ادبیات کودک از سایه سنگین سیاست در امان مانده است

گفتوگو با مهدی حجوانی از نامزدهای جایزه «آسترید لیندگرن» در ایران

Iran Newspaper - - News - مریم شهبازی خبرنگار

جوایزی که به نویسندگان فعال در حوزه ادبیات کودک و نوجوان اهدا میشود پرتعدادنیس­تند.مهمترینشان­جایزه«هانسکریستی­ناندرسن»استکهآن را نوبل کوچک ادبیات میدانند. دومین جایزه هم «آســترید لیندگرن» است که از 17 سال قبل، همزمان با مرگ «آسترید لیندگرن» یکی از تأثیرگذارت­رین نویســندگا­ن ادبیــات کــودک پایهگــذار­ی شــد و هر ســال بــه برترین افــراد این حوزه اهدا میشــود. «شــورای کتاب کودک»، «کانون پــرورش فکری کودکان و نوجوانان»و«انجمننویسن­دگانکودکون­وجوان»سهتشکلونها­دیاستکه هر ساله نام و سابقه نامزدهای انتخابی خود را به دبیرخانه این جایزه در سوئد ارسالمیکنن­د.درمیاننامز­دهایامسالم­حمدرضاشمسو­مهدیحجوانی بهانتخابان­جمننویسندگ­انکودکونوج­وانبرایدری­افتاینجایز­همعرفی شدهاند. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان هم برای سومین بار هوشنگ مرادیکرمان­ــی و کتابخانهها­ی ســیار روســتایی کانــون را بهعنــوان نامزدهای دریافت جایزه آسترید لیندگرن در سال 2020 اعالم کرده و شورای کتاب کودک هم فرهاد حسنزاده، فرشید شفیعی و مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودک را به عنوان نامزدهای خود معرفی کرده اســت. با مهدی حجوانی نویســنده و پژوهشگر فعال ادبیات کودکان به این بهانه گفتوگو کردهایم. ■ ادبیاتکودک­ونوجواندرا­یرانازچهوی­ژگیهاییبرخ­ورداراست؟چرااین شاخه ادبی در مقایسه با ادبیات بزرگسال فرصت بیشتری برای مطرح شدن در عرصهجهانیب­هدستآوردها­ست؟

پاسخ کامل به این سؤال، زمان زیادی میطلبد. برای همین من در حالی که با صدای بلند فکر میکنم سعی میکنم به یکی دو مورد اشاره کنم. بله، بــه نظرم ادبیــات و تصویرگری کودک ایران در دنیا بازتاب بیشــتر و بهتری از ادبیات بزرگسال کشورمان داشته است. یک علت ممکن است این باشد که جامعه ما جوان است و دغدغهها و مسائلش هم به مسائل دنیای کودکی و نوجوانینزد­یکتراست.نکتهدیگرمم­کناستاینبا­شدکهدنیااص­والًدرباره کودکان هماهنگی و همگرایی بیشــتری دارد. ببینید، کودکان تا وقتی هنوز از سالهای کودکیشان فاصله نگرفتهاند شباهت بیشتری به همدیگر دارند و دنیایشان شاخه شاخه نشده. اغراق نیست اگر بگوییم میان یک کودک ایرانی با امریکایی یا کودک مسلمان با غیرمسلمان تفاوت چندانی نیست. کودکان خیلی بیشتر شبیه هم هستند تا والدین آنها. درعین حال همان والدین که با هم متفاوتند، درباره کودکان شــان دغدغههای نسبتاً مشترکی دارند. ادبیات کودک سادگی و صفایی را به تصویر میکشد که همه آن را دوست دارند و فکر میکنند گمشــده جوامع و زندگی امروزی اســت. زبان و دنیای فکری کودکان فارغ از مرزبندیهای دنیای بزرگســاال­ن شــباهت بســیاری به همدیگر دارد و همینمسألهی­کیازعواملی­استکهمنجرب­هدیدهشدنبی­شترداشتهها­یمان در این حوزه و گروه سنی میشود. اما درباره ادبیات بزرگسال شرایط متفاوت اســت، چراکه نــه تنها ایدئولوژی و اندیشــه جایگاهی جــدی در آن دارد بلکه بحثهایی چون دیدگاههای فلسفی- اجتماعی و دینی هم به میان میآید که مسأله را پیچیده میکند. البته با عرض معذرت مسأله برای خودم چندان روشن نیست، اما به نظرم چون جهان ادبیات کودک با قدرت و سیاست کمتر گره خورده و تنشهایش کمتر است، شاید بخت بیشتری برای رشد دارد. ■ بهنظرتــان­ارزشبیشــت­ریکــهوالد­یــناینروز­هــابرایکـ­ـودکانخودق­ائل میشــوند چقدردرارتق­ای ادبیات این گروه سنی و کمک به دیدهشدن آن نقش داشتهاست؟

ایــن هــم یکی از دالیلی اســت که منجر به دیده شــدن حداقل بخشــی از ادبیات کودک و نوجوان ما در عرصه جهانی شده است. پدر و مادرهای امروز درصدد جبران محرومیتهای دوران کودکی خود برای فرزندان شان هستند و به همین علت برای کودکان شان بهای بیشتری قائل هستند. خانوادههای امروزایران­یاغلبتکفرز­ندیهستندود­رمقایسهباخ­انوادههایپ­رجمعیت گذشــته از امــکان اقتصــادی بهتری برای تأمین خواســتهها­ی فرزندانشــ­ان برخوردارند. اشتباه نکنیم، اوضاع اقتصادی جامعه بهتر نشده، اما با همین اوضاع، توجه به کودک بیشتر شده است. ادبیات کودک بیشتر در بین طبقه متوســط رواج دارد. طبقه متوســط در مقایســه با طبقه خیلــی فقیر یا خیلی ثروتمنــد اهمیت بیشــتری بــرای فرهنگ قائل اســت. در جوامع شــهری که تکفرزنــدی بیشــتر رایج اســت، به رشــد فرهنگی بچهها اهمیت بیشــتری میدهند. پدر و مادر اگر خودشان هم نتوانند تحصیل کنند و کتاب بخوانند، این امکان را برای کودکان شان فراهم میآورند. خب طبیعی است که ادبیات کودک که عامل مهمی در رشــد فرهنگی و حتی درســی دانشآموزان اســت مورداعتنای­بزرگترهاقر­ارگیرد. ■ بههمیندلیل­استکهاینرو­زهاشاهدنگا­هجدیترنویس­ندگانبهخلق­آثار ادبیدرحوزه­کودکهستیم؟

اهمیتکودکو دورانکودکی­درجامعهماب­یشترشدهاست.مدتهاست کهمابزرگتر­هاوقتیکنار­یککودکیانو­جوانمینشین­یماحساسمیک­نیمکه او دســتکم در بعضی زمینهها از ما باسوادتر و به روزتر است. پدران و مادران ما نســبت به ما کمتر چنین حسی داشــتند. االن ما بعضی از مشکالتمان را از طریق مشــورت با بچهها برطرف میکنیــم و آنها را طرف صحبت میبینیم. حتی حواسمان هست که کنار آنها به اصطالح گاف ندهیم و حرف غیرفنی و نامربوطی نزنیم که مایه شرمساری شود. بچهها امروزه معلم ما در بهرهگیری ازفضایمجاز­یهستند.فضایمجازیه­مدیگرفقطبا­زیکامپیوتر­ینیست. همه شئون زندگی ما با اینترنت آمیخته شده و بچهها در این فضا واردترند و وقت و هوش بیشتری هم از ما دارند. چطور ممکن است در این فضا اهمیت ادبیاتکودک­بیشترنشود؟ازطرفدیگرب­ابرقراریار­تباطبیشترم­یانکشورها حاال دیگر ما بزرگترها از بهایی که کشورهای غربی برای کودک و ادبیات کودک قائل میشــوند باخبر شدهایم. سرمایهگذار­ی آنها برای بچهها باعث شده که از نظر علمی و اجتماعی به ســطوح باالیی دســت پیدا کنند، وگرنه کودکان در هیچ کجای دنیا فرقی با هم ندارند. تنها میزان توجه به آنان اســت که مســیر آینده شــان را تغییر میدهد. نکته دیگر فراهم شــدن امکان سفر نویسندگان به کشــورهای دیگر و آشنایی با داشتههای جهانی این حوزه است. تحت تأثیر این شرایط نویسندگان هم ناچار به صرف دقت بیشتری در آثار خود هستند. علت دیگر برای رشــد ادبیات کودک، توجه یا بهتر بگویم تســلیم شدن نظام دانشــگاهی در برابر ادبیات کودک اســت. تا چندی پیش، ادبیات کودک تنها در قالب درســی دو واحدی برای رشــته روانشناســ­ی تعریف شــده بود، اما با پیشــگامی دانشگاه شــیراز، ما امروزه رشته دانشگاهی ادبیات کودک داریم که توسعهپیداک­رده(والبتهدرپر­انتزبگویمک­هاینرشتهبی­شازنیازجام­عهوکمی بادکنکی در دانشگاهها رشد کرده و قصه ما همان قصه افراط و تفریط است.) امروزه خالف سالهای بعد از مشروطه که نگاهی تعلیمی متوجه ادبیات این گروهسنیبود­بهادبیاتکو­دکازمنظرزی­باییشناختی­نگاهمیشود.البتهمنکر تأثیر تربیتی ادبیات کودک و حتی بزرگســال در مخاطب نیســتم. به هر حال ادبیات بر شئون فردی و روابط اجتماعی آدمها تأثیر میگذارد اما بحث بر سر میزان تأثیرگذاری است که از طریق بیان هنرمندانه و ادبی بیشتر است. ■ پسبخشیازجد­یشدنادبیات­کودکبهتغیی­رنگاهنویسن­دگانبازمیگ­ردد، اینکهادبیا­تقرارنیستت­نهانقشتعلی­میداشتهباش­د؟

بلــه؛ و به همین علت طیفهای گوناگون فکری در حوزه بزرگســال آن را جدیتر گرفتهاند. در حال حاضر ما با پدیده کودکســاال­ری روبهرو هســتیم، هرچنــد که این نگاه آســیبهایی هــم دارد منتها منجر به این شــده که دیگر کــودکان را بزرگســاال­نی ناقص تلقی نمیکنند که هر وقت بزرگ شــدند آدم میشــوند! این تغییرات تنها متوجه ادبیات نیســت. مــا در دیگر بخشهای هنر از جمله موســیقی، ســینما و حتی حوزههای مرتبط با دکوراســیو­ن خانه هم شاهد رسمیت پیدا کردن دوران کودکی با عناوینی چون موسیقی کودک، سینمایکودک­وحتیفرشکود­کانههستیم. ■ این اختاف نظر قدیمی که ادبیات کودک باید با نگاه تعلیمی نوشــته شود یا زیباییشناخ­تیدرکشورها­یدیگرحلشده؟

به این ســؤال نمیتوان پاســخی قابل تعمیم به همه کشــورها داد چراکه نیازمند پژوهشــی میدانی و گســترده اســت کــه البته چندان هــمامکان پذیر نیست. با این حال بر اساس تجربه شخصیام معتقدم بسیاری از کشورهای غربی از این مسأله رد شدهاند و وجه زیباییشناخ­تی ادبیات کودک را بر وجه تعلیمی آن مقدم میدانند. در واقع این دو را مکمل هم میدانند. از طرفی همچنان کشورهایی هستند که نه تنها از این مرحله عبور نکردهاند بلکه حتی بهــای چندانی بــرای ادبیات کودک قائل نیســتند. همین کشــور ترکیه که در همســایگیم­ان قرار دارد، با همه پیشرفتهایش رشدی را که ایران در زمینه ادبیات و تصویرگری برای بچهها دارد، نداشــته است. کشورهای حوزه خلیج فارس که اصالً با ما قابل مقایســه نیســتند. البته فعالً قابل مقایسه نیستند. سالهایدیگر­رانمیدانم.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.