Қар­лаг. Та­рих­тың күң­гірт бет­тері

Tengri - - History - Мәтіні Ла­ри­са Плет­ни­ко­ва фо­то До­лин­ка ауы­лын­дағы Са­я­си қуғын­сүр­гін құр­бан­да­рын ес­ке алу мұра­жай­ы­ның мұраға­ты­нан

Қа­раған­ды — Қа­за­қстан кар­та­сын­дағы ерекше қа­ла. Қазір бұл — аса ірі ин­ду­стри­я­лық ор­та­лық, ал кеңе­стік ке­зең­де оның рес­пуб­ли­ка­да (Ал­ма­ты­дан кей­ін­гі) екін­ші мә­де­ни және іс жүзін­де бірін­ші өнер­кәсіп­тік аста­на болған­ды­ғын көбі бі­ле бер­мей­ді. Осы­нау жағым­ды факт уақыт өте ұмы­ты­лып ке­леді, бұл бір­не­ше буын­ның жан жа­ра­сы­мен бай­ла­ны­сты — өт­кен ға­сыр­дың 30-50-ші жыл­да­рын­да Кс­ро-дағы ста­лин­дік ре­прес­си­я­лар кезін­де қа­лаға жақын маң­да ГУЛАГ жүй­есін­де­гі аса ірі ла­герь­лер­дің бірі — Қар­лаг ор­на­ласқан еді.

Қа­рағанды­дағы КС­РО ІІХК БМСБ ең­бек­пен тү­зеу ла­гері — Қар­лаг 1931 жы­лғы 19 жел­тоқ­сан­да «Ги­гант» ІІХК кең­ша­ры­ның негізін­де құрыл­ды. Ла­герь­дің ор­та­лы­ғы Қа­раған­ды қа­ла­сы­нан 40 км жер­де­гі До­лин­ка ауы­лын­да ор­на­ла­сты. Бұл жер­де ла­герь­дің бүкіл әкім­шілік жүй­есі мен бас басқар­ма­сы орын теп­ті. Ла­герь­дің бөлім­ше­лері орас­ан үл­кен аумақта — Ақ­мо­ла мен Балқа­шта, Жезқазғанға жақын маң­да, Шу өзенінің бой­ын­да, тіп­ті ла­герь­дің ре­сми ше­ка­ра­сы­нан тыс жер­лер­де де жай­ы­лып жат­ты.

Тұтқын­дар Қар­лаг­тың бүкіл аумағын­да ор­на­ла­сты­рыл­ды. Бөлім­ше­лер мен учас­ке­лер ла­герь ор­та­лы­ғы­нан 5 км-ден 650 км-ге дей­ін­гі қа­шы­қты­қта ор­на­ла­сты. Оның жан түр­шік­тіре­рлік ауқы­мын көз­ге еле­сте­ту үшін аумағы­ның көле­мі Фран­ция аумағы­на тең болған­ды­ғын ай­ту­дың өзі жет­кілік­ті.

1930-1931 жыл­да­ры ла­герь ор­на­ла­суы тиіс болған аумақтан жер­гілік­ті ха­лы­қты мәж­бүр­леп қо­ныс аудар­ту ба­стал­ды —

Қар­лаг құры­лған кез­де мұн­да 80 мың адам­нан тұра­тын халқы бар 4 мың қа­зақ киіз үйі, неміс, орыс және укра­ин халқы­ның 1 200 аула­сы тұр­ды. Қан­тө­гісті опе­ра­ци­яға ІІХК жа­уын­гер­лері тар­тыл­ды. Не­містер, оры­стар

және укра­ин­дар не­гізі­нен Қа­раған­ды об­лы­сы­ның жақын маң­дағы аудан­да­ры­на кө­шіріл­ді. Қа­за­қтар­дың тағ­ды­ры әсіре­се қай­ғы­лы бол­ды: ла­герь­ге бөлін­ген аумақтың сол­түстік бөлі­гі­нен олар­дың көп­шілі­гі Қа­раған­ды­ға және жақын маң­дағы аудан­дарға қо­ныс ауда­рыл­ды. Қо­ныс аудар­ту мүлік тәр­кіле­умен қа­тар жүр­ді, қол­да бар­дың бәрін — мүлік­ті, ірі қа­ра мал­ды, қой­лар­ды, жы­лқы­лар мен түй­е­лер­ді тар­тып ал­ды. Жер­гілік­ті тұрғын­дар шы­ға­ры­лған­нан кей­ін асы­ғыс са­лы­нған ба­рақтарға тұтқын­дар ор­на­ла­сты­рыл­ды.

Кеңе­стік қуғын-сүр­гін са­я­са­ты­ның ерекшелі­гі оның анық са­я­си оп­по­нент­тер­ге қар­сы бағыт­тал­маған­ды­ғын­да бол­ды, он­дай­лар мил­ли­он­даған құр­бан­дар­дың ара­сын­да аз ға­на пай­ыз бол­ды. Көп­шілік жағ­дай­лар­да тұтқын­дар қан­дай да бір сөз­дері неме­се әре­кет­тері үшін емес, ал би­лік ба­сын­дағы­лар сол кез­де жау деп жа­ри­я­лаған қан­дай да бір әле­умет­тік неме­се ұлт­тық то­пқа жатқан­ды­ғы үшін қуғын-сүр­гін­ге ұшы­ра­ды.

ГУЛАГ ла­герь­лерінің ре­жи­мі адам­ды то­лы­қтай ба­сып-жан­шып, жо­юға есеп­тел­ген. Тұтқын­дар­дың өлім­ге ұшы­ра­уы­ның ба­сты се­беп­тері — на­шар та­мақта­ну, ауыр дене ең­бе­гі, ау­руға шал­ды­ғу­дың жоға­ры пай­ы­зы, дис­тро­фия және ту­бер­ку­лез, әсіре­се өлім­жітім­нің жоға­ры дең­гейі Ұлы Отан соғы­сы жыл­да­ры­на ту­ра кел­ген. 1943 жы­лғы

18 ақ­пан­да ГУЛАГ-ҚА жа­зған ба­ян­жа­з­ба­сын­да Қар­лаг­тың опер-че­ки­стік бөлі­мінің бас­шы­сы Ялош­ке­вич: «Өлім­жітім­нің үл­кен пай­ы­зы суық ти­ю­ден болған ау­ру­ларға және арып-азуға ти­есілі. Ауы­рған­дар көбі­не­се жоға­ры тем­пе­ра­ту­ра­мен бір­не­ше күн­деп суық ба­рақтар­да жа­тып қа­лып, өте ауыр хал­де ау­ру­ха­наға жет­кізіледі, ал кей­біре­улері сол ба­рақтар­да еш кө­мек ал­ма­стан өліп те жа­та­ды», – деп мәлім­де­ген.

Мы­ң­даған адам­дар­дың қай­ғы-қасіреті ұмы­ты­лған жоқ. Бү­гін­де До­лин­ка­да, ла­герь­дің бұры­нғы басқар­ма­сы­ның ғи­ма­ра­тын­да Са­я­си қуғын-сүр­гін құр­бан­да­рын ес­ке алу мұра­жайы жұ­мыс істей­ді, он­да Қар­лаг­тың бүкіл та­рихы сақталған. Мұра­жай экс­по­зи­ци­я­сы ла­герь өмірінің бар­лық жақта­рын көр­се­те­ді, ел эко­но­ми­ка­сы­ның да­муын­да ла­герь­лер жүй­есінің қан­дай роль атқарған­ды­ғы, ла­герь тұтқын­да­ры өнер­кәсіп­ке, ауыл ша­ру­а­шы­лы­ғы­на қан­дай жетістік­тер ен­гіз­ген­ді­гі ту­ра­лы және, әрине, тағ­дыр­ла­ры ла­герь­мен бай­ла­ны­сты адам­дар­дың өз­дері ту­ра­лы ба­ян­дай­ды. Олар­дың ара­сын­да бел­гілі ға­лым­дар — аты әлем­ге та­ны­лған фи­зик­тер, ге­не­тиктер, био­лог­тар, та­рих­шы­лар, ме­ди­ци­на ма­ман­да­ры, сон­дай­ақ әр­тістер мен су­рет­шілер көп бол­ды.

Тұтқын­дар кө­мір және ме­тал­лур­гия өнер­кәсібінің кәсі­по­рын­да­ры үшін

те­гін жұ­мыс кү­ші бол­ды. Осы адам­дар­дың кү­ші­мен Ор­та­лық Қа­за­қстан­ның өнер­кәсібі, ең ал­ды­мен, Қа­раған­ды кө­мір бас­сей­ні, Жезқазған және Балқаш мыс қо­ры­ту ком­би­нат­та­ры құрыл­ды. Ауыл ша­ру­а­шы­лы­ғы да­мы­тыл­ды, До­лин­ка­да Ор­та­лық Қа­за­қстан­да бұрын өсіріл­ме­ген дақыл­дар­дың — жү­герінің, күн­бағы­стың, Су­дан шөбінің, күн­жіт­тің, за­пы­ран­гүл­дің, қа­ра­би­дай мен та­ры­ның жаңа сорт­та­рын өсі­ру мен сұрып­тау жөнін­де­гі тә­жіри­белік стан­ция бол­ды. Ор­та­лық Қа­за­қстан­дағы алға­шқы бақтың негізі қа­ла­нып, он­да же­міс-жи­дек­тер­дің 85 түрі, аға­штар мен бұта­лар­дың 30 түрі өсіріл­ді. Бай­ы­рғы тұрғын­дар жы­лы­жай­лар­да ли­мон өсіріліп, ал қы­ста ла­герь ба­сты­ғы­ның үстеліне жаңа піс­кен құл­пы­най­дың жет­кізіліп оты­рған­ды­ғын ай­та­ды. Ла­герь­дің бұры­нғы тұтқын­да­ры­ның бірі Г. Ле­вин өз естелік­терін­де: «Қар­лаг за­ма­нын­да бұл гүл­деніп тұрған ай­мақ, шөл да­ла­дағы оа­зис бол­ды. Кең да­ла­дағы жой­қын суға­ру жүй­есі, жа­пы­рақты ор­ман­дар. До­лин­ка ауы­лы көк же­лек­ке ора­нып тұра­тын», – деп жа­з­ды.

Өкініш­ке орай, сол уақыт­тың түп­нұсқа­лық ар­те­фак­тілері өте аз сақталған, бірақ мұра­жай экс­по­зи­ци­я­сын­дағы сол азған­тай заттар­дың өз­дері жа­сы­руға кел­мей­тін жан түр­шік­тіре­рлік шын­ды­ғы­мен таң қал­ды­ра­ды. Ла­герь­ден кей­ін­гі тұр­мыста қол­да­ны­лған заттар­дың топ­та­ма­сы сол кез­де­гі До­лин­ка тұрғын­да­ры­ның күн­делік­ті өмірі мен сол дәуір ту­ра­лы түсінік бе­реді. До­лин­ка­ның қазір­гі тұрғын­да­ры көбіне «ті­ке­нек­ті сым­ның» екі жағын­да болған адам­дар­дың ұр­пақта­ры — тұтқын­дар мен олар­ды кү­зет­кен қа­ра­уы­л­шы­лар­дың ба­ла­ла­ры мен неме­ре­лері бо­лып та­бы­ла­ды. Бұл адам­дар­дың тағ­дыр­ла­ры көп­те­ген жыл­дар бұрын тоғы­сқан. Әр от­ба­сы­ның адам сен­гісіз

өз та­рихы бар. Бұ­ны се­зі­ну үшін До­лин­ка кө­ше­лері­мен жүріп өту қа­жет, оның кей­бір жер­лерін­де уақыт тоқтап қалған си­яқты бо­лып көрі­неді. Басқар­ма ғи­ма­ра­ты­ның дәл жа­нын­да әлі күн­ге дей­ін екі қа­бат­ты «офи­цер­лер үйі» тұр, он­да ла­герь­дің офи­цер­лер құра­мы тұрған, одан сәл әрірек­те тө­мен­гі шен­де­гі қыз­мет­кер­лер­ге ар­налған екі пә­тер­лі үй­лер тұр, одан әрі ла­герь­ден босап, өз ер­кі­мен жал­данған жұ­мыс­кер­лер тұрған ба­рақтар ор­на­ласқан. Он­да адам­дар әлі күн­ге дей­ін тұра­ды. Кей-кей­де әр жер­ден жар­ты­лай жер­ге кіріп кет­кен ті­ке­нек­ті сым­дар­дың тот басқан орам­да­ры да кез­де­седі...

Қар­лаг жұ­мыс істеп тұрған бүкіл ке­зең­де он­да 1 мил­ли­он­нан астам тұтқын болған, олар Ор­та­лық Қа­за­қстан та­рихын­да өшпес із қал­ды­рған.

Әр жыл­дар­дағы ре­прес­си­я­лық кө­шіқон­ның негіз­гі түр­лері:

• әле­умет­тік бел­гісі бой­ын­ша — ку­лак­тар­дың мүл­кін тәр­кілеу (ка­з­ак­тар, «ку­лак­тар», дво­рян­дар) 1920-1930-шы жыл­дар;

• эт­ни­ка­лық бел­гісі бой­ын­ша — «жа­за­ланған» ха­лы­қтар­ды, сон­дай-ақ оты­ры­қ­шы қа­за­қтар­ды ла­герь­лер­дің ор­на­ласқан жер­лері­нен де­пор­та­ци­я­лау; соғыс кезін­де (1942-1945) жұ­мыл­ды­ры­лған ең­бек ар­ми­я­сы­ның жұ­мыс­шы­ла­ры, әс­кер­ге алуға кел­мей­тін «сенім­сіз» ха­лы­қтар­дың өкіл­дері.

• кон­фес­си­я­лық бел­гісі бой­ын­ша — ОАК пен Хкк-нің 1930 жы­лғы «Ді­ни бір­ле­стік­тер­дің басқа­ру­шы ор­ган­да­рын­дағы ре­во­лю­ци­яға қар­сы эле­мент­тер­мен күрес ту­ра­лы» қа­улы­сы­на сәй­кес.

• са­я­си бел­гісі бой­ын­ша — РСФСР ҚК (Қыл­мыстық ко­дексінің) 58-ба­бы бой­ын­ша, «про­ле­тар­лық мем­ле­кет­ке қар­сы са­я­си қыл­мыста­ры үшін» сот­талған­дар, со­ның ішін­де Қа­за­қстан ин­тел­ли­ген­ци­я­сы мен Ала­шор­да пар­ти­я­сы­ның өкіл­деріне қар­сы қуғын-сүр­гін құр­бан­да­ры.

Yuriy Shumskiy, Viktor Shumskiy

Yuriy Shumskiy, Viktor Shumskiy

Gleb Kramchaninov

Aigerim Toktarova Gleb Kramchaninov

Gleb Kramchaninov

Ivan Motorin

Ivan Motorin

Newspapers in Russian

Newspapers from Kazakhstan

© PressReader. All rights reserved.