گاهی گمان میکنم نیچه هنوز زنده است

گفتوگو با سعيد فيروزآبادی درباره دالیل ماندگاری نيچه در سالروز تولد این فيلسوف سرشناس

Iran Newspaper - - News - مریم شهبازی خبرنگار

امروزیکصدو­نوزدهمينسـ­ـالگرددرگذ­شــت «فریدریــش نيچــه» اندیشــمند و متفکــر آلمانىاست؛ مردی که از او بهعنوان چهرهای اثرگــذار در عرصه جهانى فلســفه و حتى فراتر از آن ادبيــات یــاد مىشــود. او تنهــا فيلســوف نيســتچــر­اکــهدردیگ­ــرعرصههای­ــىنظيــر شــعر، نقد فرهنگى و حتى جامعهشناسى هم صاحبنظر است. از نکات قابل توجه درباره نيچهبرایما­ایرانيان،عالقهبسيار­یاســتکه به حافظ و ســرودههای­ش داشــته. کافىاست به ســراغ آثــار او بروید تا ببينيد بارهــا در خالل نوشــتههای­ش به این شاعر پارســىگوی اشاره کــرده. گپوگفــت کوتاهمــان را بــا ســعيد فيروزآبادی­یکىازمترجم­انآثاراومى­خوانيد؛ مترجمىکهتأ­کيدداردنيچ­هآميزهایاز­فلسفهو ادبياتاست.

■ اندیشــهني­چــهازچــه­ویژگــىخاص­ــىبهره مىبرد که شاهد اثرگذاری آن در سطح جهانى هستيم؟ دلیل این اثرگــذاری را بیــش از همه مىتوان در تالشــى دید كه او در نفى ارزشهای جهان معاصــر و بــه تبــع آن بازســنجى ارزشها به خرج داده. البته در این بین از قدرت بســیاری كــه نیچــه در به كارگیــری كلمات داشــته هم نمىتــوان صــرف نظــر كــرد. بىاغــراق او از نثــر و بیانــى افســونگر برخــوردار بــوده كــه تأثیــری شــگرف در جــذب مخاطبان داشــته اســت. به همین دلیــل در دورههای مختلف سیاستمدارا­ن بســیاری از اندیشههای او تأثیر پذیرفتهانـ­ـد یا بــا دركى ســطحى از گفتههای نیچــه، پایه و اساســى برای اندیشــهها­ی خود یافتهانــد. پذیــرش اندیشــهها­ی نیچــه نــزد روشــنفکرا­ن غربى و شرقى نشانهای از ویژگى خاص این اندیشه است. نیچه در ایران هم با استقبال بســیاری روبهرو شده. با ترجمههای متعــدد و بســیاری از آثــار او روبهروییــ­م و همچنــان عالقهمندان بســیاری در پى دركى تازه و تأویلى نو از اندیشههای او هستند. ■ نخســتين اشــارهها بــه افــکار نيچــه در آثار کداميکازان­دیشمندانای­رانىدیدهمى­شود؟ نخســتین اشــارهها بــه نیچــه را مىتــوان در ســرودههای اقبــال الهــوری و نوشــتههای محمدعلى فروغى در كتاب «سیر حکمت» دیــد. اقبــال فارغالتحصی­ــل مقطــع دكتــرا از آلمان بوده و گویا خوانش اولیه او از آثار نیچه تأثیر بسیاری در نگرشش باقى گذاشته است. منتهانگاهف­روغىبیشترب­رگرفتهازتف­سیرهای منتشرشــده از آثــار نیچه در آن دورانى اســت كه مىزیســته. با توجه به همین دو نمونه و از ســویى نگاهى به ترجمههای آثــار او در ایران مىتوان پى به این برد كه پذیرش وی از سوی مخاطبانایر­انىچقدرسری­عرخمىدهد. ■ درعرصهادبي­اتاثرگذاری­جهانبينىوا­فکار نيچهچقدرمش­هوداست؟ اتفاقا پاسخ این سؤال یکى از نکتههای جالب دربــاره نیچــه اســت. او موفــق شــده فراتــر از فلسفه حتى به عرصه جهانى ادبیات هم راه یابــد؛ آن هم با قدرت اثرگــذاری باال. در نیمه نخستقرنبیس­ت ِمآلمانتقری­باًمحالاست با نویســنده مشهوری روبهرو شوید كه از نیچه تأثیرنپذیر­فتهباشد؛از«توماسمان»گرفتهتا «كافکا» و «هرمان هسه». بىتردید فریباترین نمونهجلوهگ­ریزباننیچه­رادر«چنینگفت زرتشــت» مىتوان یافت. به گمانم این كتاب را مىتوان پیچیدهترین اثری دانست كه تا به امروزازفیل­سوفانآلمان­ىترجمهشده. ■ با این حال برخى معتقدند این فيلســوف و متفکرآلمان­ىبهدرستىدر­ایرانشناخت­هنشده. متأســفانه بیشــتر خوانشهــای مــا از آثــار فیلســوفان غربى بــدون توجه بــه بنیانهای فلســفى و مطالعه سیر پیشــرفت آنها انجام شــده. از ســوی دیگــر بســیاری از ترجمههای آثار نیچه از زبانهای واسط انجام شده است. شــاید بخشــى از ایــن درک كنونــى از نیچه به دلیل همین ترجمهها و توجه افراطى به زبان نیچه بدون درک ژرف از درونمایهها­ی فکری باشد. ■ بــاوجودتأ­ثيریکــهني­چهبرفلســف­ه،فراتراز مرزهــای جغرافيایــ­ى زادگاه خود داشــته چرا برخىاورابي­شترادیبمىد­انندتافيلس­وف؟ نیچه زبانــى فریبــا و افســونگر دارد؛ زبانى كه هــر چه نیچــه بــه ســالهای پایانــى عمرش نزدیکتــر مىشــود جلوهگری بیشــتری پیدا مىكند. نه تنهــا در ایران، بلکه حتى در غرب هــم برخى چنیــن اعتقــادی دارنــد؛ آنچنان كه «زافرانســک­ى» یکى از فیلســوفان معاصر آلمانى مىگوید: «نیچه كوشــیده بود به زبان انجیــل دســتانداز­ی كنــد.» از یــاد نبریم كه نیچه را بیشتر جوانترها مىپسندند و بخشى از جوانــى هــم نفــى اســت، نفى بــرای یافتن واقعیتخویش­تن. ■ امــا چــرا در ارتبــاط بــا نيچــه بــا دو گــروه از مخاطبــان روبهرویيــ­م؛ عــدهای که شــيفته او هســتند و برخى که تا حد نفى و نفرین او پيش مىروند؟ چنین واكنشى به نیچه در تمام دورهها وجود داشته؛ در روزگار امروز هم همین وضع حاكم اســت. نیچه به نقد اندیشــه كالسیک و درک كهــن از زندگى انســان مىپردازد و بــا این كار از منظری كه نظــارهاش برای برخى هولناک اســت، به جهان هســتى مىنگــرد. این ورطه هولنــاک یا نفــى برمىانگیزد یــا تأیید. نیچه در زمان زندگى خود هم چندان تأیید نشــده است. به هر حال این واكنشها به ظن نهفته در ضمیــر هــر فــردی بســتگى دارد. چنــدی پیش مجموعهای 10 جلدی به دســتم رسید كه موضوع آن تأثیر نیچه بر ادبیات، فلسفه، اقتصــاد، روانشناســ­ى و جامعــه شناســى و چند رشــته دیگر است. این روزها كه مشغول خواندن آن هستم گاهى حس مىكنم هنوز نیچه زنده اســت و سخنان او برای معاصران تازگىبسیار­یدارد.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.