WAT ALS ...?

Hoe­wel hij niet de bloed­dor­sti­ge ver­ove­raar van de Ro­mein­se pro­pa­gan­da was, had een lan­ger le­ven­de At­ti­la het machts­even­wicht da­nig ver­stoord.

Alles over Geschiedenis - - Inhoud -

At­ti­la de Hun had heel Eu­ro­pa kun­nen ver­o­ve­ren als hij zijn brui­loft had over­leefd. Maar wil­de hij dat wel?

Hoe be­lang­rijk was At­ti­la de Hun in de ge­schie­de­nis van het Hun­nen­rijk?

Vol­gens ve­len was At­ti­la in het mid­den van de vijf­de eeuw het eni­ge wat de wie­be­li­ge con­struc­tie van het Hun­nen­rijk bij el­kaar hield. Maar daar is niet ie­der­een het mee eens.

De Hun­nen ken­den een vrij ge­raf­fi­neerd po­li­tiek sys­teem, zelfs voor­dat At­ti­la plaats­nam op de troon. Het sys­teem was toen al op zijn plaats. Hij was fei­te­lijk de laat­ste mach­ti­ge ko­ning van een ver­e­nigd machts­blok Hun­ni­sche vol­ke­ren. At­ti­la had zijn macht ge­ërfd van zijn voor­gan­ger. In fei­te was At­ti­la dan ook een vrij voor­zich­ti­ge lei­der en lang niet de agres­sie­ve, me­ga­lo­ma­ne we­reld­ver­o­ve­raar die de li­te­ra­tuur vaak voor­stelt.

Als je goed kijkt naar zijn ac­ties, zie je zelfs dat At­ti­la op het slag­veld zeer voor­zich­tig te werk ging. Hij wil­de geen gro­te lap­pen grond ver­o­ve­ren, zo­als de Mon­go­len dat la­ter wel de­den, maar was voor­al uit op los­geld­be­ta­lin­gen van de Wes­te­lij­ke en Oos­te­lij­ke Ro­mein­se Rij­ken. Daar­mee was hij een heel tra­di­ti­o­ne­le ko­ning van de Hun­nen. Zijn in­va­sies had­den niet ten doel om Ro­me te ver­o­ve­ren, maar om geld te ver­za­me­len om zijn Azi­a­ti­sche rijk te ver­ster­ken.

Was At­ti­la an­ders dan zijn voor­gan­gers?

De Hun­nen had­den twee ko­nin­gen, die ie­der een helft van het rijk re­geer­den. De Oos­ter­se Ko­ning was door­gaans se­ni­or aan de Wes­ter­se Ko­ning. At­ti­la was ko­ning van het wes­ten, maar pleeg­de een staats­greep en nam de macht over het Oos­ten af van zijn broer. Het Wes­ten werd daar­door het be­lang­rijk­ste rijks­deel en dat zou de be­lang­rijk­ste re­den wor­den voor de in­stor­ting van het rijk na de dood van At­ti­la. Het Oos­ten wei­ger­de om zich nog lan­ger te on­der­wer­pen aan het Wes­ten en zo be­gon er een Hun­ni­sche bur­ger­oor­log.

Wat wa­ren At­ti­la’s plan­nen voor­dat hij stierf?

Hij wil­de voor­al dat de helf­ten van het Ro­mein­se Rijk hem veel geld be­taal­den. De Hun­nen ver­o­ver­den hun di­rec­te buur­sta­ten, zo­dat de Ger­maan­se vol­ke­ren (zo­als de Go­then) de Hun­nen ge­hoor­zaam­den. De vol­ke­ren die ver­der weg la­gen hoef­den niet di­rect over­heerst te wor­den. Daar was be­ta­ling van schat­tin­gen ge­noeg, zo­als in het ge­val van de Ro­mei­nen.

In 447 viel At­ti­la het Oost-Ro­mein­se Rijk bin­nen en an­nexeer­de een groot stuk van de Bal­kan. On­mid­del­lijk daar­na voer­de hij on­der­han­de­lin­gen om het land te­rug te ver­ko­pen. Ter­ri­to­ri­um in­te­res­seer­de hem niet, maar een con­stan­te stroom be­ta­lin­gen wel. Als vij­an­den hem geld be­taal­den, steeg hij in aan­zien bij zijn ho­ge adel. Het doel was dus niet ter­rein­winst, of zelfs het leeg­bloe­den van de Ro­mein­se staats­kas. At­ti­la was uit op pres­ti­ge win­nen aan het thuis­front. Hij had im­mers zijn ei­gen broer ge­dood om de macht in het héle Hun­nen­rijk te krij­gen.

Wil­de At­ti­la Eu­ro­pa ver­o­ve­ren?

Pris­cus, één van de be­lang­rijk­ste bron­nen over de re­ge­ring van At­ti­la, zegt dat hij geen min­der doel had dan het ver­o­ve­ren van het hal­ve Ro­mein­se Rijk. Na­tuur­lijk is het te ver­wach­ten dat de Ro­mei­nen dit ge­voel had­den – een in­va­sie op de­ze schaal moest wel een po­ging tot com­ple­te an­nexa­tie zijn! Maar het blijft op­mer­ke­lijk dat de Hun­nen ner­gens ble­ven han­gen. Ze vie­len bin­nen, ver­o­ver­den en plun­der­den ste­den, in­den los­gel­den en gin­gen er weer van­door.

Ik denk dat At­ti­la de Ro­mei­nen in een soort be­ta­len­de va­zal­len wil­de ver­an­de­ren. Op het mo­ment van zijn dood plan­de hij bij­voor­beeld een nieu­we in­va­sie van het Oost-Ro­mein­se Rijk, om­dat de nieu­we kei­zer Mar­cia­nus wei­ger­de om de schat­tin­gen te be­ta­len die zijn voor­gan­ger aan At­ti­la had be­loofd.

“Hij had Eu­ro­pa kun­nen ver­o­ve­ren, maar had daar geen in­te­res­se in.”

Wat is er be­kend over de dood van At­ti­la in 453?

De­ze in­for­ma­tie is puur af­kom­stig van Pris­cus. At­ti­la had al ve­le vrou­wen en be­sloot met een nieu­we da­me te trou­wen: Il­di­co. Hij vier­de feest tij­dens de hu­we­lijks­nacht en dronk veel te veel wijn. Het ver­haal van Pris­cus is dat er een ader bij hem knap­te en dat hij ver­dronk in zijn ei­gen bloed. Toen de adel­lij­ken de vol­gen­de och­tend be­gre­pen dat er iets niet in or­de was, storm­den ze zijn ka­mer bin­nen. Ze von­den een hui­len­de Il­di­co en een do­de At­ti­la. Dit is waar­schijn­lijk voor­al een beeld dat Pris­cus als Ro­mein wil schep­pen: de bloed­dor­sti­ge ver­ove­raar die zijn ver­dien­de loon krijgt van de go­den.

Of At­ti­la echt zo stierf, is on­be­kend. Som­mi­ge la­te­re we­ten­schap­pers stel­len dat hij ver­gif­tigd kan zijn, maar At­ti­la was al rond de vijf­tig jaar oud. Het was des­tijds niet raar om rond je vijf­tig­ste aan na­tuur­lijk oor­za­ken te over­lij­den. Snel na zijn dood voer­den zijn zoons een gro­te bur­ger­oor­log, om­dat ze het niet eens wer­den over wie wat zou krij­gen. Bo­ven­dien brak er oor­log uit tus­sen de twee helf­ten van het rijk. De ge­vol­gen wa­ren groot: het Hun­nen­rijk stort­te in­een en hoe­wel de Oos­te­lij­ke helft bleef be­staan, raak­te het Wes­ten com­pleet ver­snip­perd.

Als At­ti­la die nacht niet was over­le­den, wat was er dan an­ders ge­lo­pen?

Hij was waar­schijn­lijk op­nieuw Oost-Ro­me bin­nen­ge­val­len. Dit rijk had geen mach­tig le­ger en had zich niet kun­nen ver­de­di­gen te­gen een nieu­we in­va­sie van de Bal­kan. At­ti­la had de hoofd­stad Con­stan­ti­no­pel al­leen niet kun­nen ver­o­ve­ren, om­dat hij geen vloot had. His­to­risch is ge­ble­ken dat een ma­ri­ne on­mis­baar is om die ves­ting in te ne­men. Hij had dus we­der­om huis­ge­hou­den in de Bal­kan tot­dat het Oost-Ro­mein­se Rijk hem had af­ge­kocht met een gro­te som.

Was het Ro­mein­se Rijk eer­der ge­val­len dan het jaar 476?

Nee! In te­gen­deel: Het West-Ro­mein­se Rijk was nooit op de­zelf­de ma­nier uit­een­ge­val­len zo­als dat ge­beur­de. Dat lijkt on­lo­gisch, maar de re­den voor de val van Ro­me wa­ren de Ger­maan­se stam­men en Hun­ni­sche troe­pen die niet lan­ger on­der con­tro­le van At­ti­la ston­den. Zij trok­ken door Eu­ro­pa naar Ita­lië en brach­ten het rijk ten val.

Als At­ti­la niet was ge­stor­ven, had hij die stam­men nog on­der con­tro­le ge­had. Hij had zo­als ge­brui­ke­lijk geld ge­ïnd van de Ro­mei­nen, maar hun macht over Ita­lië was on­ge­bro­ken ge­ble­ven. Het is denk­baar dat er veel lan­ger een West-Ro­meins Rijk was ge­weest dan his­to­risch het ge­val was.

Hoe was Eu­ro­pa daar­door ver­an­derd?

Er was nooit een Fran­kisch Rijk ont­staan. Toen het Hun­nen­rijk viel, kort ge­volgd door West-Ro­me, ont­stond er een enorm machts­va­cu­üm in Eu­ro­pa. De Fran­ken kon­den daar­door hun macht uit­brei­den en fei­te­lijk West-Eu­ro­pa ver­e­ni­gen on­der hun re­ge­ring. Uit­ein­de­lijk is daar­uit het Hei­li­ge Room­se Rijk van Ka­rel de Gro­te ont­staan.

Als de Hun­nen, en dus de Ro­mei­nen, niet wa­ren ge­val­len, had­den we een staat ge­naamd ‘Hun­nië’ op de Eu­ro­pe­se kaart ge­had. De Fran­ki­sche macht was niet

ver­der ge­ko­men dan de stuk­ken Ne­der­land en Bel­gië waar ze van­daan kwa­men. Dat was ‘Frank­rijk’ ge­weest.

At­ti­la had dus niet ge­pro­beerd om Ro­me te ver­o­ve­ren?

Waar­schijn­lijk niet. Op de eer­ste plaats was het Hun­nen­rijk al enorm. Het was prak­tisch niet meer te re­ge­ren door één man en toch was dat wat At­ti­la wil­de. Hij maak­te een soort dic­ta­tuur waar­in hij al­les zelf re­geer­de. Dat bracht pro­ble­men met zich mee. Zo liet hij over­al op­stan­di­ge Hun­ni­sche vor­sten exe­cu­te­ren, ter­wijl an­de­re on­te­vre­den adel naar het Oost-Ro­mein­se Rijk vlucht­te. Het feit dat Oost-Ro­me op­stan­di­ge Hun­nen on­der­dak bood werd uit­ein­de­lijk zelfs een ex­cuus om oor­log te voe­ren te­gen Con­stan­ti­no­pel.

Mo­ge­lijk had At­ti­la, als hij lan­ger had ge­leefd, de boel wat ge­stuurd door kei­zers van Ro­me aan te wij­zen. Zo had hij kun­nen ver­ze­ke­ren dat de kei­zer ie­mand van zijn keu­ze was, die wél ge­re­geld schat­tin­gen be­taal­de. Het feit dat hij ge­bie­den zo­als de Bal­kan met ge­mak kon ver­o­ve­ren maar ze te­rug­gaf voor geld, geeft dui­de­lijk aan dat ver­o­ve­rin­gen hem niet in­te­res­seer­den.

Was At­ti­la echt mach­tig ge­noeg om Ro­mein­se kei­zers aan te wij­zen?

Mo­ge­lijk. Zijn le­ger was zo mach­tig dat geen land hem kon ver­slaan. De Ro­mei­nen wa­ren mi­li­tair ge­zien aan hem uit­ge­le­verd en die macht had hij kun­nen ge­brui­ken om hen een keu­ze op te leg­gen, als hij zo­ver had wil­len gaan. Maar zo­als ge­zegd: At­ti­la was een voor­zich­ti­ge man en hij was te­rug­hou­dend te­gen­over lan­ge veld­toch­ten in ver­re ge­bie­den. Hij was voor­al ner­veus over op­stan­den aan het thuis­front en lan­ge­re af­we­zig­heid kon hem fa­taal wor­den. De veld­toch­ten te­gen de Ro­mei­nen wa­ren voor­al machts­ver­toon, zo­wel te­gen de Ro­mei­nen als te­gen ri­va­len thuis.

Had hij Eu­ro­pa kun­nen ver­o­ve­ren als hij dat had ge­wild?

Ja, dat had hij ge­kund, maar waar­schijn­lijk had hij zijn ei­gen rijk daar­mee ver­nie­tigd. His­to­risch ge­zien vond de ver­o­ve­ring echt plaats na zijn dood. Hun­ni­sche troe­pen ver­o­ve­ren Ita­lië en stich­ten daar het eer­ste ‘bar­baar­se’ Ita­li­aan­se ko­nink­rijk. Het had dus ge­kund. Maar had At­ti­la nog meer moei­lijk te re­ge­ren ter­ri­to­ri­um wil­len toe­voe­gen aan een rijk dat al op scheu­ren stond? Waar­schijn­lijk niet. Hij had Eu­ro­pa on­der de voet kun­nen lo­pen, maar hij had daar geen be­lang bij.

Hoe lang had het Hun­nen­rijk nog be­staan?

Het Hun­nen­rijk in Eu­ro­pa stort­te zo’n tach­tig jaar na de dood van At­ti­la in el­kaar. Als hij zijn troons­op­vol­ging op or­de had ge­had voor zijn dood, had het rijk het nog een eeuw vol­ge­hou­den. Eu­ro­pa had er in po­li­tie­ke ter­men dan heel an­ders uit­ge­zien. De gren­zen wa­ren mis­schien ver­ge­lijk­baar ge­weest, maar Oost-Eu­ro­pa was mo­ge­lijk een groot ge­heel ge­weest, naast een gro­ter Duitsland.

Hoe was de na­la­ten­schap van At­ti­la ver­an­derd als hij lan­ger had ge­leefd?

Als hij een dy­nas­tie had kun­nen stich­ten die een lijn ko­nin­gen had voort­ge­bracht, dan was At­ti­la nu een­zelf­de fi­guur ge­weest als Clo­vis, de aarts­va­der van de Fran­ken. Te­gen­woor­dig is At­ti­la vaak een vreem­de ko­ning ‘van bui­ten’, die bin­nen­valt van­uit Azië. Dat is een scheef beeld, want At­ti­la was in­mid­dels de vier­de ge­ne­ra­tie, ge­bo­ren en ge­to­gen in Eu­ro­pa. De ar­che­o­lo­gi­sche over­schot­ten van de Hun­nen la­ten zien dat hun adel vaak een Eu­ro­pees ui­ter­lijk had. Zijn af­stam­me­lin­gen had­den Ger­maan­se ko­nin­gen van een Ger­maans Rijk kun­nen wor­den. At­ti­la was dan ‘ge­woon’ een Eu­ro­pe­se heer­ser ge­weest in de bron­nen en niet een be­drei­ging van bui­ten die de be­scha­ving kwam ver­nie­ti­gen. Zelfs als At­ti­la wel Eu­ro­pa had ver­o­verd was het een chris­te­lijk rijk ge­wor­den met een ar­tis­to­cra­tie die zo­wel cul­tu­reel als et­nisch Ger­maans van aard was.

At­ti­la wil­de het Oost-Ro­mein­se Rijk op­nieuw bin­nen­val­len, om­dat zij niet lan­ger hun schat­tin­gen be­taal­den.

De Ro­mei­nen vrees­den dat At­ti­la niet zou stop­pen voor­dat hij heel Eu­ro­pa had ver­o­verd.

At­ti­la brand­de de West-Ro­mein­se stad Aqui­leia plat in 452.

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.