سرانجام آخرین «مهدعلیا» قاجار!

«مهد علیا» مادر شاه ایران به روایت اسناد

Vizhenameh - - صفحه اول - زهره شریفی

«...روی ســرش یک شــال انداخته بود که در زیر چانه به وســیله ســنجاقی به هم متصل میشــد و روی این شــال، رشــتههایی از مروارید درشت و قطعاتی از الماس نصب شــده بود. موهایش را در قسمت پشت ســر، جمع کرده و از زیر شال بیرون انداخته بود. چند النگوی بســیار قشــنگ بــه دســتها و چنــد گلوبنــد قیمتــی بــر گردن داشــت. «مهدعلیا» کفشــی به پا نداشــت ولی پاهایــش را یک جفت جوراب اعالی کشــمیری پوشــانده بود. کف و نوک انگشــتان دستش را با حنــا قرمز کــرده و لبه داخلی پلک چشــمهایش را ســرمه مالیده بــود. قطر ابروهایــش را دو برابر کرده بود و گونههایش کام ًال ســرخ شده .»...دوب ایــن جمــالت توصیــف یکــی از زنــان فرنگی از مادر ناصرالدین شــاه اســت، مادری که برای به سلطنت رساندن فرزندش تمام سعی و تالش و حیلههای جسورانه خود را به کار برد و در نهایت پســرش را شــاه ایــران و خــود را «مهدعلیــا»ی تاریخ قاجار کرد.

زنی پر رنگ در تاریخ قاجار در تمــام تاریــخ قاجــار عصــر ناصــری نقــش پــر رنــگ مهدعلیــا در بســیاری از وقایــع آن دوره کامــاً مشــهود اســت. بیشــتر مورخین در نوشــتههای خــود، وی را زنــی مقتــدر، حیلهگر، قدرتطلــب و سیاســتمدار معرفــی کردهانــد، آنچــه جــدای از ایــن قضاوتهــا کــه گاه همراه بــا بیانصافی اســت باید در نظر داشــت نقش مهم و تأثیرگذار مهدعلیا در تاریخ ایران است، از حکومــت چهل روزه این زن بر ایران تا آمدن ناصرالدین شــاه از تبریز گرفتــه، تا نقش وی در قتــل امیرکبیــر و اتفاقاتــی کــه با خود بــه همراه داشت.

بانویی پرمایه و با کفایت! ملــک جهــان که بعد از مادر شــاه ایران شــدن، ملقــب بــه «مهدعلیــا» شــد، در تمــام دوران زندگــی 70 ســاله خــود در حاشــیه دربــار و اندرونــی نقــش خــود را بهعنــوان زنــی مقتــدر در امــور مختلــف بخوبــی ایفــا میکــرد. ملــک جهان از همان جوانی ســواد خواندن و نوشــتن را بخوبــی آموختــه بــود و خــط زیبایی داشــت. ادبیــات فارســی را خــوب آموختــه بــود و حتــی شعر میگفت. دوستعلیخان معیرالممالک، نوه ناصرالدین شــاه، درباره این زن مینویســد: «نامــش جهان بود و پس از آنکه پســرش شــاه شــد او را مهدعلیا نامیدند. به صورت، زیبا نبود ولــی از موهبات معنوی بهرهای بســزا داشــت. بانویی پرمایه و باکفایت .»...دوب

تعاریف نوه از مادربزرگ! دوســتعلیخان معیرالممالک در ادامه درباره مهدعلیــا مینویســد: ...« ادبیــات فارســی و قواعــد زبــان عربــی را نیــک میدانســت و خط درشــت و ریــز، هــر دو را خــوب مینوشــت. بــه مطالعه تاریخ و دیوان اشعار شعرا رغبتی وافر داشــت و کتابخانــه خصوصــی او را، این دو نوع کتاب تشــکیل میداد. گاِه سخن، شــیرینگفتار و بهوقــت محــاوره، حاضــر جواب بــود. امثال و حکایــات و اشــعار بســیار، از بر داشــت و ضمن گفتوگو، آنها را در جای خود بهکار میبرد...».

نقش مادر در امور مملکت! تمــام نامههایی کــه از مهدعلیا به جــای مانده و در ایــن مجموعــه گزارشهــا مفصل بــه آنها پرداختــه شــد، نشــان از شــخصیت تأثیرگــذار ایــن زن در عرصههــای مختلــف از جملــه سیاســت داشــته اســت، تــا جایــی کــه حــرف و نظــر وی نزد پســرش بیتأثیر نبــوده و حتی در تصمیمگیریهای شــاه ایــران در امور مملکت نقــش داشــته اســت. ملــک جهان بــه توصیف منابــع فرنگــی زنــی بیمحابــا و مدبر بــا عقاید سیاســی اســتوار بــود. وی میهمانیهــای بزرگی میگرفــت و میهمانــان خارجــی و داخلــی را دعوت میکرد.

تسلط به زبان فرنگی مونسالدولــه ندیمــه دربــار ناصــری دربــار مهدعلیا نوشــته اســت: «مهدعلیــا زنی با ذوق و کمــال بــود. خط خوبی هم داشــت و گلدوزی و نقاشــی هــم میکرد.» امــا در کنار ایــن هنرها مهمتر از همه تســلط وی به زبــان خارجی بود و تــا حــدودی میتوانســت به فرانســه صحبت کنــد، خصلتی که کمتر زنی در آن زمان بهرهای از آن داشــت. تسلط به زبان فرنگی را مهدعلیا مدیون همنشــینی با همــان زن معروف مادام عبــاس گلســاز بــود. زنــی فرانســوی کــه همراه شــوهرش بــه تهران آمد تــا گلســازی را به زنان ایرانــی یــاد بدهــد، امــا در تبریــز از معاشــران نزدیــک مهدعلیا شــد و تا پایان مــرگ همراه و همنشین او بود.

خوشبختترین زن عالم! «مــاری شــیل» از جمله زنــان فرنگی و همســر وزیــر مختــار انگلیــس کــه در دوران ســلطنت ناصرالدین شاه با مهدعلیا دیدار داشت، ملک جهان را زنی زیبــا و باهوش توصیف میکند که عاوه بر اداره امور اندرون شاه در امور مملکتی نیــز دخالــت میکرده اســت. در دیــدار کوتاهی که این زن با مهدعلیا داشــته اســت از او درباره زندگی ملکه انگلســتان ویکتوریا ســؤال میکند و آنطور که همســر سفیر انگلستان نوشته به او گفته اســت که به نظرش ملکه خوشبختترین زن عالم است.

کنجکاوی درباره زندگی ملکه انگلستان! «لیــدی شــل» ایــن ســؤال و جوابهایــش بین مهدعلیــا و خود را اینطور تعریف کرده اســت که: «...مادر شاه از من سؤاالت متعددی درباره ملکــه انگلیــس نمــود و از جملــه میخواســت بداند که او چگونه لباس میپوشــد و چند پســر دارد. میگفت که بهنظرش آدمی خوشبختتر از علیاحضــرت ملکــه انگلیــس در دنیــا وجــود نــدارد چــون خانــوادهای صمیمــی، شــوهری فــداکار و قدرتی فراوان دارد. او از من خواســت که چگونگی انجام مراســم و تشریفات پذیرایی در انگلســتان را برایش توصیف کنم و تصویری از ملکــه را بــه او نشــان دهــم، ولی مــن از اینکه تصویــری از ملکــه را بــه همراه نداشــتم خیلی متأســف شــدم. مــادر شــاه در ضمــن در مــورد وضــع تئاتــر در انگلســتان نیز خیلــی کنجکاوی میکرد».

سن واقعی مادر شاه 40 سال! همســر وزیــر مختــار انگلیــس در تهــران در کتاب خاطــرات خــود از مهدعلیــا و دیــداری کــه با وی داشــته اســت به غیر از توصیف از رخت و لباس و

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.