درس توسعه با سرمشق مقاومت

ارزیابی عملکرد قوه مجریه در سالهای دفاع مقدس در گفتوگو با فرشاد مؤمنی

Iran Newspaper - - News - اسماعیل علوی دبیر گروه پایداری

دکتر فرشاد مؤمنی از جمله استادان حوزه اقتصاد است که نظریات خود را درمیـــدان عمل به محک آزمون گذاشـــته وعلـــم وتجربه را همراه کرده اســـت. این ویژگی به وی موقعیتی داده تا به عنوان راوی تحوالت دهه شـــصت در بخش اقتصاد کالن شناخته شـــود. وی در دوران دفاع مقدس درحلقه اول مســـئولیت­های اجرایی از نزدیک شـــاهد و ناظر مشکالت کشـــور بوده و از این رهگذر تجربیات گرانســـنگ­ی اندوخته اســـت. متن پیش رو روایت تنگناها و راه حل های قوه مجریه در شـــرایط سخت اقتصادی سالهای جنگ است که حاوی نکات تازه و با اهمیتی می باشد.

■ جنگ در شـــرایطی به ایران تحمیل شـــد که اقتصـــاد ملی با مشـــکالت عدیدهای دســـت بـــه گریبان بـــود وهنوز بـــه درآمدهای حاصل از صـــدور نفت و واردات اقـــالم ضروری مورد نیازمردم وابستگی داشت، تحریمها درچنین شرایطی چه تأثیری برمدیریت کشور داشت؟ به لحاظ نظام اداره اقتصاد ملی، پدیدههایی مانند جنگ یا تحریم را باید مانند یک شوک بیرونـــی در نظـــر گرفـــت. ســـؤال راهبردی و مهمـــی که در اینجـــا موضوعیت پیدا میکند این اســـت که از جنبـــه نظری ما چـــه میزان اصالـــت را به اســـتحکام بنیانهای تولیدی و بنیانهای نظام حیات جمعی و تا چه میزان اصالت را به متغیرهای بیرونی میدهیم. تجربـــه تاریخی میگوید همه کشـــورهای­ی که به توســـعه دســـت پیدا کردهاند، کشـــورهای­ی هســـتند که اصـــل را، اســـتحکام خانـــه ملی درنظـــر آورده و بـــر این باورند کـــه خانه ملی اگر مستحکم بنا شده باشد، باد، باران، سیل، زلزله ...و که کنترل آنها در اختیار ما نیســـت، نمیتوانند اســـاس خانـــه را برهم ریزند. این بینـــش در دوران دفاع مقدس درســـطح کل نظـــام اداره کشـــور وجود داشـــت و به همین خاطـــر تمـــام لـــوازم و بنیانهای مســـتحکم شدن خانه را تدارک دیده بودند. هم از منظر صدق ورزی با مردم و برقرار کردن مناسباتی مبتنـــی بـــر اعتمـــاد متقابـــل و هـــم از لحاظ اتخاذ تدابیر الزم برای اداره کشـــور در شرایط بحرانـــی و هم بنـــا کردن نظـــام پاداشدهی برمبنای تـــالش و مهارت و صالحیت و مهار بســـیار وســـیع انگیزههـــ­ای فرصـــت طلبی و رانتجویی و داللی. ■ نمودهای عینی آن چه بود؟ در ایـــن زمینـــه از نظـــر اصـــول و مبانـــی جهتگیریهای کلیدی نظـــام اداره اقتصاد ملی، در شرایط بحرانی و عادی فرق میکند. بهعنـــوان مثـــال در کل دوران دفـــاع مقدس سهم واردات کاالهای لوکس نزدیک به صفر و تقریبـــاً تمام واردات، متناســـب با نیازهای ارســـالی مصرفکننـــ­دگان و تولیدکننــ­ـدگان، البته با اولویت نیازمندیها­ی تولیدکنندگ­ان بود. آن چیزی که بســـیار تکان دهنده اســـت اینکـــه در فاصلـــه 1369 تـــا 1373 کـــه مـــا بیســـابقه­ترین ســـطوح افزایش نـــرخ ارز را در تاریـــخ اقتصـــادی ایران داشـــتیم، میزان واردات کاالهای لوکس 53 برابرشـــد­ه است. اگـــر میبینیم در دوره پـــس از جنگ با وجود جهـــش نرخ ارز بـــه طور متوســـط واردات در مقایســـه با طول دوره جنگ 50 درصد رشـــد کرده، این گونه نیســـت که این رشـــد ناشی از افزایش کاالهای سرمایهای و واسطهای باشد و نشـــان از یـــک تغییر جهت اساســـی از طرز اداره اقتصاد ملی دارد. ■ میتوانیم بگوییم مصادیق کاالهای لوکس در زمان جنـــگ با بعـــد از آن متفـــاوت بوده است؟ گمـــرگ ایران در این زمینه طبقهبندی ثابتی دارد و اقالمـــی را بهعنوان کاالی لوکس تلقی میکنـــد کـــه در همـــه دورهها لوکـــس تلقی میشـــوند، ماننـــد جواهـــرات، مجســـمه ...و اخیراً به همت ســـید محمد بحرینیان، دفتر مطالعات اقتصاد و توســـعه اتـــاق بازرگانی مشـــهد یک کار تحقیقی خوبی را انتشار داده که در آن نوشـــته شـــده به طور نســـبی سهم واردات کاالهای ســـرمایها­ی و واســـطهای در دوران جنـــگ افزایشـــی به مراتب بیشـــتر از دوران پس از جنگ داشـــته اســـت.این بدان معناســـت که برخالف تصـــورات و توهمات مدیریـــت اقتصادی پـــس از جنـــگ در واقع افزایش نرخ ارز بعد از جنگ 2 کارکرد داشته است. یکی اینکه واردات کاالها و خدمات را به طور کلی کاهش نداده و افزایش چشمگیری

داشته است. دوم اینکه بخش اعظمی از این واردات مربوط به کاالهـــای لوکس و تجملی بوده. یعنی این سیاســـت از 2ناحیه به کشور ضربه زده اســـت. شبیه به این ضربه در مورد دستکاری سایر قیمتهای کلیدی هم اتفاق افتـــاده اســـت.مانند آن چیـــزی که در ســـال 1389 از طریـــق افزایش نســـبی بـــا میانگین 550 درصـــدی قیمـــت حاملهـــای انـــرژی اتفاق افتاد. یا در همـــان دوره پس از جنگ، مدیریت اقتصادی وقت کشـــور، نرخ بهره را به طور متوســـط حدود 2 برابر در مقایســـه با دوران جنـــگ افزایش داد. ویژگی مشـــترک همـــه این موضوعـــات این بود که فشـــارها را بر تولیدکننــ­ـدگان و عامه مـــردم به طرز غیر متعارفـــی افزایـــش داد و تســـهیلها­ی غیـــر متعارفی برای بســـط مناسبات رانتی و فساد و نابرابری غیر موجه به وجود آورد. ■ نحـــوه مدیریـــت شـــوک بیرونی یـــا همان تحریـــم در دوران دفاع مقـــدس و بعد از آن را با چه معیار وضوابطی میتوان مقایسه کرد؟ قبالً این مقایســـه صورت گرفته است اما به شیوهای غیر اصولی. بهعنوان نمونه، وقتی در ســـال 1391 ما بـــا اولین مـــوج تحریمها مواجه شدیم، مدیریت اقتصاد ملی در آن دوره ادعـــا کرد که شـــدت فشـــارهای­ی که به اقتصـــاد ایران در اثر تحریمها وارد شـــده از فشارهای وارد شده به کشور در دوران جنگ بیشتر اســـت. البته آنها هرگز متر و معیاری برای این ادعا ارائه نکردند. اما حتی اگر آن ادعای بیمبنـــا را نیز بپذیریـــم اتفاقاً درآن شرایط خطیر وزیر بهداشت و درمان وقت، مصاحبهای انجـــام داد و در آن با اعتراض شـــدید اظهار داشـــت؛ که در اوج تحریمها، ارزهـــای متعلـــق بـــه داروهـــای حیاتـــی را بـــه واردات خودروهـــا­ی لوکـــس و کاالهای آرایشـــی اختصـــاص دادهاند کـــه نتیجه آن اعتراضات این بود که در کمال ناباوری وزیر عزل شـــد و کسانی که این سوء تدبیر فاجعه ســـاز و مشـــکوک را انجـــام داده بودند هیچ کدام مشمول مجازات نشدند. درآمد ارزی کشور به طور متوسط در سالهای جنگ بین یـــک پنجم تا یک ششـــم درآمدهـــا­ی ارزی کشـــور در فاصله 1385 تا امروز جزو موارد استثنایی بوده است و فشارهای بیشماری کـــه در آن دوره وجود داشـــت چندین برابر فشارهای فعلی بود. این موضوع را با همه معیارهـــا­ی متـــداول در دنیـــا کـــه در کتاب «اقتصادایــ­ـران در زمـــان جنـــگ تحمیلی» از انتشـــارا­ت مرکز تحقیقـــات دفاع مقدس سپاه پاســـدارا­ن مطرح شده، میشود نشان داد. مـــن پرسشـــی دارم وآن اینکـــه چرا در دوران جنـــگ، اقتصاد ایران حتی یک مورد تالطمهای ارزی مشابه سالهای بعد از آن را تجربه نکرد،با اینکه امکانات ارزی کشـــور به مراتب کمتر و شدت مشکالت به مراتب بیشتر بود؟ در اینجا بایستی این موضوع را توضیح دهم که در دوران دفـــاع مقدس مهمترین ویژگی دولت این بود که طمع رانتی از فروش ارز به قیمت گرانتر در بازار ســـیاه نداشـــت و برای درآمدهای دولـــت از طریق افزایش ناگهانی قیمـــت ارز نمـــدی برای خود تـــدارک ندیده بود. ■ بازتاب ایـــن نحوه عملکـــرد دردوران دفاع مقدس در سطح جامعه چه بود؟ بعـــد از اینکه قطعنامه پذیرفته شـــد قیمت ارز در بـــازار ســـیاه ســـقوط کـــرد و مرحـــوم کیومرث صابـــری بهعنوان یک لطیفه بحث قطعه 598 در بهشـــت زهرا را مطرح کرد و مردم خندیدند، از اینکه ســـوداگرا­ن ارزی به چـــه روزی افتادهانــ­ـد. در واقع هیچ تالطمی بـــه روح و جان تولیدکننــ­ـدگان و عامه مردم

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.