تناسخ و زندگی پس از مرگ در آیین هندو

Amordad Weekly Newspaper - - News - نویسنده علیدلشادنداف*

چکیده

آموزهی تناســخ به یکــي از نگرانیهای (:دغدغههــاي) مردمان یعني سرنوشــت انســان پس از مرگ میپــردازد. دیدن مرگ کســان با آنکــه میخواهند زندگي درازی داشــته باشــند، این پرسش را در اندیشــه میآورد که سرنوشت انسان پس از مرگ چه خواهد شــد. آیــا مرگ پایان کار انسان است یا زندگي بهگونهاي دیگر دنبال خواهد شــد؟ نظریهی تناسخ و باور به زادهشــدن پیاپی انســان یا هر موجود زنــده یکــي از پایههای بنیادیــن آیین هندو اســت؛ اگرچه ویژهی آنان نیست و در میان آیینهای بدوي و پیشــرفته نیز دیده ميشود. به گفتهی ابوریحان بیروني، همانگونه که واژهی (:کلمهی) شــهادت شعار مســلمانان، باور به سه اقنوم ویژگی مســیحیان و تعطیلي روز شــنبه نشــان یهودیان است، باور به تناسخ نیز نشانهی هندوان اســت. اگر کســي به تناسخ باور نداشته باشد در شــمار پیروان آیین هندو نیست.

پیشدرآمد

آیین هندو یا هندوییسم از آیینهای بسیار کهن جهان اســت. این آییــن دگرگون شــدهی آییــن برهمایی اســت که آیین آریاییان هندوســتان بوده و خــود آیین برهمایی شــکل بهتر شــدهی آنیمیسم (جانگرایــی) اســت که آیین باســتانی بســیاری از مردمان گذشــته بوده است. بر پایــهی این آیین، همهی نشــانههای طبیعــت روان دارند و با پیشــکشکردن قربانی و نیز با نیایش و ســتایش میتوان آنها را بر ســر مهر آورد و از آنها بهره برد (توفیقی، رویههای ‪24 41، 31،‬ و .)25 آییــن هنــدو زندگــی پــس از مرگ، فناناپذیری و جاودانگی روان را میپذیرد و آن را در چهارچوب نظریه تناســخ ارایه میدهد. تناسخ بدین چم (:معنی) است که روان پس از مرگ بدن بر پایهی کارهای گذشتهی خود در تن نویی درون میشود. زادهشــدن دوباره میتواند به یکی از این چهار گونه باشد: .1 حلول روان درگذشته (:متوفی) در بیجانها (:جمادها) (رســخ)؛ .2 حلول روان درگذشته در گیاهان (فسخ) .3 حلول روان درگذشته در جانوران (مسخ) .4 حلول روان درگذشته در انسانها (نسخ یا تناسخ). برپایهی باور هندوان گردونهی تناســخ و زادهشدنهای پیاپی در جهان پر از رنج و درد تا زمان دستیابی به «موکشه» یعنی رهایی که همان کمال محض است دنباله خواهد داشــت. به ســخنی دیگر موکشه زندگی جاودانه اســت کــه در آن روان از همه دردها و رنجهای جهانی آزاد میشود و چیستی (:هویت) روحانی پاک خود را باز مییابد. رســیدن به موکشه با یکی از سه راه شناخت (:معرفت)، دلبستگی نداشتن یا وابسته نبودن (راه کردار) و بندگی خدا (راه عشق و از خود گذشتگی) شدنی است.

تناسخ در دین هندویی

تناســخ بخش برجســتهای از سامانهی عقیدتی-اجتماعــی هند اســت و جایگاه باارزشــی در پدید آمدن رفتارها، اخالقها و چگونگی اندیشیدن مردم دارد. سمساره و چرخهی زادهشــدن و مرگ، بر فرهنگ شــبه قارهی هند و فرهنگهــای تاثیر پذیرفته از آن تاثیر بســیار گذاشته است ‪:erblozsn\, 5.-.=Zi, 7ransmijration,‬ همهی آموزههای اخالقی هندو که ‪. P‬ در آثار دینــی آن آمده به جاودانگی روان پــس از مرگ باور دارد و زندگی کنونی را گونهای آمادگی برای زندگی آینده میداند. بر پایهی این باور ویژگیهای هر دورهای از زندگی بر پایــهی رفتارهای خوب و بد در زندگیهای پیشــین روشــن میشود. از این رو خدایان و دیگر شــخصیتهای فوقطبیعی کیفر (:جزا) و پاداش نمیدهند و کارهای خود مردمان است که سرنوشت را روشن میکند.

کرمه

همراه با تناسخ، باور دیگري در میان هندوان پدیــد آمد کــه چگونگي زادهشــدن پیاپي را گزارش ميدهد و شــوند (:علــت) جابهجایی روان بــه بدن برتر یا پســتتر را میآورد. بر پایهی قانون «کرمه» گفتار، کردار و پندار هر کس سرنوشــت زندگی سپسین او را ميسازد (بایر ناس، رویــهی .)155 کرمه به چم کردار است ولی در اصطالح مفهومي گستردهتر دارد و آن سرنوشتي اســت که برآیند زندگيهاي گذشتهی آدمي است. کرمه سرچشــمهی خواســتها، واکنشها و منشها (:عادتها) اســت. معناي دیگر کرمه که پیوندی با کاست** یا طبقهی شخص دارد «وظیفه» اســت. وظیفه رفتاري است که فرد برابر با جایگاه اجتماعــي خود انجام میدهد. پیوند این چم از کرمه با چم نخست آن از این رو است که رفتار کردن به وظیفه، یعني رفتار فراخور (:بهمقتضاي) کاســت، انسان را از بند سرنوشــتي که در زندگي گذشته براي او پدید آورده است رهایي ميبخشد (گیتا، رویهی04 و .)44 بر پایهی این دیدگاه رفتار انسان بر روان او تاثیــر ميگــذارد. روان در برابر رفتار حالت انفعالي دارد. چگونگی زندگی دوبارهی هرکس هماهنگ با زندگي پیشــین است. شاید انسان در زادهشــدن نو از زندگی انســاني به زندگی گیاهي، جانوری و یا بــه طبقههای گوناگون انسان انتقال یابد.

موکشه

در آیین هندو زندگي انسان گرفتار در چرخهی زایش پیاپي آمیخته با رنج و ســختیها است. در اینجا است که در این آیین و دیگر آیینهای هندي دیدگاهی براي نجات از این رنج آورده ميشود. آرمان پایانی شــیوهی زندگی دیني در هندو رهایي از دام زادهشــدن پیاپی است و آموزهی موکشــه در آیین هندو نمایانگر این آرمان است. سرچشــمهی رنــج از دیــدگاه مکتبهای هندي، وابســتگیها و خواستها و به دیگر سخن، شــهوت است که ریشــه در نادانی (:جهل) دارد. براي رهایي از این زنجیرواری (:تسلسل) باید از راه بهدستآوردن شناخت (:معرفــت) بــا مهار حسها و وابســتگیها به رهایی رســید. براي رســیدن به شناخت (:معرفت)، سختیهایی پیشبینی شده است کــه ارزشمندتریــن آن یــوگا (برگرفته از واژهی یوغ یا یــوج) به چم رام کردن نفس اســت که از راه رفتار، دانش (اشراق باطني بــه حقیقت و جاودانگي جان) یا عشــق به دست ميآید (گیتا، رویهی44). دگرگونی اندیشــههای وابسته به زندگی پس از مرگ و تناســخ در دین هندویی را میتوان در نوشــتههای بنیادین (:اصلــی) دینی یعنی وداها، براهمنهها، اوپنیشدها و بهگودگیتا دید. پژوهشگران خاســتگاههای گوناگونی را برای تناسخ آوردهاند و گاهی آن را درپیوند با بیرون از ســرزمین هند میدانند ولی میتوان گفت که این اندیشه ریشــه در باورهای بومی این سرزمین دارد.

* دانشــجوی دکتری تخصصی ادیان و عرفان تطبیقی و پژوهشگر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

** کاســت گونهای ســامانهی (:نظام) اجتماعی است. در این ســامانه برتریهای اجتماعی بر پایهی نقشهای انتسابی بخش میشود. در سامانهی کاست هموندان در جایگاههای گوناگون حق گذر به رتبههای دیگر را ندارند و باید شرایط ویژهای را در رفتار خود و پیوند با هموندان رتبههای دیگر بپایند (:رعایت کنند).

یارینامه -1 بهاگاواد گیتا، ،1385 گیتا، ترجمه محمدعلي موحد، تهران، خوارزمي -2 توفیقی، حســین، ،1384 آشنایی با ادیان بزرگ؛ قم - تهران: ســمت - مؤسسه فرهنگی طه - مرکز جهانی علوم اســالمی، چاپ هفتم، 1384 صص ‪42، 41، 31،‬ و .25 -3 ناس، جان بایر، ،1370 تاریخ جامع ادیان، ترجمهی علياصغر حکمت، تهران، ســازمان انتشارات و آموزش انقالب اسالمي

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.