پیرمردخادم­بودیاخائن

Iran Newspaper - - News -

گزارههای دوگانه این چنینی در فرهنگ روزمــره مــا دیگــر امــر غریبــی نیســت، نگــرش دوگانــه ســاز ایرانــی بســرعت هــر فــرد یا جماعتــی را ذیل ایــن جهان شناسییابهت­ربگوییمدیگ­رشناسیبرده و تکلیف خود را با آن روشن میسازد. کودتای 28 مرداد 1332 و سقوط دولت ملــی هــم از همان قاعــده نــزد ایرانیان برخــوردار اســت! یعنــی دهههــا از آن واقعه میگذرد و همچنــان روایت این رویداد در نوســان میــان خدمــت و خیانــت در آمد و رفت اســت! نگاه ثنویت گرای ایرانی که ریشــه در تاریخ بلند ایران دارد همچنان بر این مدار میچرخد و توان فاصله گرفتن از آن را نیافته است و شاید یکی از آن گرههای ناگشوده و امتناع از تفکر یا بنبستهای فکری باشد که ایرانی را درمانده خود کرده باشد! در داستان کودتای تابستان داغ 1332 منتقدان محمدمصدق او را به لجاجت با انگلســتان و امریکا و بانک جهانی بر ســر حل مسالمتآمیز مسأله نفت متهم میسازند و حتی معتقدند که او بــرای آنکه در شــمایل یــک قهرمان بماند و بمیرد و از ســوی مــردم و حامیانــش متهم به خیانت یا مماشــات و کوتاه آمدن بر ســر منافع ملی نشــود، با فرســتادگا­ن دولتهــای انگلیس و امریکا و ســازمانها­ی بینالمللی، با رویه مصالحه و مســامحه رفتــار نکــرد و کار را به تصمیم آنان جهت براندازی دولت ملی ســوق داد.همچنیــن منتقدان مصــدق را به اتخــاذ روشهایی پوپولیســت­ی یا حتی غیر قانونی در انحالل مجلس یا اخذ مجوز اختیاراتــ­ی فراقانونی از مجلس متهم میکنند که زمینه را برای تضعیــف او و اتحاد مخالفانش علیــه او فراهم کرد و در نهایت با همبســتگی میان مخالفان داخلی و دشمنان خارجی دولت ملی منجر به کودتای 28 مرداد شــد و تاریخ ایران و سیاســت و نگرش ایرانی را تا دههها از خود متأثر کرد و فهم ثنوی اندیشــه ایرانی را نیز بیش از پیش رنگ و جال داد و جان بخشید. در جــدال میان منتقدان و مدافعــان دولت ملی، گفتوگوها و پاسخهای بسیار رد و بدل شده است و این قصه همچنان داغ و تازه است و شاید که تا نسل یا نسلهای بعد هم به همین منوال ادامه یابد! دربــاره عملکــرد دولــت ملــی فــارغ از هــر صحــت و ســقمی میتــوان خردهها گرفت و اما و اگر و شــایدهایی بــه میدان آورد کــه اگــر اینگونه میشــد یا اگــر ایــن کار را میکرد چه میشــد و چهها صورت میگرفت و چه بسا که شاید درست هم از آب در میآمد، ولی وظیفه یک مورخ یا پژوهنده تاریخ است که از میان اگرها و نقدهای بحق یا نا بحق، بجا یا نا بجا، صواب یا ناصواب، گفتمان حاکم بر عملکرد و کردار یک شــخصیت یا دولتمرد یا دولت را بسنجد و بر ترازوی داوری بنشاند. از میان بســیار نقدهــا و حالجیها از کارنامــه دولت ملی، آنچه تاکنــون اکثریت قریب به اتفاق موافقــان و مخالفان و منتقدان مصدق بر آن اشــتراک نظر دارند این است که مصدق «احیاگر یا کوشنده آن روح خموش یا به انزوا رانده شده ملی ایرانیان که وطن پرستی و دفاع از منافع ملی و شخصیت مستقل ایرانی در کارزار میان دولتها و حاکمیتها از یک سو، توأم با پاکدستی و روح بردبار و متسامح ایرانی در همزیستی با همدیگر در داخل کشــور از ســوی دیگر» بود. این بعد از ابعاد فکر ایرانی ریشــه در تاریــخ کهــن خود از آییــن مهری، مانوی و متجلی در شــاهنامه فردوسی و یعقوب لیث صفاری، از پیش تا پس از اسالم دارد. گفتمــان حاکــم بر دولــت ملی و شــخصیت مصدق، اســتقالل خواهــی و حق حاکمیت ملی مردم ایران بر سرنوشــت خود در نبــرد منافع دولتها در خــارج و منافع گروههــا و جمعیتها و احــزاب و افــراد در داخــل بوده اســت. در این گفتمان بــه دور از هــر تعصــب و لجاجتی، میتوان نقدها هم داشــت و ضعفها یــا چالشهایــی را برای ترســیم راه آینده آســیب شناســی کرد، امــا گفتمانی که مصدق و شــخصیت فکری او در دوره دوســال و نیمــه دولت خــود ریلگذاری کــرد، گفتمان اســتقالل ایران از دولتهــای ابرقــدرت برآمــده از جنــگ جهانــی و دوران جنگ ســرد در جهــت دفاع و حفــظ منافع ملــی ایران و ایجــاد زمینه و تمریــن و ممارســت ایرانیان در داخل برای رشــد شــخصیت دموکراتیک و همزیســتی مســالمت آمیزشــان بــا حفظ حقوق قانونی و شهروندیشــ­ان بود. فهم این گفتمان وقتی روشــنتر میشود که آن را با دیگر گفتمانها و رویه دولتمردان و دولتها بســنجیم و ارزیابی کنیم. حتی میتوان زیســت فردی و اخالقی او را بهعنــوان یــک دولتمــرد مــورد خطــاب و توجــه مــردم، بــا دیگر رؤســای دولتها کاوید و پاک زیســتی و پاک دستی و رویه اخالقی او را نیز مورد ســنجش و داوری قرار داد. اینجا اســت که میتــوان هم از یک شــخصیت یــا کاراکتر و هــم از یک دولتمرد برای نسل جوان ایرانی گفت و هم در ذیل گفتمانی که مصدق ترسیم کرد، به آســیب شناسی درون این گفتمان نیز پرداخت، بدون آنکه در اســارت جدال ناپایــان دوگانه و ثنوی «خدمت یا خیانت، خادم یا خائن» گرفتار شد.

حسین میرزانیا فعال فرهنگی

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.