زمان طالیی قراردادهای نفتی برای ایران

Elm va Sanat Rooz - - نفت و گاز -

«بــرای ترســیم دیپلماســی انــرژی ایــران نخســت لازم اســت ســری بــه تاریــخ نفــت بزنیــم. راه طولانــی و پرمخاطــرهای کــه موجــب شــده، ایــران برخــلاف ســایر دارنــدگان نفــت و گاز همســایه خــود از دســتیابی بــه ســود کامـل ایـن ثـروت عظیـم بازمانـد. در ایـن بیـن گرچـه کشـورهای همسـایه مخاطـرات صنعـت نفـت ایـران را تجربـه نکردهانـد امـا تفـاوت شـرکتهای فعـال در صنعـت نفـت ایـن کشـورها در دسـتیابی آنهـا بـه هدفگذاریهـای مــورد نظــر هــم بیتأثیــر نبــوده اســت.»

اینهـــا بخشـــی بـــا جـــواد یارجانـــی، رییـــس پیشـــین امـــور اوپـــك در وزارت نفـــت در خصـــوص دیپلماســـی نفتـــی ایـــران اســـت. وی معتقـــد اســـت «ایـــران بـــرای بازیابـــی تـــوان بالقـــوه تولیـــد نفـــت و گاز خـــود و بهکارگیـــری ایـــن ثـــروت بـــرای تســـریع برنامههـــای توســـعه اقتصـــادی از همـــه فرصتهـــا بایـــد اســـتفاده کنـــد. بنابرایـــن نبایـــد نـــگاه تكبعـــدی بـــه صنعـــت نفـــت داشـــت و علاوهبـــر توســـعه اقتصـــادی کشـــور، بایـــد از آن بــه عنــوان اهرمــی بــرای توســعه سیاســی و ایجــاد روابــط اســتراتژیك بـــا دیگـــر کشـــورها اســـتفاده کـــرد. الگویـــی کـــه روســـیه پـــس از فروپاشـــی اتحــاد جماهیــر شــوروی آن را دنبــال کــرد و موفقیتهــای قابــل توجهــی را بـــه دســـت آورد.»

ردپــای نفــت، ایــن مــاده ســیاه در همــه وقایــع تاریــخ معاصــر ایــران قابــل مشــاهده اســت بنابرایــن نمیتــوان تأثیــر آن بــر فرهنــگ، سیاســت و اقتصــاد ایــران را نادیــده گرفــت. بررســی تاریــخ نفــت نشــان میدهــد گرچــه نفــت، اســتعمار انگلیــس را در ایــران قــدرت بخشــید امــا در عیــن ح ـال نق ـش کلی ـدی در توس ـعه اقتص ـادی و سیاس ـی ای ـران داش ـته اس ـت. از ایـنرو یارجانـی بـر ایـن بـاور اسـت کـه در بسـیاری از مسـایل مربـوط بـه صنع ـت نف ـت بای ـد در س ـطوحی فرات ـر از وزارت نف ـت تصمیمگی ـری ش ـود. عـلاوه بـر اینکـه بـا نگاهـی تاریخـی، صنعـت نفـت کشـور بررسـی شـده، بـه موضوع ـات دیگــری از جمل ـه اوپ ـك و نق ـش ای ـن س ـازمان در تنظی ـم ب ـازار هـم پرداختـه شـده اسـت.

پرداختــن بــه مقولــه دیپلماســی انــرژی بــدون در نظــر گرفتــن نقــش نفــت در سیاســت و اقتصــاد مــا امکانپذیــر نیســت. در شــرایط کنونــی نمیتــوان منکــر تحولاتــی بــود کــه بــا پیدایــش نفــت بــر کشــور مــا رفتــه اســت. بیــش از ٠٠1ســال اســت کــه از پیدایــش نفــت در ایــران میگــذرد. در زمانـی کـه نفـت در ایـران پیـدا شـد اقتصـاد ایـران در وضعیـت نابسـامانی بــه ســر میبــرد، کشــور بــا مســایل داخلــی بیشــماری ماننــد حاکمیــت ملوكالطوایفــی کشــور روبــهرو بــود. بــا ایــن شــرایط اهمیــت نفــت بــرای همـگان آشـکار نبـود. ایـن مسـأله موجـب شـد کـه در زمـان امضـای قـرارداد رویتـرز بـه بندهایـی توجـه نشـود کـه در سـالهای آینـده تأثیـرات خـود را نشــان داد. ایــن تأثیــر خــود را در جنــگ جهانــی اول نشــان داد و موجــب ســهمخواهی نفتــی دولــت انگلیــس از ایــران شــد. بــه ایــن صــورت ایــران بــا یکــی از قدرتهــای بــزرگ جهانــی روبــهرو شــد در شــرایطی کــه ایــران وضعیــت نابســامان اقتصــادی داشــت.

ایــن موضــوع و موضوعــات دیگــر درکنــار هــم تــا زمــان ملــی شــدن صنعــت نفــت ادامــه پیــدا میکنــد. قــرارداد دارســی در برهــهای تمدیــد میشــود امــا منافــع کامــل مــارا تأمیــن نمیکنــد، اندکــی جلوتــر بــه ملــی ش ـدن صنع ـت نف ـت میرس ـیم ک ـه نق ـش قدرته ـای ب ـزرگ بیش ـتر آش ـکار میشـود. پـس از ملـی شـدن صنعـت نفـت کـه راهبردهـای مصـدق کشـور را بـه سـمت اسـتقلال سیاسـی و اقتصـاد بـدون نفـت هدایـت میکـرد، توطئـه س ـرنگونی دول ـت مص ـدق چی ـده ش ـد.

مـن چنیـن اعتقـادی نـدارم چـرا کـه بـرای ایـن منظـور بایـد پیشـینه و منافعــی کــه ایــران از ایــن ثــروت ملــی منتفــع میشــد نیــز در نظــر گرفتــه شـود.

بــه طــور مثــال عربســتان در شــرایط بهتــری بــود چــرا کــه ٠5 درصــد منافـع بـرای عربسـتان از منظـر شـرکتهای فعـال امریکایـی در ایـن کشـور مســأله عــادی بــود امــا ایــن مســأله بــرای شــرکت ایــران- انگلیــس اصــلا قابـل قبـول نبـود کـه ایـران چنیـن منافعـی را طلـب کنـد. بـر ایـن اسـاس میتــوان نتیجــه گرفــت کــه ملــی شــدن صنعــت نفــت یــك حرکــت تفننــی بـرای ایـران محسـوب نمیشـد بلکـه تنهـاراه چـارهای بـود کـه ایـران بـرای رسـیدن بـه منافـع ملـیاش میتوانسـت از آن اسـتفاده کنـد. شـاید اگـر ایـن احسـاس نبـود ایـران بـه سـمت ملـی کـردن صنعـت نفـت حرکـت نمیکـرد. بـا راهبـرد اقتصـادی خـاص مصـدق، اقتصـاد بـه سـمت وضعیتـی کـه بـدون بودجـه نفـت اداره شـود حرکـت میکـرد کـه متأسـفانه کودتـای ٣5٩1 مانـع از ادامـه ایـن راهبـرد شـد. بعـد از کودتـا، شـرکت ایـران - انگلیـس مجبـور میش ـود ک ـه پ ـای رقب ـای دیگ ـر را ب ـه صنع ـت نف ـت ای ـران بازکن ـد چ ـرا ک ـه در ســرنگونی دولــت مصــدق رقبــا کمــك حــال انگلیــس بودنــد در نتیجــه کنسرســیوم پــا بــه عرصــه میگــذارد. بعــد از تشــکیل ایــن کنسرســیوم و فعالی ـت آن در ای ـران بع ـد از م ـدت کوتاه ـی ش ـاهد تش ـکیل س ـازمان اوپ ـك در ســال ٠6٩1میــلادی هســتیم.

امــا در نظــر داشــته باشــید کــه حتــی تأســیس ســازمان کشــورهای صادرکنن ـده نف ـت ه ـم محص ـول زیادهخواه ـی ش ـرکتهای نفت ـی آن زم ـان بــود. ایــن شــرکتها در آن زمــان از صفــر تــا صــد پروژههــای نفتــی را در اختیــار داشــتند و در دو مرحلــه در ســال ٩5٩1 قیمــت نفــت خاورمیانــه را بــدون در جریــان گذاشــتن کشــورهای صاحــب نفــت کاهــش دادنــد و چـون ایـن کشـورها بـر اسـاس قیمـت نفـت اعـلام شـده درآمدشـان تعییـن میش ـد، توانس ـتند س ـازمان اوپ ـك را تأس ـیس کنن ـد. س ـالها اوپ ـك ت ـلاش کـرد کـه خـود را بـه عنـوان یـك سـازمان تأثیرگـذار نشـان دهـد کـه البتـه تـا ٠1 سـال بعـد از تشـکیل هـم خیلـی در بـازار نفـت تأثیرگـذار نبـود. بعـد از ٠1 سـال عمدتـا بـه دلایـل ژئوپولتیـك تأثیرگـذاری سـازمان اوپـك در بـازار نفــت خــود را نشــان میدهــد.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.