شاهكارهاي حكايت پارسي

Ettelaat Hekmat va Marefat - - اندیشه ونظر - سيد مسعود رضوي بازخواني

بخش دوم از شماره پيشين معرفي نحلهها و عناوین و مؤلفان حکایات پارسي، از قرن چهارم هـ ق تاکنون را آغاز کردیم و در بخش نخست به معرفی کتاب فرج بعد از شدت و جوامع الحکایات عوفی پرداختيم. بخش دوم به معرفی منابع جوامع و سبِک عوفی و نثرِ جوامع الحکایات و همچنين معرفی کليله و دمنه اختصاص یافته است.

منابع جوامع عوفي جوامعالحكايات را در حدود سال 630 ق نگاشته و از منابع و موضوعات متنوع علمي، ادبي، تاريخي، صوفيانه، اخالقي و … براي تأليف آن بهره گرفته است. اين اثر از حيث قدمت و تفصيل، در ادبيات پارسي بسيار مهم است، اما به نظر ميرسد بايد خالف نظر دكتر صفا رأي دهيم. زيرا نثر خاص و فوقالعادهاي ندارد. حتي يكدست هم نيست. پيش از جوامعالحكايات، عوفي فرج بعد از شدت را ترجمه كرده بودو الگوي او در حكايتنويسي همين كتاب بوده است.01

عوفی، حكايتهاي جوامع را از منابع مختلف فراهم آورده و گاهي عينا نوشتههاي ديگران را وارد كتابش كرده است. نثر كتاب نشاندهندۀ قدرت مؤلف در پارسينويسي است، اما آن مايه دقت و ذوق در كارش نبوده كه نثري منسجم با امتيارات سبكي و زيبايي شناختي از خود برجاي بگذارد. نثر جوامعالحكايات، گاهي ساده و مرسل، و وقتي نيز متكلف و مصنوع است، چنان كه گويي نويسندهاي تازهكار به سجع و صناعات مشغول بوده يا در بيان مسائلي ساده و وصفهاي معمولي، دچار خودنمايي و زبانآوري شده است.

جوامعالحكايات در چهار قسم، بخشبندي شده كه هر قسم، شامل 25 باب است كه دو هزار حكايت در احوال بزرگان و شاعران و ادبا و قضات و مردمان طبقات گوناگون در آن گردآوري شده و عالوه بر آن مشتمل است بر تواريخ برخي سالطين و سلسلههايي كه پيش از هجوم مغوالن، در ايران فرمانروايي ميكردهاند. مطالب، حكايات و روايتهايي در جوامعالحكايات وجود دارد كه به دليل نابودي مراجع و منابع كهن، تنها منبع محسوب ميشود و از اين جهت اهميت زيادي دارد.

سبِک عوفی و نثرِ جوامع الحکایات اطالعات تذكرهاي و ادبي ارزشمندي در جوامع الحكايات و لوامع الروايات هست و نثر آن نيز به دليل قدمت و ويژگيهاي متنوع كلمات و تركيبها و دستور زبان و گرايشات ادبي اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم، از ارزش تاريخي زيادي برخوردار است، اما همچنان كه گفته شد، فاقد يكدستي و انتظام سبك شناختي، به معنايي است كه در آثار ديگري چون كليله و دمنه، اسرارالتوحيد، مرزباننامه ...و ميبينيم. اين امر، حتمًا داليل خاصي دارد كه با مرور زندگي و سوابق عوفي، و كيفيت تأليف جوامعالحكايات قابل درك است. او پس از فراغت از دانش آموختن، راهي سفرهاي درازي در سرزمينهاي دوردست شد. از ماوراءالنهر به خراسان، از خراسان به سيستان، و از سيستان به هند رفت، از مناطق نزديك به شمال زمين تا گرمسيرهاي استوايي را طي كرد. طبعًا زبان و گرايشات زيباشناسي و پسندهاي ادبي متفاوتي را تجربه كرده است. منابع عوفي نيز متفاوت و متعدد بود و او براي تكميل اثر عظيم خود، مطالب متنوع و حكاياتي با سبكهاي گوناگون را در بابهاي جوامعالحكايات جاي ميداد. به همين دليل، برخالِف جوامع، می بينيم كه لبابااللباب، متني يكدست و منسجم دارد، اما جوامع چنين نيست. حتي در تقديم نامۀ آن هم اضطرابي ديده ميشود، زيرا عوفي به فرمان ملك ناصرالدين قباجه، كار نگارش را آغاز كرد، ولي پس از شكست و بركناري وي، به ناچار سراغ وزير شمس الدين التتمش، يعني نظامالملك محمد بن ابي سعد جنيدي رفت و كتاب را به او تقديم كرد.

رازِ شهرِت جوامع الحکایات چنان كه در جستاري از مقدمه ديديم! جوامعالحكايات از همان ابتدا شهرت يافت و حتي ميتوان گفت كه به دليل فراگيري و وسعت مطالب و شيريني بسياري از حكايتها و فايدههاي ادبي و تاريخي، به كتاب محبوبي در ميان پارسي زبانان تبديل شد. در حقيقت شيرينی مضمون و اوج گيری قلم عوفی در جای جای اين كتاب و محتوای مطلوب آن برای خوانندگان، ضعف انسجام و پريشيدگی مواضع متعددی از حكايات و قصص را جبران نمود و حتی چنان اعتاليی بدان بخشيد كه از مهم ترين منابع ادبيات ايران به شمار آمد. براي درك اين اهميت كافي است بدانيم كه در تاريخ ادبيات پارسی، مؤلفان نامدار و برجستهاي، عوفي و كتابش را الگوي خود قرار دادهاند. از جمله قزويني در عجايب المخلوقات، هندوشاه نخجواني در تجارب السلف، امين احمدرازي در هفت اقليم، حمداهلل مستوفي در تاريخ گزيده و نزهة القلوب ...و

برخي از نويسندگان از سبك او تأثير گرفته، برخي از شيوۀ بخشبندي و بيان مطالب ادبي وي اثر پذيرفتهاند. برخي نيز اساسا از او تقليد ميكردند و گاهي عينا نوشتههاي عوفي را وارد كتابهاي خود كردهاند. شگفت آن كه اين اثر مهم، با وجود نسخههاي فراوان و خوب در سرتاسر جهان، تا سالهاي اخير، هيچگاه يكجا تصحيح و به صورت منسجم و آبرومند در دسترس خوانندگان قرار نگرفته بود.

از دهۀ0331 خورشيدي تاكنون، قسمتهاي مختلف جوامع الحكايات تصحيح، مقابله و خالصه شده و غالبا توسط چند تن از استادان ادبيات به چاپ رسيده است. دكتر محمد معين، ملكالشعراي بهار، محمد رمضاني، امير بانو كريمي و مظاهر مصفا و جعفر شعار، چاپهاي مختلفي از جوامعالحكايات را منتشر كردهاند. تصحيح چند قسم از جوامعالحكايات توسط امير بانو كريمي كه در چندين جلد طي دهههاي اخير منتشر شده، مهمترين كوشش علمي و انتقادي در اين زمينه محسوب ميشود.

کليله و دمنه در تاريخ ادبيات آسيا، از هند تا شمال آفريقا، كمتر كتابي به شهرت كليله و دمنه ميشناسيم. شايد تنها داستانهاي سريالي و زيباي هزار و يك شب با آن برابري كند يا از آن مشهورتر و

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.