مههوازیماشدننهنیاسبزوخاروراانهایداخیره دلایل وا دم

Setare Shargh - - پرونده -

حرکت ریزگردها یا به تعبیری گردوغبار از مناطق بیابانی و کویری به سمت شهرهای ایران در سالهای اخیر تبدیل به یکی از مهمترین دغدغهها و مشکلات کشور شده است. برداشتهای بیرویه از چاهها، از بین رفتن پوشش گیاهی، کاهش جمعیت روستایی و به طبع آن کاهش کشت محصولات کشاورزی، باغی و درنهایت خشک شدن تالابهای مهم کشور در نقاط مختلف سبب شده تا امروز گردوغبار میهمان ناخوانده و خوانده خانههای ایرانیها باشد. شهرستان سبزوار نیز ازجمله مناطقی است که در حاشیه کویر قرارگرفته و در ماههای اخیر شاهد مهمان شدن گردوغبار در منازل مردم این شهرستان هستیم. در دهه 40 در سبزوار، مردم این شهرستان موضوع حرکت گردوغبار به سبزوار را مطرح کردند. در آن دوران در بیش از 10 هکتار از اراضی این شهرستان گیاهانی با نام تاغ در راستای تثبیت گردوغبار کاشته شد و افرادی نیز با عنوان قرقبان وظیفه حراست از گیاهان را بر عهده گرفتند؛ اما مسئله حراست از تاغزارها در سالهای اخیر آنگونه که باید موردتوجه جدی قرار نگرفت. در سالهای 1386 تا 1391 به دلیل گسترش مصرف قلیان در باغ تالارها و ملأعام، تعداد باغ تالارها در مناطق مختلف افزایش یافت. در سبزوار بیش از 70 قلیانسرا فعالیت داشتند و افراد سودجوی زیادی برای تولید زغال و تأمین سوخت موردنیاز قلیانها به سمت تاغزارهای سبزوار ـ این حافظان شهر از هجوم گردوغبار ـ حمله کردند. در سالهای اخیر و با تدبیر مسئولان شهرستان موضوع بسته شدن قلیانسرا و جلوگیری از سوءاستفاده سود جویان موردتوجه قرار گرفت. اجرای طرح ترسیب کربن با همکاری نهادهای بینالمللی در راستای توانمندسازی مردم محلی بهعنوان همسایه تاغزارها در راستای ایجاد اشتغال پایدار و جلوگیری از تولید زغال بهوسیله چوب تاغ موردتوجه قرار گرفت. با وجود تلاشها و فعالیتهای مسئولان شهرستان در دولت تدبیر و امید؛ اما هنوز تاغزارهای سبزوار به دوران اوج خود در دهه 40 نرسیده است. کاهش تاغزارها سبب شده تا ذرات خاک در روزهای منتهی به تابستان مهمان ناخوانده خانههای مردم سبزوار باشند. ستاره شرق در گفتوگویی با قاسم ذوالفقاری عضو هیئتعلمی و مدیر گروه علوم و مهندسی محیطزیست دانشگاه حکیم سبزواری و متخصص آلایندههای محیطی به بررسی موضوع حرکت ریزگردها به سمت سبزوار پرداخته است.

تنها در دو استان کشور گردوغبار نداریم

عضو گروه جغرافیا و علوم محیطی در گفتوگو با خبرنگار ستاره شرق اظهار داشت: در ابتدا باید گفت که به جای واژه ریزگرد صحیحتر آن است که از واژه گردوغبار استفاده شود. ذرات معلق شامل محدوده وسیعی از مواد یعنی فیوم، مه و دوده، مه دود و گردوغبار Dust() و... میشود. بااینوجود مدتی است که از ذرات معلق با واژه ریزگرد یاد میشود. پدیدهای که اخیراً مشاهده شد و در سبزوار هم شاهد آن بودیم گردوغبار است که آن را معادل ریزگرد دانستن درست نیست. ریزگرد واژهای کلی و معادل ذرات معلق است. ذرات معلق موادی با اندازه بین 1/0 تا 150 میکرومتر هستند که عمدتاً ذرات کوچکتر از 10 میکرون در هوا معلق میشوند. ذرات معلق ناشی از اعمالی چون خرد کردن و شکستن و ساییدن و مته کردن و فرسایش و... است. ذوالفقاری با بیان اینکه در مورد منشأ گردوغبار در کشور دو نظریه وجود دارد، تصریح کرد: در نظریه نخست این موضوع مطرح میشود که منشأ گردوغبار عمدتاً خارجی و کشوهای حوزه خلیجفارس یعنی عربستان یا غرب ایران یعنی عراق و سوریه و ترکیه یا حتی کشورهای دیگری چون شمال آفریقا است. وی ادامه داد: اما در نظریه دوم منشأ داخلی گردوغبار مطرح میشود. چند سالی است که در ایران با پدیده هجوم گردوغبار روبرو هستیم، بهطوریکه از سال 1380 این پدیده شدت بیشتری یافته است. در ابتدا پدیده گردوغبار عمدتاً استان خوزستان را فرا گرفت و گردوغبار بیشتر مربوط به این استان بود؛ اما امروز تنها دو استان کشور شامل مازندران و گیلان در معرض گردوغبار قرار ندارند. عضو هیئتعلمی دانشگاه حکیم سبزواری خاطرنشان کرد: براثر آمارها خوزستان در سال 1381 بیش از 10 نوبت و در سال 1388 برابر با 30 نوبت با گردوغبار شدید مواجه شده است. در سال 1390 حداکثر غلظت گردوغبار به سه هزار و 825 میکروگرم بر مترمکعب رسید. بهطورکلی در غرب کشور از سهم کانونهای خارجی تولید گردوغبار بیشتر است؛ اما در سالهای اخیر سهم کانونهای داخلی رو به افزایش نهاده و بر اساس آخرین اظهارنظرها به 35 درصد رسیده است. وی عنوان کرد: در حال حاضر چهار کانون مهم خارجی تولید گردوغبار وجود دارد که شامل شمال غرب عراق و شرق سوریه، دو طرف رود فرات، تالابهای زمینهای خشکشده جنوب عراق )بینالنهرین(، نواحی غرب عراق )استان الانبار( و شرق سوریه )استان حمص( و نهایتاً مناطق مرزی شمال عربستان و شرق اردن است.

دلایل تشکیل گردوغبار چیست؟

عضو هیئتعلمی دانشگاه حکیم سبزوار یادآور شد: در سالهای اخیر به دلیل تشدید تغییرات آب و هوایی از یکسو و احداث سدهای بزرگ و برداشتهای بیرویه از منابع آبی، بسیاری از تالابها و نواحی مرطوب موجود از بینالنهرین خشکشده است و بیابانهای کوچکی را ایجاد کرده است. ذوالفقاری ادامه داد: اما درباره تولید داخلی گردوغبار باید به این نکته اشاره کرد که دشتهای سیلابی رودخانههای کرخه، کارون، کوپال، جراحی و زهره در سالهای اخیر به دلیل کاهش آورد آبی رودخانهها درنتیجه خشکسالی و فعالیتهایی نظیر احداث سدها و طرحهای انتقال آب از سرشاخهها و برداشت بیرویه آب به عرصههای خشک و کانونهای تولید غبار تبدیلشده است. درنتیجه میتوان گفت منشأ گردوغبارهای اخیر غرب کشور داخلی است. وی اظهار کرد: مجموعاً نهادهای مسئول کشور میبایست تکالیف و تصمیمات خود را در 300 هزار هکتار مناطق بیابانی اجرایی کنند. ذکر این نکته ضروری است که تبدیل دشتهای سیلابی غرب کشور به عرصههای خشک، بدون شک متأثر از کاهش آب ورودی فرامرزی است و از سویی سدسازیهای اخیر فرامرزی هشداری محسوب میشود تا اثر آن را در سالهای آتی مشاهده کنیم.

بررسی دلایل حرکت گردوغبار در سبزوار

1 - میزان بارش وی با اشاره به اینکه منطقه هندیجان اهواز و در رتبههای بعدی، بستر تالابهای هورالعظیم و شادگان در تولید گردوغبار داخلی نقشهایی دارند، خاطرنشان کرد: در این خصوص باید نگاهی به وضعیت استان خراسان رضوی داشته باشیم. در استان خراسان رضوی و خاصه شهرستان سبزوار وضعیت بهگونهای دیگر است. به نظر میرسد منشأ تولید گردوغبار در استان خراسان رضوی داخلی باشد. اخیراً سبزوار متأثر از گردوغبارهای شدید بوده که البته در این خصوص چند علت وجود دارد. ذوالفقاری گفت: بر اساس اعلام دفتر مطالعات پایه منابع آب ایران در سال آبی جاری )-97 96 از ابتدای مهرماه 96 تا 12 خرداد 97( در استان خراسان رضوی 128 میلیمتر بارندگی وجود داشته است که در مقایسه با سال گذشته 177( میلیمتر( 47 درصد و در مقایسه با میانگین درازمدت 34 درصد کاهش بارندگی اتفاق افتاده است. این میزان در استان سمنان که همجوار با سبزوار است 21 درصد کاهش نسبت به درازمدت بوده است. میزان بارندگی سبزوار 92 میلیمتر و در مقایسه با درازمدت 47 درصد کاهش داشته است. وی افزود: بدون شک کاهش بارندگی استعداد خاک در جداسازی ذرات ریزگرد خاک را افزایش میدهد. بهعلاوه گردوغبار خود میتواند باعث کاهش بارندگی شود. معمولاً 24 ساعت پس از بارندگی ایجاد گردوغبار نامحتمل است. معمولاً گردوغبار در اقلیمهایی صورت میگیرد که بارش ناچیز است. بیابانهای ایران از گرمترین و خشکترین بیابانهای جهان هستند. کویر مرکزی ایران که سبزوار در حاشیه آن واقعشده است بارش کمی دارد و تبخیر سطحی آن بسیار شدید است. کویر سبزوار و کویر بجستان در غرب خراسان رضوی پتانسیل بالایی برای تولید گردوغبار دارد. 2 - پوشش گیاهی جنگلهای گز و تاغ در سبزوار ذوالفقاری با بیان اینکه سبزوار دارای 400 هزار هکتار بیابان است، ادامه داد: بیش از یکمیلیون و 650 هزار هکتار اراضی استان خراسان رضوی در معرض فرسایش بادی قرار دارد که از این میزان 750 هکتار در کانونهای بحرانی فرسایش بادی هستند و این میزان در 15 کانون خطرآفرین، 17 نقطه و 15 شهرستان قرار دارد. بیش از 71 هزار هکتار از بیابانهای سبزوار در کانونهای بحرانی گردوغبار قرار دارند. در دهه 1340 حدود 10 هکتار از بیابانهای اطراف این شهرستان تاغ کاری شد. قطعاً جنگلهای تاغ در کنترل گردوغبار سبزوار مؤثر هستند. شواهد محلی و گزارشات علمی نشان میدهند که هوای سبزوار در دهه 40 غیرقابلتنفس بوده است؛ اما کاشت تاغزارها و مشارکت مردم در حراست از آنها وضعیت را تغییر داده است. متأسفانه در سالهای اخیر شاهد کاهش چشمگیر تاغزارها هستیم. بنا بر گزارشات کارشناسان منابع طبیعی شهرستان، حافظان و متولیان منابع طبیعی و بهطور خاص تاغزارها از 40 نفر به 5 نفر رسیده است. قطعاً تغییر و کاهش این تعداد نیروی قرقبان نمیتواند عرصه به این وسعت را حراست کند. از سویی کاهش اعتبارات مرتبط آسیب جدی به مدیریت اکوسیستم منطقه میزند. 3 - زمینهای کشاورزی وی افزود: زمینهای کشاورزی که آیش )نکاشت گذاشتن زمین در مدت معینی را آیش میگویند( هستند، اخیراً شخمخوردهاند و یا یک دوره پیش از رویش را میگذرانند مناطقی مستعدی برای تولید ریزگرد بهحساب میآیند. شخم و شکستن مکانیکی خاک، محیطی غنی از ذرات ریز خاک ایجاد میکند که بهوسیله بادهای فصلی برداشت و جابهجا میشوند. معمولاً در دورههای خشکسالی، زمینهای دیم منابع فعالی برای تولید ریزگردها خواهند بود. 4 - باد و نقش آن در ایجاد گردوغبار ذوالفقاری عنوان کرد: سرعت باد عامل دیگری است که باعث فرسایش خاک و ایجاد ذرات ریز خاکی برای طوفانهای گردوغباری است. باد باید آنقدر قوی باشد که توانایی جابهجایی ذرات گردوغبار را داشته باشد؛ و بتواند آن را به بالا منتقل کند. این جابهجایی با سرعت باد بین 5 تا 13 متر بر ثانیه اتفاق میافتد. باد سطحی 8 متر ثانیه یا بیشتر برای جابهجایی گردوغبار موردنیاز است. بر اساس دادههای سازمان هواشناسی کشور میانگین سرعت ماهانه باد در سبزوار به بیش از 22 متر بر ثانیه هم میرسد )تقریباً 80 کیلومتر بر ساعت( گاهی اوقات سرعتهای بادی به اندازه 80 کیلومتر بر ساعت هم مشاهده میشود. بر اساس آمارهای 20 ساله، مردادماه ازجمله ماههایی است که سرعت باد در آن بسیار بالاست. سرعت باد در این ماه بعد از تیر و خرداد در رتبه سوم قرار دارد؛ اما روزهای گردوغباری در مردادماه به نسبت کم است و در رتبه هفتم در بین ماههای دیگر قرار دارد. به نظر میرسد در این ماه گسترش بیشتر شاخ و برگ درختان و جنگلهای تاغ، علاوه بر آن باغات، سرعت باد در سطح خاک را کاهش دهد. همچنین عمیقتر شدن و گسترش ریشههای جنگلها و گیاهان در این ماه نسبت به ماههایی مانند فروردین و اردیبهشت سبب چسبندگی بیشتر ذرات خاک به یکدیگر شده و تا حدودی وقوع پدیده گردوغبار در مرداد را کنترل کرده است. از طرف دیگر وزش باد در مرداد از نیمه غرب کشور به حداقل میرسد. این در صورتی است که در ماههای اسفند، فروردین و اردیبهشت وزش بادهای غرب قابلتوجه است. این بادها از روی منطقه گسترده تپههای ماسهای جنوب سبزوار عبور میکنند و چون این تپهها نسبت به تپههای شرق و جنوب شرقی و گسترهتر ریزدانهتر هستند و همچنین سطح کمتری از آنها تاغکاری شده است احتمال برداشت ذرات آنها توسط بادهایی با سرعت پایینتر بیشتر است و فراوانی وقوع روزهایی همراه با گردوغبار را در ماههای اسفند تا اردیبهشت موجب شده است.

راهکارهای کنترل گردوغبار در سبزوار

عضو هیئتعلمی دانشگاه حکیم سبزواری با بیان اینکه شواهدی وجود دارد که نشان میدهند قطع تاغها شدت یافته است، افزود: این درختان صبور که اکنون بخشی از هویت کویر و اکوسیستم هستند، منظره بسیار چشمنوازی را خلق کردهاند که تماشای آن بسیار لذتبخش است. بهرهکشی از این اکوسیستم برای تولید زغال یا سوخت، امری نادرست است. ما باید توانمندسازی جوامع محلی را در جوامع پیرامونی این جنگلها بیشتر عملیاتی کنیم. در این زمینه باید تأکید کنم که راهی جز تقویت جوامع محلی برای جلوگیری از تأمین مایحتاج زندگی از طریق قطع تاغزارها نیست. اینیک راهکار حیاتی است. باید بر این نکته نیز تأکید کرد که توسعه گردشگری میتواند جایگزین مناسبی برای این مسئله باشد. ذوالفقاری عنوان کرد: بدون شک تقویت تاغزارها و سایر گونههای بومی مثل آتریپلکس میتواند به نحو مؤثری در کاهش و کنترل ذرات گردوغبار مفید باشد، جایی که بدون تأثیر از گردوغبارهای استانهای همجوار نیست. از سوی دیگر مطالعات نشان میدهد که اختلاف معنیداری در کیفیت خاک مناطق دارای تاغ و مناطق بدون تاغ است. قطعاً یکی از راههای تثبیت خاک، گیاهکاری با استفاده از گیاهان سازگار و با محیط است. برای اینکه طرح بیابانزدایی با شکست مواجه نشود ارزیابی و مطالعه دقیق منطقه مورداجرا لازم است. وی افزود: برای کنترل گردوغبار لازم است تا مجموعهای از راهکارها اجرایی شود. گردوغبار سبزوار ناشی از یک عامل نیست و همانطور که قبلاً ذکر شد عوامل بسیاری دخیل هستند. به همین منوال کنترل آن نیز نیازمند یک سری از اقدامات است. به نظر میرسد استفاده از مالچهای رسی و شنی یک ضرورت باشد؛ اما استفاده از مالچهای نفتی رویکردی غلط بوده که آسیبهای زیستمحیطی به همراه دارد. امروزه محصولات پلیمری وجود دارند که میتواند تپههای ماسهای را تثبیت کند. استفاده از نانورُسها یک رویکرد جدید است. عضو هیئتعلمی دانشگاه حکیم سبزواری عنوان کرد: در کشاورزی باید شخمزنی عمود برجهت باد باشد. مطلوب است که باقیماندههای کشاورزی در مزرعه باقی بماند. کشت متناوب در کشاورزی باید انجام شود. سایر روشهای مدیریتی مانند کشت بدون شخم )بذرپاشی در بقایای کشاورزی مثل کاه و کلش قبلی( یکی از این موارد است. دستهای دیگر از روشهای کنترل گردوغبار مکانیکی هستند. در این خصوص بادشکنها بهمنظور کاهش سرعت باد بهکار میروند. مانعی که عمود برجهت باد غالب است تا فاصله 20 برابر ارتفاع مانع در قسمت بادپناه، نیروی فرسایشی باد را تا بیش از 50 درصد کاهش میدهد. ذوالفقاری همچنین خاطرنشان کرد: مطالعهای در قالب یک طرح پژوهشی توسط من و همکارانم در خصوص پایش گردوغبار در سبزوار انجامشده است. نتایج نشان میدهند که در برخی از ایستگاههای موردبررسی غلظت ذرات معلق کمتر از 10 میکرون )10 PM ) تا 1500 میکروگرم بر مترمکعب و غلظت ذرات معلق کمتر از 2/5 میکرون 2.5)PM) تا 500 میکروگرم بر مترمکعب هم میرسد. وی افزود: مطالعه دیگری در خصوص ارتباط تراکم جنگلهای تاغ با غلظت گردوغبار در غالب یک پایاننامه کارشناسی ارشد در دست انجام است. در این زمینه نیاز است تا سازمانهای مرتبط همکاری لازم را در خصوص تأمین اعتبارات داشته باشند. در این صورت انجام تحقیقات بیشتری با دامنه گستردهای در این زمینه میسر میشود. موضوعات و چالشهای مهم و جدی دیگری در این خصوص وجود دارد که بررسی آن نیازمند همکاری بین بخشی است تا در این خصوص دانشگاه بتواند راهکارهای لازم را عملیاتی کنند. عضو هیئتعلمی دانشگاه حکیم سبزواری تأکید کرد: عملیاتی شدن راهکارهای لازم از اثرات گردوغبار شامل آسیبهای تنفسی، عفونتهای چشمی، مشکلات انتقال برق، مشکلات مخابراتی، اختلال در حملونقل و آلوده شدن منابع آب آشامیدنی میکاهد.

این درختان صبور که اکنون بخشی از هویت کویر و اکوسیستم هستند، منظره بسیار چشمنوازی را خلق کردهاند که تماشای آن بسیار لذتبخش است. بهرهکشی از این اکوسیستم برای تولید زغال یا سوخت امری نادرست است. ما باید توانمندسازی جوامع محلی را در جوامع پیرامونی این جنگلها بیشتر عملیاتی کنیم بهطوریکه از سال 1380 این پدیده شدت بیشتری یافته است. در ابتدا پدیده گردوغبار عمدتاً استان خوزستان را فرا گرفت و گردوغبار بیشتر مربوط به این استان بود؛ اما امروز تنها دو استان کشور شامل مازندران و گیلان در معرض گردوغبار قرار ندارند.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.