KHABAR JONOOB

تماشاى تاريخ در محلههاى قديمى شهر راز

-

ادامه از صفحه5 از همان سالها كه ســن ما به آن قد نمى دهد، محلات شيراز را به نام دو دسته بزرگ نعمتى و حيدرى تقسيم كرده بودند. محلات حيدرى، محلاتى بودند كه ســاكنان قديم آنها پيروان فردى به نام سلطان حيدر از عرفاى بزرگ شهر بودند و ساكنان قديم محلات نعمتى نيز پيروان شاه نعمت اله ولى بودند كه هميشه به دلايلى با هم درگيرى و اختلاف داشتند.

شيراز در گذشته به يازده محله مسكونى تقسيم مىشد كه در حصارى با هشت دروازه قرار داشت و همه از اين هشت دروازه به اين شــهر تردد ميكردند. شيراز قديم را اين روزها مــى توان در ميان محلات تاريخى اين شــهر جســتجو كرد؛ محلاتى كه همه در نقاطى قرار گرفته اند كه از صدها مشكل رنج مى برند. از محله اسحاق بيگ، بازار مرغ، بالا كفت، درب شاهزاده، درب مسجد نو و محله سرباغ گرفته تا محله سنگ سياه، لب آب، ميدان شاهى و كليمى ها، محلات تاريخى شهر راز هستند كه اين روزها سند تاريخ شفاهى شهر است.

بــه گفتــه احمدرضــا احمدى، پژوهشــگر اتــاق فكر گردشــگرى و زيارت استان فارس از يازده محله شيراز يك محله معروف به محله كليمى ها بود كه شيرازى هاى قديم به آن محله جودها مى گفتند و ده محله نيز مسلمان نشين بودند. احمدى مى گويد در دوره صفويه، پنج محله را حيدرى خانه مى گفتند و محله هاى درب مسجد، سرباغ، سردزك، سنگ سياه و لب آب، محله هاى نعمتى خانه در شيراز بود.

»لب آب«، نام يكى از محلههاى شــيراز قديم و بخشى از هويت شهر است كه هر مسافرى ازمسير جنوب، وارد شهر مى شد در ابتداى مسير به محله لب آب مى رسيد. اين محله كوچه هاى تنگ و قديمــى دارد و داراى باغ هاى كوچك و بزرگــى بود. در واقع هر خانه اى كه در اين محله بود به يك باغچه كوچك تبديل شده بود كه به علت كمبود آب و ازدياد جمعيت، به مرور زمان اين باغ ها خشــك شدند و به جايش ساختمان ها روييدند.

آن طور كه مسئول انديشكده فرهنگى و مذهبى شيراز مى گويد محله لب آب همچون ديگر محله هاى قديمى شيراز،

آثار و مكان هاى باارزشــى در خود جاى داده كه بخشى از آن به قرن نهم هجرى و زمان زندگى خواجه شــمس الدين حافظ شيرازى مى رســد و برخى نيز ارزش معمارى خاصى دارند. بقعه علمدار، مسجد آقالر، بقعه امامزاده ابراهيم، مدرسه دارالشفا و مسجد آتشى ها از آثار قديمى اين محله هستند كه از قرن نهم تاكنون اســتوار ايستاده اند. بنا به تاكيد پژوهشگر اتاق فكر گردشگرى و زيارت استان فارس، يكى از مهمترين مدارس تاريخى شيراز در اين محله قرار دارد. مدرسه منصوريه توسط امير صدرالدين محمد از خوانين خاندان دشتكى شيراز احداث و به نام پســرش غياث الدين منصور، ناميده شد و از همان سالها تاكنون نيز همان كاربرى را دارد.

دبيــر كل انجمن معمــاران ايران نيز بــه »خبر جنوب« مى گويد شيراز يك شــهر 1400 ساله است كه اواخر دوره زنديه با دو زلزله بزرگ تخريب شد و از نو آن را ساختند. به گفته عليرضا گل گلى، از زمان كريم خان زند در شيراز محلات را كمتر و كوچك تر و حصار شهر را تنگ تر كردند و محله درب كازرون كه خود محله اى جداگانه بود با اين محله ادغام شد و روى هم رفته به هر دو محله، سنگ سياه مى گفتند.

سنگ سياه، يك محله پرخاطره است كه در جنوب غربى بافت تاريخى قرار گرفته و از اصلى ترين پهنه هاى ساختارى بافت تاريخى شهر شيراز است. به قول گل گلى، اين محله از شــمال به محله سرباغ و محله ميدان شــاه، از غرب به محله باروى شــهر، از جنوب به دروازه كازرون و از شرق به محله سر دزك مى رسيده اســت. امامزاده بى بى دختران، مسجد و حمام ايلخانى، مسجد و حسينيه مشير، بازارچه ارامنه، كليساى ارامنه، حسينيه كردها، خانه ضيائيان، بازارچه حاج زينل، بقعه ســيد تاج الدين غريب، خانه فروغ الملك و خانه ســعادت از بناهاى شاخص محله سنگ سياه هستند.

بنا به تاكيد دبير كل انجمن معماران ايران، ســنگ سياه يك محله بسيار قديمى است كه وجه تسميه آن به دليل وجود سنگ خارا به رنگ سياه در بستر اين محله است. دليل ديگر، سنگ سياه چهار گوشى است كه در محوطه آرامگاه سيبويه قرار دارد و حتى مردم شيراز در گذشته براى شفا يافتن به اين سنگ مراجعه مى كردند.

بالا كفت نيز يكى از محله هاي جنوبي شهر شيراز است كه از شــمال به محله درب شاهزاده، از غرب به محله اسحاق بيــگ و لب آب، از جنــوب به دروازه خاتون و از شــرق به دروازه قصابخانه محدود مي شود. بقعه حضرت سيد علاءالدين حسين (ع)، آرامگاه شيخ روزبهان، نارنجستان قوام، خانه زينت الملك، مسجد قورخانه، حمام گودي، مسجد و امامزاده سيد ابوطالب، مدرسه هاشــميه و آرامگاه شيخ ابوذرعه، برخى از بناهاى شاخص اين محله هستند.

با اين حال هسته مركزى و قديمى ترين محله شيراز، بازار مرغ اســت كه بقعه حضرت شاهچراغ (ع)، بقعه حضرت سيد ميرمحمد (ع)، مسجد جامع عتيق، مسجد نو، مسجد قدس، بازار حاجي، اردوبازار، سراي مشير، بازار مسگرها، بازار قيصريه و مدرســه حكيم در آن جاى گرفته است. بر اساس روايتى كه در فارســنامه ناصرى آمده است اين محله در اصل، دو محله بوده است. يكى محله شــاهچراغ و ديگرى محله مرغ كه در حال حاضر به هر دو محله مرغ مى گويند. بازار مرغ فروشان، بازارى يك كيلومترى بود كه كف آن گود و نور آن بسيار كم بوده است. از بقاياى اين بازار كه جزو محله حيدرى بوده چيزى باقى نمانده است.

ســردزك، هم يكى از محله هاى جنوبى شيراز است كه از جنوب به كل شاهزاده قاسم، از شمال به محله بازار مرغ، از شرق به محله لب آب و از غرب به محله سنگ سياه محدود مي شود. مسجد حاج باقر، مسجد بغدادي و بقعه سيدميرآخور از بناهاى شاخص اين محله هستند. وقتى كريم خان زند، حصار شــيراز را كوچك تر كرد محله ســر دزك و محله دشتك به صورت يك محله درآمدند و به هر دو سر دزك مى گفتند.

ميدان شاه هم از محله هاى شمالي شهر شيراز است و از دوره صفويه تا قاجاريه، مجموعه هاي حكومتي در آن ساخته شــده است. از شمال به محله درب شــاهزاده، از غرب به كل مشــير و دروازه باغشاه و از جنوب به محله سنگ سياه و از شــرق به محله بازار مرغ محدود مي شود. مسجد سپهسالار، كنيسه يهوديان و مسجد آقااحمد از بناهاى شاخص محله ميدان شاه هستند.

درب شــاهزاده نيز محله اى است كه به دليل وجود قبر شــاهزاده منصور، آن را به اين نــام مى خوانند. از محله هاي

شــمالي بافت قديم است و از شــمال به دروازه اصفهان و دروازه سعدي، از جنوب به محله هاي بالاكفت، اسحاق بيگ و بازار مرغ محدود مي شود. محله شيادان و محله موردستان از محله هاي كوچك آن است و مسجد، حمام و بازار وكيل، بازار نو، مسجد مولا، مسجد آقاباباخان، كاروانسراه­اي احمدي و روغن و گمرك و فيل، مهمترين بناهاى شاخصى هستند كه به اين محله اعتبار بخشيده اند.

محله اسحاق بيگ هم از محله هاى مركزى شيراز است كه محله بيات ها و گود عربان، بخشــى از آن است. از شمال به محله درب شاهزاده، از جنوب به محله لب آب، از شرق به محله بالا كفت و از غرب به محله بازار مرغ محدود مي شود. مســجد و خانه نصيرالملك، مسجد حاج ميرزا كريم صراف، مدرسه خان و مســجد رمضان خان، جزو بناهاى شاخص اين محله است.

اين محله زيرمجموعه محلات حيدرى است. گود عربان كه بخشــى از محله اســحاق بيگ اســت نيز از قديمى ترين محلههاى شــيراز اســت كه خانه هاى قديمى اش تا حدودى حفظ شده است. اصالت از سر و روى اين محله كه نگين بافت تاريخى و فرهنگى شيراز است مى بارد و بسيارى از ساكنان آن سعى كرده اند اين محله را همان طور كه بوده نگه دارند.

اما اينكه چگونه مى شود اين محلات تاريخى اصيل را حفظ كرد موضوع مهمى است كه محمد بهمنى در رابطه با آن به »خبر جنوب« مى گويد حفظ اين محلات در گروى پولساز كردن آنها از طريق صنعت گردشــگرى است. اين كارشناس شهرهاى تاريخى معتقد است گردشــگران اين دوره و زمانه، همچون گذشته صرفا به دنبال ديدن بناهاى شاخص نيستند بلكه دوست دارند بدانند مردمان يك محله تاريخى چطور زندگى مى كردند و ســبك زندگى آنان چگونه بوده اســت. به باور بهمنى به همين دليل است كه بايد به حفظ بافت هاى تاريخى اهميت داد و نگذاشت كه اين نقطه ها تخريب و به جايش هتل و پاساژ ساخته شود.

در هر حال محلات قديمى شــهر شــيراز، اعتبار و سند تاريخى اين ديار هستند و بايد با حفظ آنها، نسل هاى آينده را به تماشاى تاريخ فراخواند!

 ??  ??

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran