دانش پلسازی در روزگار ساسانی

پلهای تاریخی ایران زمین با پیشــینهای دیرینــه، در زمان خود، دارای جایگاهی ویژه در صنعت ترابری میان شهر و روستاها بودهاند. به گونهای که هر یک نشان دهندهی مهندسی ماهرانه در زمینهی پلسازی در کشور به شمار میروند. بسیاری از این پلها، پس از گذشت زمانی دراز، تن

Amordad Weekly Newspaper - - News - نویسنده فرشید ابراهیمی

پلهای دخترـ برگی از معماری ایرانی

پلســازی از روزگاران کهــن در نگــرش ایرانیان جایگاه بســزایی داشــته اســت. در روزگار هخامنشــی به انگیــزهی نیازی که در این ســرزمین به آبیاری وجود داشته و از آنجا که ســطح بعضی از رودخانهها پایینتر از زمینهــای آبیاری بــوده، پلهای فراوانی در ایران ســاخته میشده اســت. پلهایی با ساختمانهایی چند منظوره که کاربرد سد را نیز داشتهاند. ساســانیان در پلســازی ماننــد دیگــر کوشــشهای دانش مهــرازی (:معماری) و ســاختمانی نیز دارای کارنامهی درخشــانی هستند. پلسازی در دورهی ساسانیان ترکیبی از روشها و شــیوههای هخامنشی همراه با تأثیرات پلســازی رومی بوده اســت. تاثیر پلســازی رومی به وســیلهی اسیران رومی کــه، پس از شکســت والریــن امپراتور روم به دســت شــاپور، به ایران آورده شده بودند در ساختمانهای ساســانیان وارد گردید. در پلهای ساســانی همواره شــماری سنگ با بســتهای آهنی و ســربی به یکدیگر پیوند یافتــه و در این پلها بتن نیــز بکار میرفته است. نماسازی پلها با آجر و یا سنگ صورت میپذیرفته اســت و این نماسازی با هستهی درونــی پل و قفل و بســت و پایههای پلها بیشــتر از بتن ساخته میشــده است. بخش هســتهی ســاختمان (داخلی) پل را سنگ و بتن و مالت سیمان تشــکیل میداده است. باید یادآور شد که تأثیر روش ساختمانسازی رومی در پلســازی ساسانی هرگز به گونهی همانندسازی نبوده بلکه پیوندی با شیوههای ایرانی و روشهای شناختهشــدهی آن زمان در ایران به شــمار میرفته است. بخشهای باالی بسیاری از پلهای ساسانی اندکاندک پس از دورهی ساســانیان ویران شــد، اما در روزگار اســالمی برخی از این پلها بازسازی شــدند. بسیاری از دســتاوردهایی که اکنون در زمینهی ساختمانســازی به جای مانده به گونهی پلهایی اســت که پایههای آنها در پیوند با روزگار ساســانیان است و بخشهای باالی آنها در دورهی سلســلههای اسالمی بازسازی شده است. به هنگام ساســانیان پلســازی بیشــتر در بخشهای فارس و خوزستان انجام میگرفته و انگیزهی آن نیاز بســیار ایــن بخشها به پلســازی بوده اســت. یکی از چالشهای پلســازی در این بخشها آن بود که گاهی درهها و یا رودخانهها ژرفای بســیاری داشتند و بــه همین ســبب کارهای ســاختمانی در آن با دشــواریهایی روبرو میشد. از سویی دیگــر پایین بودن جاده برای مســافران نیز دشــواریهایی ایجاد میکــرد. در این گونه نقاط پل با پایههای بلند و یا به سخنی دیگر دیگر پل درهای )9LDGXFW( ساخته میشد. در هر یک گوشههای گوناگون ایران پلهایی از گذشتههای دور ساخته شده بوده که همگی امروزه به نام پل دختر نامدارند. یکی از پلهای دختر پلی است که بازماندههای آن نزدیک سروستان و از دورهی ساسانیان به جای مانده اســت. این پل بند در دو سو دارای تونلهایی دریچهدار بوده است. پل دختر دیگر که میان راه دزفول به خرمآباد ساخته شده، این پل تا بلندای 5 متری از ســنگ و پس از آن بلندی، از فرآوردههای دیگری است. به گمان بســیار بخش پایین این پــل در پیوند با زمان ساسانی و بخش باالیی آن وابسته به دورههای پسین اســت. دربارهی نام دختر بر روی این پلها این باور وجــود دارد که همه به نام ایزد آناهیتا نگهبان و پاکدارندهی آبها ساخته شده و ســپس پل دختر نام گرفته است. نمونههای دیگر از پلهای دختر که وابسته به آناهیتا ایزد آبها هستند، اینگونهاند: پل دختر میانه و پل دختر روی تاالر رود. ابودلف ســیاح سدهی چهــارم پس از اســالم در ســفرنامهی خود چهــرهی پل شوشــتر (پــل خــوراذ) را با یــاد از چگونگی ســاختمان آن بــه گونهی ستایشبرانگیزی این چنین بازگو کرده است: «در شوشــتر پلهای متعدد و همچنین ســد شــادوران وجود دارد. این نگارنده در هیچ یک از دیگر سرزمینها مانند آن ندیدم. این منطقه معدنهای زیاد دارد. بیشــتر ساختمانهای آن مربوط به قردجشنس فرزند «شاه مرد» است که از بزرگان ایرانی به شــمار میرفته و بیشتر به کارهای عمرانی و ساختمان بناهای محکم و مهم همت میگماشت در آنجا نیز پل عجیب و معروفی است که خواهر او موسوم به خوراذ مادر اردشــیر بنا نموده... این پل میان «ایذج» و«رباط» واقع و یکی از شــگفتیهای جهان اســت. پل مزبور بر روی رودخانه خشکی که فقط هنــگام طغیان آب بــاران را رد میکند ساخته شده در آن هنگام این رودخانه به دریای خروشانی مبدل میشود که پهنای آن در روی زمین به یکهــزار ذرع و عمق آن به یکصد و پنجاه ذرع پهنای کف آن به ده ذرع میرســد. ســاختمان این پل از پایین پی تا کف زمین با سرب و آهن انجام شده و هر قدر بنا باال میآید از عرض آن کاسته و دهانهاش تنگتر میشود. در دو سوی پل در شــکاف میان ساختمان و زمیــن کنار رودخانه تفالــهی آهن آمیخته به ســرب گداخته ریخته شده، پهنای شکافی که بدین شکل پر شده در ســطح زمین به چهار ذرع میرسد. در اینجا دهانهی رودخانه یکصد و دوازده ذراع اســت. آنگاه پل روی پایههای مزبور بنا شد. در شکاف میان پایههای پل و در پهلوی رودخانه و همچنیــن در کف زمین آن سرب مخلوط با تکههای مس ریخته شده است. این پل دارای یک تاق و بســیار محکم است و از شگفتیهای هنر معماری بشمار میرود. این پل به دســت «مسمعی» خراب شد و زمانی به این حال باقی ماند و کسی توانایی بازسازی آن را نداشت. این وضع بخصوص هنگام زمستان و طغیان آب رودخانه موجــب ناراحتی و زیان عابرین و مسافرین شده بود. گاهی هم بعضی از مــردم بدانجا رفته و با زحمت زیاد از ســرب پایههای پــل میدزدیدند.... ســالیان دراز این وضع ادامه داشت تا آنکه «ابوعبداهلل محمدبن احمدالقمی» معروف به «شــیخ»، وزیر آلبویه، آنــرا تعمیر نمود. وی هنرمنــدان را گرد آورد و برای ترمیم آن کوشش بســیار نمود. کارگران با زنبیلهای مخصوصی که با طناب به قرقره آویزان میشد پایین میرفتند و چون به پایهی پل میرســیدند سرب و آهن گداخته را به روی تکههای سنگ میریختند. پس از چند سال کار توانســتند تاق پل را بسازند. میگویند هزینهی ساختمان مجدد این پل، بجز اجرت کارگران که بیشتر از دهات ایذج و اصفهان جلب شده بودند، سیصد و پنجاه هزار دینار برایش تمام شد.....»

پل خوراذ (خرزاد)ـ

یارینامهها: 1354 سفرنامهی ابودلف در ایران، ترجمهی سید ابوالفضل طباطبایی، ویرایش: والدیمیر مینورسکی، زوار، - بایگانی نشریهی هنر و مردم - تاریخ مهندسی در ایران، مهدی فرشاد، نشر بلخ، 1376

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.