امکانات مقابله با آتش جنگلها در ایران «هیچ» است

مخزن آب 50 درصد مردم ایران هر سال کوچکتر میشود روز از نو، روزی از نو! زاگرس همچنان میسوزد...

Jameh Pouya - - اجتماعی محیط زیست - الهه موسوی

شنیدن اینکه ‪70 05،‬ یا 200 هکتار از جنگلهای زاگرس در آتش سوخته، شاید آسان باشد؛ اما برای کشوری که هر روز اخباری از پهنههای خشکسالی، خالیشدن سفرههای زیرزمینی و به دنبال آن فرونشســت زمین و نیز جیرهبندی و جنگ آب و مهاجرتهای گروهی و تخلیه روســتاهای چندصدساله در جایجای آن به گوش میرســد و حتی از سوی متولیان آب کشور بیان میشود، فاجعهای بس بزرگ و جبرانناشدن­ی است، آن هم برای جنگلهایی که نزدیک به 50 درصد آب کشــور را در خود ذخیره و تأمین میکنند. با این همه امکانات الزم برای نگهداری و حفاظت از آنها در برابر حریق و اطفای آتش متناسب با ارزش این جنگلها و استاندارده­ای روز دنیا در دست متولیان نیست و مهمترین مخزن ذخیره آب نیمی از ایرانیان در صورت رخداد آتشسوزی با بیل و سرشاخه و شنکش خاموش میشود و دو سازمان متولی جنگلهای ایران هیچیک، حتی یک فروند بالگرد مخصوص برای خاموشکردن آتش جنگل ندارند!

در هفته گذشته، آتش، جنگلهای زاگرس را در چند جای ایران خاکستر کرد. این حادثه تلخ تقریبا در فصلهای گرم هر ســال تکرار میشود؛ اما نه بودجهای درخور برای تهیه امکانات اطفــای حریق در نظر گرفته میشــود و نه به جوامع محلی و کشاورزان آموزشهای الزم برای پیشگیری از وقوع این رخداد ویرانگر داده میشــود. بر این اســاس، آتشسوزی ساعتها و روزها طول میکشد و هر بار دایره مساحت خاکسترشده را به دهها و گاه صدها هکتار میرســاند. تمام سازمانهای متولی و دیگــر امدادگران به صحنه میآیند تا آتش را با چنگ و دندان خاموش کنند و با اطفای آتش، باز ماجرا تا آتشسوزی بعدی فراموش میشود. به گفته قاسم سبزعلی، فرمانده یگان حفاظت ســازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور، از ابتدای امسال تاکنون نزدیک به 30 تا 40 آتشســوزی داشتهایم که بیشتر در استانهای زاگرسی کشور اتفاق افتاده و در پنج تا 10 هکتار در این مناطق، حریق صورت گرفته است. همچنین استانهای خوزستان، کرمان، لرستان، کهگیلویه و بویراحمد بهصورت نوبتی دچار حریق شدهاند.

سبزعلی گفت: «نزدیک به 51هزار هکتار بهصورت میانگین حریق ســاالنه داریم و در سال گذشته با اقداماتی که در بخش جنگلهــا انجام دادیم و حضور بهموقــع نیروها و نیز اقدامات حفاظتــی، کاهش حریق 30 درصــدی را در جنگلها تجربه کردیم؛ ولی متأسفانه در مراتع با افزایش حریق مواجه بودهایم».

او در ادامه با بیان اینکه عامل اغلب آتشســوزیه­ا انسانی است، افزود: «به دنبال بارشهای بهاره افزایش پوشش علفی در مناطق مختلف صورت گرفته که با آغاز فصل گرما این پوشش گیاهی خشــک و مستعد وقوع حریق میشود. اگرچه سازمان جنگلها اقداماتی برای جمعآوری این علفهای خشک انجام داده اســت؛ ولی به دلیل عدم جمــعآوری در برخی مناطق و براثر ســهلانگار­ی شهروندان و حتی انداختن یک ته سیگار یا بطری شیشهای، آتشسوزیهای گسترده صورت میگیرد. این نمونهها در زمره عوامل سهوی آتشسوزی است یا خانوادههای­ی که برای طبخ غذا آتش روشن کرده یا زغال درست میکنند، بر اثر بیتوجهی، سهلانگاری و عدم اطمینان از خاموششدن آتش و جمعنکردن کامل زغال قبل از ترک محل، هکتارها مراتع را دچار آتشسوزی میکنند».

آتشسوزیهای­عمدی

شیرزاد نجفی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان با بیان اینکه ساالنه دو هزار هکتار از جنگلهای لرستان در آتش میسوزد، گفت: 98« درصد علت آتشسوزیهای جنگلهای لرستان در سال گذشته عامل انسانی بوده و تنها دو درصد آنها عامل غیرانســان­ی و غیرعمدی دارد. در 10 ســال گذشته 90 درصد آتشسوزیها عمدی و 10 درصد غیرعمدی بوده است و در سال 95 نیز حدود 884 هکتار از جنگلها و مراتع لرستان دچار آتشسوزی و تبدیل به خاکستر شد».

فرمانده یگان حفاظت ســازمان جنگلها نیز درباره وقایع سهوی که منجر به آتشسوزی در منابع طبیعی میشوند، گفت: 60« درصد حریقها با منشأ انسانی، سهوی است. از سوی دیگر با آغاز فصل تابستان و ایام تعطیالت مدارس و افزایش مسافرت و گردشــگری، مناطق مرتعی کشور بهشدت در معرض خطر آتشسوزی قرار میگیرد».

زاگرس مخزن 50 درصد آب ایران

مردمانی که در اســتانهای فــارس، اصفهان، کهگیلویه و بویراحمد و چهارمحال و بختیاری زندگی میکنند، آب مصرفی خود را از زاگرس میگیرند. برفها و بارانهایی که در کوههای زاگرس و درون ریشه درختان جنگلها ذخیره میشود، چنین وظیفهای را بهطور طبیعی بر عهده دارد و به انجام میرســاند. میتــوان تصور کرد که ازدســترفت­ن جنگلهای زاگرس چه فاجعه انسانی- طبیعی گسترده و دهشتناکی را بر ایران تحمیل

میکند. کافی است این استانها را بدون آب شرب تصور کنید و از خود بپرسید اگر زاگرس از دست برود، آب الزم برای حیات آنها و محصوالت کشاورزی و باغیشان و نیز مناطق جنگلی و حیات وحش آنها باید از کجا تأمین شود؟ و دردناکتر آنکه این جمعیت در صورت نبود آب به کجا میتوانند مراجعه کنند؟ آیا هیچ نقطهای از ایران از خطر کمآبی مصون مانده است؟!

سوزاندن «پسچر» و آموزش جوامع محلی

شــاید بتوان ســوزاندن بقایای کشــاورزی در مزرعه را از مهمترین عوامل خاکسترشــد­ن جنگلهای زاگرس برشمرد؛ عادتی که معلوم نیســت از چه زمانــی در جوامع محلی ایران رسم شده و امروزه در شمال و جنوب کشور جنگلهای حاشیه زمینهای کشــاورزی را قربانی خود کرده است. بر این اساس، آموزش کشــاورزان و جوامع محلی میتواند بسیار مؤثر بوده و به کاهش آتشســوزیه­ا منجر شود؛ اهرمی که حتی بیش از اهرمهای قانونی در جوامع روستایی کارگر میافتد.

فرمانده یگان حفاظت سازمان جنگلها در اینباره میگوید: «بــا اینکه درباره ممنوعیت ســوزاندن «پسچر» مزارع هم در وزارت جهاد کشــاورزی و هم مجلس قانونی وضع شده است؛ ولی خردادماه با توجه به برداشت محصول در مناطق گرمسیری و آمادهکردن زمین برای کشت دوم که پس چر مزارع سوزانده میشود، به علت همجواری با مزارع دیگر و مراتع کشور، عرصههای بســیاری را دچار حریق میکند و باعث بروز خسارتهای باال میشود. این مسئله یکی از چالشهای عمده ما محسوب میشود و بهرغم تذکرات بسیار به کشاورزان هنوز شاهد آن هستیم که با بیتوجهی به خسارتهای این کار، اتفاقات ناخوشایندی را رقم میزنند، این درحالی است که کشاورزان میتوانند با شخمزدن، زمین خود را برای کشت دوم آماده کنند.»

گردشگری بیرویه و تصرفات

او میافزاید: «گردشگری بیضابطه و بدون نظارت و آموزش یکــی دیگر از علتهای اساســی خاکسترشــد­ن جنگلهای زاگرس اســت، به گونهای که گردشگر ناآگاه و بیتوجه پس از روشنکردن آتش و آمادهکردن چای و غذا، آتش را بهطور کامل خاموش نکرده و نصفهونیمه به حال خود رها میکند».

یادم میآید در ســفری که سال گذشته به ایالم داشتم، از مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری ایالم پرســیدم: «خسارت جنگ تحمیلی به بلوطهای زاگرس در استان شما چقدر بوده اســت؟» او در پاسخ جملهای تکاندهنده را بر زبان آورد. دکتر احمدی گفت: «خسارت به بلوطها در هفت سال دفاع مقدس هرگز به پای آمار ازدسترفتن آنها به دست گردشگران بومی و مسافران در سالهای پس از جنگ نمیرسد».

عالوهبراین، گاهی زمینخواران یا برخی کشــاورزان برای تصرف زمینهای بیشتر و سودجویی از منابع ملی، جنگلها را بهطور عمدی آتش زده و وســعت اراضی خود را برای کشــت بیشــتر یا اجرای طرحهای صنعتی که در جنگل ممنوع بوده، گسترشمیدهن­د.

کمبود امکانات اطفای حریق جنگل

اگــر روزی در میــدان مبارزه با آتــش در جنگلهای ایران از هیرکانــی تا زاگرس و ایرانی-تورانی حاضر شــوی، انبوهی از جمعیت را میبینی که مشــغول خاموشکردن آتش هستند؛ از نیروهای منابع طبیعی و محیط زیســت گرفته تا هالل احمر وآتشنشانی و بســیج و ارتش و سپاه و تشکلهای مردمنهاد و مردم محلی. اما به دستهایشان که نگاه کنی، خالی است و هیچ خبری از امکانات متناسب با ارزش جنگل و گستره و قدرت آتش در بین نیست. یکی با شــاخههای از درخت چیده بر سر آتش میکوبد و دیگری بیلی را بر آتش میساید و آن دیگر با ظرفهای پالستیکی 20 لیتری، آب را خرکش کرده، از ارتفاع باال میآورد و بر ســر آتش میریزد. آتش برای مدتی خاموش میشود اما باز شعله دوباره جان میگیرد و جنگل را میبلعد. این در حالی است که در جهان انواع ابزارهای پیشرفته و بالگردهای مخصوص حمل و انتشار آب و مواد ضد آتش جنگل ساخته شده و به کار میرود.

فرمانده یگان حفاظت ســازمان جنگلهــا درباره امکانات و تجهیزات ســازمان جنگلها برای اطفــای حریق میگوید: «61میلیون هکتار وسعت جنگلها و 82 میلیون وسعت مراتع در سطح کشور است که تحت مدیریت سازمان جنگلها قرار دارد. حــدود 60 درصد عرصههای کشــور را جنگلها و مراتع تشکیل میدهند. این وسعت سرزمین برای حفاظت به تجهیزات بسیار زیادی احتیاج دارد».سبزعلی با بیان اینکه خوشبختانه دولت نگاه خوبی به این مســئله دارد، خبر میدهد: «در سال

گردشگری بیضابطه و بدون نظارت و آموزش یکی دیگر از علتهایاساس­یخاکسترشدن جنگلهای زاگرس است، به گونهای که گردشگر ناآگاه و بیتوجه پس از روشنکردن آتش و آمادهکردن چای و غذا، آتش را بهطور کامل خاموش نکرده و نصفهونیمه به حال خود رها میکند

گذشته سه میلیارد تومان تجهیزات انفرادی، 30 میلیارد تومان تجهیزات خودرویی و تجهیزات خاموشکننده آتش خریداری شده؛ ولی این امکانات برای حل ماجرا کفایت نمیکند. در برنامه ششــم توسعه نیز اعتبارات خوبی برای این موضوع پیشبینی شده و امیدواریم در آینده بتوانیم امکانات و تجهیزات بیشتری برای اطفای حریق فراهم کنیم».

آموزش و یاری تشکلها

21 خرداد دو ســال پیش یعنی سال 1394 بود که محمد رحیم برزمند، فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی کهگیلویه و بویراحمد از دستگیری عامل آتشسوزی در این منطقه خبرداد و گفــت: «این فرد قصد آتشزدن علفهای هرز مزرعه خود را داشت که آتش گســترش یافته و به جنگل سرایت پیدا کرد. پی دو آتشســوزی در دو روز اخیر در جنگلهای شهرستان بویراحمد، نزدیک به 100 هکتار از این جنگلها طعمه حریق شــدند. اولین آتشسوزی روز سهشنبه در مناطق «راه مالی»، «آب گرمک» و «آب زالو» شهرستان بویراحمد رخ داد.»

این رویداد بحرانزا همچنان همهســاله در حال تکرار است و اگر تشکلهای منابع طبیعی به همراه متولیان فکری به حال این موضوع نکنند، فاجعه خاکسترشــد­ن زاگرس هر روز ابعاد بزرگتری خواهد یافت.

سبزعلی با اشاره به تعامل سازمان جنگلها با شهرداریها، جوامــع محلی، دهیاریها و تشــکلهای مردمنهاد به منظور کاهش آتشسوزی میگوید:«مقابله با آتشسوزی قطعا همیاری و همکاری مردم را میطلبد و الزم است در این زمینه از سوی رسانهها فرهنگسازی انجام شود حتی اگر در کنار هر درخت یک فرد را برای مراقبت و حراست از آن بگذاریم. تا فرهنگ حفاظت و حراست از طبیعت در کشور نهادینه نشده باشد، راه به جایی نمیبریم و به توفیقی دســت نمییابیم؛ بنابراین الزم است در زمینه نیاز بشــر به طبیعت و ضرورت حفظ آن، آگاهیبخشی شود تا خسارت کمتری به طبیعت و منابع طبیعی وارد آید».

بااینهمه به نظر میرسد فعالیت انجمنهای مردمنهاد در این حوزه چندان جدی و مؤثر نبوده است و آتش همچنان همهساله در خردادماه و فصول برداشت محصول کشت اول و آمادهشدن برای دومین کشت، این حادثه تلخ را تجربه میکنند.

تفاهمنامها­ی برای حفاظت از زاگرس

بهمن 94 بود که سازمان حفاظت محیط زیست «تفاهمنامه مشــترک برنامه حفاظت و توســعه پایدار کوهستان زاگرس مرکزی» را کلید زد. دکتر فرهاد دبیری، معاون محیط زیست طبیعی سازمان حفاظت محیط زیســت در مراسم انعقاد این تفاهمنامه گفت: «زاگرس 50 درصد آب کشور را تأمین میکند و در منطقه حساسی قرار دارد. درحالحاضر در وضعیتی است که اگر به لحاظ حفاظت نتواند تحت برنامه منسجم قرار گیرد، با مشکالت زیادی روبهرو خواهد شد. از سال 85 برنامه حفاظت زاگرس مرکزی با حمایت ســازمان ملل متحد آغاز شده و این برنامه باید بهطور ملی ادامه یابد؛ بنابراین برنامه 30 ســالهای تنظیم شده که عملیاتی نخواهد شد مگر با حمایت استانداران، همه دستگاهها و جوامع محلی. توسعه پایدار کوهستان زاگرس مرکزی، بدون حمایت اســتاندار­ان، حضور همه دســتگاهها و جوامع محلی محقق نخواهد شد».

دبیری با اشاره به اینکه این سازمان به عنوان نهاد ناظر درکنار سایر دســتگاهها در برنامه حفاظت و توسعه پایدار کوهستان زاگرس مرکزی حضور خواهد داشت، گفت که سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور نیز از طرح حمایت میکند.

شیرین ابوالقاسمی، مدیر طرح ملی حفاظت از زاگرس نیز با بیان اینکه این برنامه با حمایت اســتاندار­ان فارس، اصفهان، کهگیلویه و بویراحمد و چهارمحال و بختیاری صورت میگیرد، گفت: «برج آب شیرین کشــور زاگرس است و 50 درصد آب کشور از کوهستان زاگرس تولید میشود و اگر نگاه کنونی درباره زاگرس تداوم یابد، این منطقه از بین میرود. کوچکترین نگاه تنگنظرانه این منطقه را تحت تأثیر قرار میدهد».

او گفت: «سازمان حفاظت محیط زیست قرار است هر شش ماه یک بار در اجرای برنامه توســعه پایدار کوهستان مرکزی نظارت داشته و گزارش آن را به وزارت کشور ارایه دهد».

حال پرســش این اســت که با گذشــت دو سال از چنین تفاهمنامها­ی، چه مقدار از مسایل آتشسوزیهای زاگرس حل شده و طرح فوق در چه مرحلهای به سر میبرد؟ آیا قرار است بلوطها، بنهها، کیکمها و زالزالکهای زاگرس تا آنجا بســوزند که دیگر یک قطــره آب هم در ســفرههایم­ان برای خوردن باقی نماند؟ و قرار نیســت دولت دوازدهم که خود را «محیط زیستیترین دولت تاریخ ایران» نامیده است، بودجهای درخور برای تهیه امکانات اطفای حریق جنگلهای کشور در نظر گرفته و تأمین و ابالغ کند؟!

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.