από ελονοσία στον Παναμά όπου δούλεψε εργάτης για δυο χρόνια στη διάνοιξη της διώρυγας, για να φτάσει σε ηλικία 13 χρόνων στο Σαν Φρανσίσκο. Αλλά ούτε εκεί ρίζωσε.

Αν και το 1896 κατάφερε να αποκτήσει ένα εστιατόριο, έχοντας δουλέψει πρωτύτερα ως γκαρσόνι αλλά και παλαιστής, τα παράτησε. Εφυγε για το Κλοντάικ ακολουθώντας τους χρυσοθήρες. Αλλά χρυσάφι δεν βρήκε. Ανακάλυψε όμως ότι μπορούσε να πλουτίσει προσφέροντας θέαμα στους τυχοδιώκτες που συνέρρεαν εκεί. Καθοριστικός παράγοντας σε αυτήν τη στροφή του Πανταζή πρέπει να ήταν ο έρωτάς του με την Κέιτ Ρόκγουελ, διάσημη χορεύτρια της περιοχής, γνωστή ως η «ωραία του Γιούκον». Μαζί στήσανε την πρώτη επιχείρηση θεαμάτων στο Ντόσον του Καναδά, αλλά όταν ο πυρετός του χρυσού άρχισε να ξεθυμαίνει, ο Πανταζής εγκατέλειψε και την πόλη και την Κέιτ.

Εγκαταστάθηκε στο Σιάτλ και το 1902 νοίκιασε ένα μικρό κατάστημα, έβαλε μέσα μερικούς ξύλινους πάγκους, μια μηχανή προβολής, μίσθωσε έναν θίασο επιθεώρησης και άνοιξε το Crystal Theatre. Από κει ξεκίνησε να χτίζει την αυτοκρατορία του. Δυο χρόνια αργότερα με τα χρήματα που κέρδισε κατάφερε να χτίσει το πρώτο θέατρο στη μαρκίζα του οποίου έβαλε με μεγάλα γράμματα το όνομά του: Pantages Vaudeville.

Μέχρι το τέλος του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου ο Πανταζής είχε το ισχυρότερο δίκτυο βοντβίλ στην Αμερική. Το 1920 είχε καταφέρει να είναι ιδιοκτήτης τριάντα και πλέον θεάτρων ενώ διαχειριζόταν άλλα εξήντα που απλώνονταν σε όλη τη δυτική ακτή, εν μέρει στην ανατολική καθώς και στον Καναδά.

Τα θέατρα, που συνδύαζαν το ζωντανό πρόγραμμα με τον κινηματογράφο, ονομάζονταν βόντφιλμς. Αν και ο Πανταζής λάτρευε το ζωντανό θέαμα και ο κινηματογράφος αποτελούσε δευτερεύον καλλιτεχνικό στοιχείο στις αίθουσές του, το 1925 πήρε την πρωτοβουλία να δημιουργήσει ένα μεγάλο δίκτυο κινηματογράφων.

Η στροφή δεν είναι τυχαία. Είναι η εποχή που ο βωβός κινηματογράφος γνωρίζει αποθέωση, καθώς παράγονται μεγάλες ταινίες που ελκύουν τα πλήθη. Ο Πανταζής είχε όρθιες τις κεραίες του σε όλες τις αλλαγές και παρακολουθούσε ο ίδιος τις παραστάσεις ώστε να μετράει τον σφυγμό του κοινού.

Η πολυτέλεια των θεάτρων Pantages έγινε θρυλική. Βασικός συντελεστής της ομορφιάς τους ήταν ο αρχιτέκτονας Μάρκους Πριτέκα. Η συνεργασία τους ξεκίνησε το 1910, όταν ο αρχιτέκτονας ήταν μόλις 21 χρόνων. Συναντήθηκαν στο Σιάτλ και κουβέντιασαν τον σχεδιασμό του Pantages Theatre στο Σαν Φρανσίσκο. Η περιοχή παρουσίαζε μερικές ιδιαιτερότητες και ήταν μια πρόκληση για τον αρχιτέκτονα. Ο Πανταζής έμεινε τόσο πολύ ικανοποιημένος από το αποτέλεσμα που από εκείνη τη στιγμή και μετά του ανέθεσε να σχεδιάσει όλα του τα θέατρα.

Το 1929, στο κορύφωμα αυτής της θριαμβευτικής πορείας, ξεκίνησαν να χτίζουν τον μεγαλύτερο και μεγαλοπρεπέστερο κινηματογράφο στην καρδιά της κινηματογραφικής βιομηχανίας στις ΗΠΑ, στο Χόλιγουντ. Ο Πανταζής ήθελε να υποδηλώσει την κυριαρχική του θέση στον χώρο του θεάματος. Είναι το θέατρο του Πανταζή στο μπουλ-

βάρ Χόλιγουντ, που υπάρχει ακόμη. Αλλά στα εγκαίνιά του ο Πανταζής ήταν απών. Βρισκόταν στη φυλακή.

Η μεγάλη συνωμοσία και η πτώση ενός μεγιστάνα

Είμαστε στις παραμονές του μεγάλου οικονομικού κραχ. Στον χώρο του θεάματος παρατηρείται μεγάλη κινητικότητα με έντονες μονοπωλιακές τάσεις. Οι μεγάλοι εξαγοράζουν τους μικρότερους με θεμιτά και αθέμιτα μέσα. Απέναντι στον Πανταζή βρέθηκε η Radio Keith Orpheum (RKO) που εκπροσωπούνταν από τον Τζο Κένεντι, ιδρυτή της γνωστής πολιτικής δυναστείας, με εκδηλωμένα δημόσια τα φιλοναζιστικά του αισθήματα και απροκάλυπτες σχέσεις με τη μαφία. Οταν ο Πανταζής απέρριψε τις προσφορές του, ο Κένεντι τον απείλησε προβάλλοντας την επιρροή του στους τραπεζικούς οργανισμούς και στις κινηματογραφικές εταιρείες. Αλλά δεν έμεινε εκεί.

Στις αρχές Αυγούστου 1929 ο Πανταζής βρέθηκε κατηγορούμενος από τη 17χρονη χορεύτρια Γιούνις Πρινγκλ ότι την έσπρωξε σε ένα ντουλάπι, της έσκισε τα ρούχα και τη βίασε. Ο Πανταζής συνελήφθη. Αυτή ήταν η αρχή μιας πολύ μεγάλης περιπέτειας. Στην πρώτη γραμμή της επίθεσης εναντίον του βρέθηκε ο Τύπος και ιδιαίτερα η μεγάλης κυκλοφορίας εφημερίδα «Los Angeles Examiner», ιδιοκτησίας του διαβόητου μεγιστάνα του Τύπου Ουίλιαμ Ράντολφ Χιρστ, με αλλεπάλληλα πρωτοσέλιδα δημοσιεύματα.

Η δίωξη του Πανταζή συνοδεύτηκε από ένα γενικευμένο κύμα ξενοφοβίας. Ρατσιστές δημοσιογράφοι έφτασαν στο σημείο να καταγγέλλουν όλους τους Ελληνες μετανάστες ως ψευδόμενα, κτηνώδη τέρατα. Κάτω από αυτές τις συνθήκες το δικαστήριο έκανε δεκτό το κατηγορητήριο. Ο Πανταζής καταδικάστηκε σε πενήντα χρόνια κάθειρξη. Ο εγκλεισμός του στη φυλακή του Σαν Κουέντιν κράτησε έως τον Ιούνιο του 1930, όταν, λόγω αλλεπάλληλων καρδιακών κρίσεων και νοσηλείας σε νοσοκομεία, αποφυλακίστηκε με εγγύηση.

Στις 3 Νοεμβρίου 1931 ξεκίνησε η δίκη στο εφετείο στην οποία αποδείχτηκε η αθωότητά του. Η περιπέτεια αυτή τον πλήγωσε ηθικά, επιβάρυνε την υγεία του και τον κατέστρεψε οικονομικά. Υποχρεώθηκε να πουλήσει το δίκτυο αιθουσών του για μόλις τριάμισι εκατομμύρια δολάρια ενώ η αρχική προσφορά του Κένεντι ήταν οκτώ εκατομμύρια. Δύο χρόνια μετά η Πρινγκλ είπε στον δικηγόρο της ότι ήθελε να ξεκαθαρίσει τα πράγματα. Ξαφνικά όμως πέθανε από άγνωστη αιτία. Στο νεκροκρέβατο ομολόγησε στη μητέρα της και σε έναν φίλο της ότι ο Τζο Κένεντι είχε στήσει την ιστορία του βιασμού. Ισως εδώ βρίσκεται η αιτία της πολύχρονης «σιωπής» για τον Αλέξανδρο Πανταζή.

Μετά την αποφυλάκισή του ξεκίνησε τις προσπάθειες για μια δυναμική επάνοδο στον χώρο του θεάματος όπως και στον χώρο της παραγωγής. Αλλά δεν πρόλαβε να υλοποιήσει τα σχέδιά του. Πέθανε στις 17 Φεβρουαρίου 1936 από καρδιακή προσβολή.

Το 1929 ξεκίνησε να χτίζει τον μεγαλύτερο κινηματογράφο στην καρδιά της κινηματογραφικής βιομηχανίας των ΗΠΑ, στο Χόλιγουντ. Ο Πανταζής ήθελε να υποδηλώσει την κυριαρχική του θέση στον χώρο του θεάματος

02 INF0 Η πρώτη αναφορά για τον Αλέξανδρο Πανταζή στην Ελλάδα γίνεται στο βιβλίο του Νίκου Θεοδοσίου «Ο μετανάστης κινηματογράφος», που κυκλοφόρησε το 2003 από το Νεανικό Πλάνο. Το βιβλίο υπάρχει ελεύθερο στο διαδίκτυο στη διεύθυνση https:// theodosiou. wordpress.com/ vivlia/metanastis_ kinimatografos/ Μια νέα αναφορά θα υπάρξει στο βιβλίο των Φώντα Λάδη και Νίκου Θεοδοσίου «Ελληνες στο Χόλυγουντ»

01

04

05

03 01 Η πρόσοψη του τελευταίου θεάτρου που έχτισε ο Πανταζής στο Χόλιγουντ το 1929 σε καρτ ποστάλ της εποχής (αρχείο Νίκου Θεοδοσίου) 02 Οι εφημερίδες αναγγέλλουν στα πρωτοσέλιδα με πηχυαίους τίτλους την είδηση της καταδίκης του Πανταζή 03 Η πρόσοψη του θεάτρου του άλλοτε μεγιστάνα στο Κάνσας 04 Ο Αλέξανδρος Πανταζής στο απόγειο της δόξας του. Πορτρέτο του από το περιοδικό «National Vaudeville» του 1928 05 Εικόνα από το εσωτερικό του θεάτρου που έχτισε στο Χόλιγουντ (φωτογραφία από το περιοδικό «Motion Picture News» του 1930)

Newspapers in Greek

Newspapers from Greece

© PressReader. All rights reserved.