De Ro­zen­oor­lo­gen: het echte Game of Thrones

Bloed be­te­ken­de al­les tij­dens de­ze oor­log: bloed stond voor fa­mi­lie en de ko­nings­lijn. De oor­log spleet En­ge­land in twee kam­pen en ve­len stier­ven een bru­te dood op de pit­to­res­ke groe­ne vel­den.

Alles over Geschiedenis - - Inhoud -

De­ze oor­log spleet En­ge­land in twee kam­pen en ve­len stier­ven een bru­te dood.

Het is 1453 en En­ge­land is nog al­tijd in oor­log met zijn erf­vij­and Frankrijk. De grote over­win­ning van de le­gen­da­ri­sche Hen­drik V bij Azin­court be­te­ken­de nog lang niet het ein­de van de oor­log tus­sen de twee groot­mach­ten. Maar het tij had zich ge­keerd: lang­zaam maar ze­ker wer­den de En­gel­sen steeds ver­der rich­ting de kust te­rug­ge­dron­gen. On­der Hen­drik VI be­heer­de Ed­mund Beau­fort, her­tog van So­mer­set de mi­li­tai­re za­ken. Hij was een er­va­ren com­man­dant, maar zou des­on­danks de man wor­den die Bor­deaux en Ca­lais ver­loor. Het wa­ren de laat­ste twee ste­den in En­gels be­zit op het vas­te­land.

De zeer ge­lo­vi­ge, schuch­te­re en on­krijgs­haf­ti­ge Hen­drik VI werd to­taal ge­do­mi­neerd door zijn vrouw, Mar­ga­re­ta van An­jou, de nicht van de Fran­se ko­ning Ka­rel VII. Maar ze moest haar in­vloed over Hen­drik de­len met de hofa­del. Hen­drik pro­beer­de ie­der­een te­vre­den te hou­den en zo was re­ge­ring van En­ge­land ef­fec­tief ver­lamd. Een jaar eer­der, in 1452, was de her­tog van York (Ri­chard Plan­te­genet) met een le­ger naar Lon­den ge­trok­ken om een lijst pro­ble­men te pre­sen­te­ren aan de ko­ning en zijn hof­hou­ding. Het le­ger dat hij bij zich had was een hel­der drei­ge­ment: ‘doe iets aan de pro­ble­men of ik grijp de macht’. Maar ko­nin­gin Mar­ga­re­ta re­ken­de met de ex­plo­sie­ve si­tu­a­tie af. Toen la­ter ook nog het nieuws be­kend werd dat zij zwan­ger was, raak­te de her­tog van York ge­ï­so­leerd. Hij ver­liet de hoofd­stad met de staart tus­sen de be­nen.

Toen ko­ning Hen­drik VI het nieuws ver­nam dat de her­tog van So­mer­set Bor­deaux was kwijt­ge­raakt, kreeg hij een psy­chi­sche in­zin­king. Hij was zich in­eens to­taal on­be­wust

van wie hij was, wat er om hem ge­beur­de of hoe hij met men­sen moest om­gaan. Zo glip­te de laat­ste, kwets­ba­re con­tro­le over het land en het hof uit zijn han­den. Hen­drik was niet lan­ger de zacht spre­ken­de, ge­lo­vi­ge ko­ning die hij ooit was. In zijn plaats was een strom­pe­len­de, ver­dwaas­de half­mens ver­sche­nen. Hij kon niet sa­men­han­gend spre­ken en had last van plot­se aan­val­len van hys­te­rie of agres­sie­ve ver­war­ring.

Hen­driks ver­zwak­te grip op de re­a­li­teit zou een jaar lang voort­du­ren. Ko­nin­gin Mar­ga­re­ta pro­beer­de hem te be­scher­men te­gen de aas­gie­ren die aan het hof rond­cir­kel­den en ze re­geer­de prak­tisch het land in Hen­driks naam. Maar zelfs zij kon niks doen te­gen de mon­sters in het hoofd van de ko­ning. Ge­re­geld werd hij diep in de nacht gil­lend wak­ker en hij had last van ge­heu­gen­ver­lies. Toen Mar­ga­re­ta van hun zoon Edu­ard be­viel, was de ko­ning zo ver­ward dat hij geen idee had wie het kind was. Door zijn on­ge­schikt­heid om te re­ge­ren, kon Mar­ga­re

ta niet voor­ko­men dat de her­tog van York nu te­rug­keer­de met zijn vol­ge­lin­gen, waar­on­der nu ook de mach­ti­ge en steen­rij­ke Ri­chard Ne­vil­le, graaf van War­wick. Er werd een re­gen­ten­raad op­ge­richt en de macht kwam in han­den van Ri­chard Plan­te­genet van York, die nu Lord Pro­tec­tor van En­ge­land werd. Zijn eer­ste stap was het la­ten ar­res­te­ren en op­slui­ten van zijn ou­de vij­and – de her­tog van So­mer­set – en al zijn vol­ge­lin­gen. De ba­lans aan het hof was nu in het voor­deel van York; de zwak­ke ko­ning was prak­tisch af­ge­zet.

Maar zo­lang de ko­ning nog leef­de, al was hij maar een kwij­lend wrak, bleef Ri­chard van York in een ge­vaar­lij­ke po­si­tie. Toen de ko­ning met kerst in 1454 op on­ver­klaar­ba­re wij­ze in­eens tot zich­zelf kwam, ver­an­der­de de ba­lans van dit tro­nen­spel com­pleet. In een mum van tijd was de ko­ning ver­an­derd van een ma­ni­a­kaal in de in stil­te la­chen­de fi­guur die nie­mand her­ken­de in de be­ken­de, stil­le heer­ser die ooit was ge­weest. Mar­ga­re­ta liet er geen gras over groei­en nu Hen­drik weer de ou­de was: ze her­stel­de de ko­ning in het hart van het hof waar hij hoor­de en ont­hief York uit zijn macht. Maar de ko­nin­gin wist dat dit niet ge­noeg was voor haar ei­gen veiligheid. Ze was niet vies van con­fron­ta­ties en wist hoe ge­vaar­lijk York kon zijn. Zo­doen­de be­gon ze een plan om hem uit zijn ver­min­der­de, maar nog al­tijd aan­we­zi­ge machts­ba­sis te zet­ten en voor al­tijd in dis­kre­diet te bren­gen.

Hoog spel

Mar­ga­re­ta wist hoe ze het po­li­tie­ke spel moest spe­len: de sleu­tels wa­ren de adel­lij­ke hui­zen. Ri­chard van York voel­de al snel hoe hij steeds meer om­zeild werd bij be­slis­sin­gen. Hij werd uit Lon­den weg­ge­stuurd en steeds meer bond­ge­no­ten wis­sel­den naar Mar­ga­re­ta en de ko­ning. In 1455 zag hij het te­ken aan de wand. Bin­nen­kort zou de ko­nin­gin hem la­ten ar­res­te­ren voor ver­raad en dat moest hij voor zijn. Hij ver­za­mel­de een le­ger en mar­cheer­de we­der­om naar Lon­den. Ver­ge­le­ken met de le­gers die la­ter zou­den rond­trek­ken wa­ren zijn 7000 man een klei­ne macht, maar de macht van het ge­baar was er niet min­der om. De streep tus­sen de twee kam­pen was ge­trok­ken en de adel­lij­ke hui­zen had­den hun kan­ten ge­ko­zen. Ie­der­een wacht­te in span­ning af.

Het ging Ri­chard Plan­ta­ge­net niet lan­ger om con­tro­le aan het hof: hij moest ko­ning wor­den om het te over­le­ven. Aan de an­de­re kant ston­den Mar­ga­re­ta van An­jou en haar ko­ning Hen­drik VI – fei­te­lijk hoofd van het huis van

“De ko­ning was zich to­taal niet meer be­wust wie hij was en liet de laat­ste con­tro­le over het

land door zijn vin­gers glip­pen.”

Lan­cas­ter. De op­split­sing van de adel tus­sen hun kam­pen was niet sim­pel­weg ge­o­gra­fisch be­paald. Ede­len uit al­ler­lei de­len van het land ko­zen hun zij­de op ba­sis van vaak heel ou­de ver­bon­den en re­la­ties. Maar om­dat Ri­chard van­uit het noor­den naar Lon­den trok, leek het als­of Noord-En­ge­land in het zui­den kwam ha­len waar ze recht op meen­den te heb­ben. Veel van de adel die York steun­de, net als hun rid­ders, sol­da­ten en boog­schut­ters, za­gen de veld­tocht als een po­ging om En­ge­land te ont­doen van een zwak­ke ko­ning. Het land stond aan de rand van de af­grond en zij wa­ren vast­be­slo­ten het te her­stel­len.

Zelfs de meest ver­stok­te aan­han­gers van Hen­drik VI kon­den niet an­ders dan toe­ge­ven dat het land be­te­re tij­den gekend had. Na een aan­tal over­win­nin­gen op de En­gel­sen wa­ren de Fran­sen moe­di­ger ge­wor­den en ze over­vie­len nu ge­re­geld En­gel­se sche­pen in Het Ka­naal. Door de lan­ge oor­log was En­ge­land er fi­nan­ci­eel slecht aan toe en het ge­brek aan sterk lei­der­schap had het po­li­tie­ke land­schap in Lon­den ver­an­derd in een soort soap­se­rie. Er werd ge­ru­zied en ge­kib­beld om de klein­ste din­gen. Ri­chard van York was vast­be­ra­den om dit fi­nan­ci­eel leeg­bloe­den­de, zich­zelf slo­pen­de land weer op koers te krij­gen.

De ko­ning zag de bedreiging van de her­tog van York niet in, maar zijn al­tijd waak­za­me ko­nin­gin wél. Ze trom­mel­de haar vol­ge­lin­gen op en raap­te een le­ger bij el­kaar om dat van Ri­chard het hoofd te bie­den. Ze plaatste Ed­mund, her­tog van So­mer­set aan het hoofd en stuur­de ook de ko­ning mee om het le­ger meer au­to­ri­teit te ge­ven. Ge­zien de klei­ne macht van 2000 man ver­wacht­te de ko­nin­gin geen pro­ble­men. Er zou een soort vre­des­over­een­komst ko­men en daar­mee zou de kous af zijn. Maar Mar­ga­re­ta had het heel erg mis.

De twee le­gers kwa­men el­kaar op 22 mei 1455 te­gen bij St Al­bans, net ten noor­den van Lon­den. Na een paar kor­te scher­mut­se­lin­gen brak de eer­ste echte slag in de Ro­zen­oor­lo­gen uit. De Yor­kis­ten on­der Ri­chard maak­ten het le­ger­tje van de Lan­cas­tri­a­nen met de grond ge­lijk. So­mer­set sneu­vel­de, net als an­de­re be­lang­rij­ke adel. De ne­der­laag ver­an­der­de in een ca­ta­stro­fe, om­dat ko­ning Hen­drik VI ge­van­gen­ge­no­men werd. Hij had zich ver­bor­gen in een leer­looi­ers­win­kel, waar hij door zijn ad­vi­seurs en be­dien­den was ach­ter­ge­la­ten. Schijn­baar wa­ren door de stress zijn psy­chi­sche pro­ble­men te­rug­ge­keerd.

De vol­gen­de dag trok­ken York en de mach­ti­ge War­wick met de nu weer ‘gek­ke ko­ning’ naar Lon­den. Ze de­po­neer­den de ar­me Hen­drik weer bij zijn vrouw en Ri­chard werd op­nieuw Lord Pro­tec­tor. Zo ont­stond er een on­ge­mak­ke­lij­ke wa­pen­stil­stand. War­wick werd tot com­man­dant van Ca­lais be­noemd, een ambt met veel macht. Maar Hen­drik kwam dit­maal snel­ler bij zijn po­si­tie­ven en hij ver­trok in 1456 met zijn hof­hou­ding naar Coven­try. Het land had fei­te­lijk twee heer­sers en die stand van za­ken kon niet lang zo blij­ven. De nieu­we her­tog van So­mer­set, Hen­drik Beau­fort, was zeer po­pu­lair en be­paal­de sa­men met de ko­nin­gin de stra­te­gie. Ze wil­den al­le be­slis­sin­gen van York te­rug­draai­en en War­wick mar­gi­na­li­se­ren. Al­les ba­lan­ceer­de op het scherpst van de sne­de. Eén agres­sie­ve zet of waar­ge­no­men drei­ging kon ge­noeg zijn om het he­le rijk in een bur­ger­oor­log te stor­ten.

“Ri­chard van York speel­de voor meer dan een deel van de po­li­tie­ke macht: hij was een se­ri­eu­ze

kan­di­daat voor de troon.”

Bloe­dig­ste oor­log

Het on­ver­mij­de­lij­ke ein­de aan de vre­de kwam drie jaar la­ter in 1459. York en War­wick wer­den ge­som­meerd om te ver­schij­nen voor een ko­nink­lij­ke raad in Coven­try. Ze wa­ren ach­ter­doch­tig voor ver­raad en wei­ger­den op te dra­ven. In plaats daar­van ver­za­mel­den ze hun vol­ge­lin­gen om zich heen op kas­teel Lud­low. Dit was het be­gin van de bloe­dig­ste oor­log die ooit op Brit­se bo­dem ge­voch­ten is. Eerst kwam de Slag bij Blo­re He­ath, ge­volgd door de slag bij Lud­ford Brid­ge. Daar­na volg­den bloe­di­ge ge­vech­ten bij Nort­hamp­ton en Wake­field. Op elk van de­ze slag­vel­den stre­den dui­zen­den men­sen voor hun heer­ser. Het machts­even­wicht ver­an­der­de na el­ke nieu­we slag en soms was nau­we­lijks te her­ken­nen wie voor­deel had bij het laat­ste bloed­bad.

Het wa­ren ook niet al­leen ge­wo­ne sol­da­ten die het le­ven lie­ten. Het mid­del­eeuw­se slag­veld maak­te geen on­der­scheid tus­sen so­ci­a­le klas­sen en bij Wake­field zou Ri­chard Plan­ta­ge­net, her­tog van York, het le­ven la­ten. Tien­tal­len ja­ren oor­log­voe­ren had­den hem uit­ein­de­lijk in­ge­haald. Wake­field was een van de grootste Lan­cas­tri­aan­se over­win­nin­gen van de oor­log. Ri­chard was dood, zijn twee­de zoon Ed­mund en be­lang­rij­ke bond­ge­noot Ri­chard van Sa­lis­bu­ry wa­ren ge­van­gen­ge­no­men en de macht van ko­nin­gin Mar­ga­re­ta leek gro­ter dan ooit. Na Wake­field druk­ten de Lan­cas­tri­a­nen hun voor­deel door. Hun le­ger trok naar het zui­den en ver­sloeg de Yor­kis­ten bij de Twee­de Slag bij St Al­bans. Al­les leek verloren voor het huis van York.

Ri­chard Plan­ta­ge­net was dood en de graaf van War­wick had een zware ne­der­laag ge­le­den. York had een nieuw boeg­beeld no­dig om zich rond te ver­za­me­len. De­ze rol zou Ri­chards zoon, Edu­ard van March, ten deel val­len. Hij had zijn ta­len­ten al be­we­zen door het le­ger van Jasper Tu­dor te ver­slaan bij Mor­ti­mer’s Cross. Toen hij hoor­de dat War­wick was ver­sla­gen, voeg­de hij zich bij de ou­de bond­ge­noot van zijn va­der. De twee le­gers trok­ken sa­men naar Lon­den, maar Hen­drik en

“On­danks de te­gen­sla­gen was het huis Lan­cas­ter nog niet

de­fi­ni­tief ver­sla­gen.”

Mar­ga­re­ta wa­ren al ver­trok­ken. De Yor­kis­ten re­den de stad bin­nen en wer­den fees­te­lijk ont­haald. Het ko­nink­lij­ke ge­stun­tel van Hen­drik had de pu­blie­ke opi­nie doen om­slaan ten fa­veu­re van Edu­ard. Het volk had ge­noeg van het huis van Lan­cas­ter op de troon.

Dit an­ti-Lan­cas­ter-sen­ti­ment ging aan ge­wo­ne steun­be­tui­gin­gen door de Yor­kis­ti­sche adel voorbij. Edu­ard werd tij­dens een haas­ti­ge ce­re­mo­nie in West­m­in­ster Ab­bey zelfs on­of­fi­ci­eel tot ko­ning ge­kroond. Maar Edu­ard was geen dro­mer: hij had de ce­re­mo­nie ge­no­ten, maar wist heel goed dat hij geen ko­ning was zo­lang Hen­drik VI, Mar­ga­re­ta en hun zoon nog rond­lie­pen. Hij leg­de voor het par­le­ment een eed af dat hij pas een of­fi­ci­ë­le kro­ning zou toe­staan als al­le an­de­re pre­ten­den­ten ver­sla­gen wa­ren. Daar­na voeg­de hij zich weer bij War­wick, die zijn bij­naam ‘King­ma­ker’ eer aan­deed, en ge­za­men­lijk trok­ken ze naar het noor­den. Hun le­ger tel­de meer dan 30.000 man en hun mis­sie was sim­pel: de ha­mer moest val­len op de res­ten van het huis Lan­cas­ter.

Het toch al aan­zien­lij­ke le­ger groei­de ge­staag op de tocht naar het noor­den. Steeds meer man­nen voeg­den zich bij Edu­ard van York ter­wijl zijn le­ger af­ste­ven­de op één van de meest be­slis­sen­de sla­gen van de Ro­zen­oor­lo­gen. Ten zui­den van het dorp Tow­ton kwa­men zij het 35.000 man ster­ke le­ger van Lan­cas­ter te­gen on­der de beroemde her­tog van So­mer­set. Net voor de slag be­gon het te sneeu­wen en het bloed­bad zou het nieu­we sneeuw­dek al snel rood doen kleu­ren.

Tow­ton was één van de bloe­dig­ste veld­sla­gen in de wes­ter­se mid­del­eeu­wen. En toen al­les voorbij was, had En­ge­land een nieu­we ko­ning. Het huis van York had ge­won­nen en Hen­drik VI en zijn ko­nin­gin wa­ren ge­vlucht naar Schot­land. Edu­ard van York werd of­fi­ci­eel ge­kroond in ju­ni van dat jaar en lang­zaam maar ze­ker wer­den de over­ge­ble­ven groe­pen Lan­cas­tri­a­nen op­ge­rold. Ko­nin­gin Mar­ga­re­ta pro­beer­de nog een aan­val op Car­lis­le, maar door geld­ge­brek en een te­kort aan troepen liep dit op een mis­luk­king uit. De her­tog van So­mer­set werd la­ter ge­van­gen­ge­no­men en ge­ëxe­cu­teerd bij Hex­ham. Ko­ning Hen­drik VI viel ook in han­den van York en werd op­ge­slo­ten, de­ze keer in de be­ruch­te To­wer.

Mar­ga­re­ta was bank­roet en had geen en­ke­le mi­li­tai­re steun meer. Ze had nog maar één op­tie: met haar zoon vluch­ten naar Frankrijk. Ze ver­trok in 1465 van­uit Schot­land en voor­lo­pig maak­te ze geen deel meer uit van het tro­nen­spel. Haar droom om haar zoon Edu­ard van Lan­cas­ter op de troon te krij­gen lag in dui­gen. Maar het huis Lan­cas­ter was nog niet de­fi­ni­tief ver­sla­gen.

De ja­ren in bal­ling­schap de­den niets af aan de am­bi­ties van de (nu voor­ma­li­ge) ko­nin­gin. Ze bleef plan­nen en sa­men­zwe­rin­gen sme­den. Uit­ein­de­lijk sloot ze een ver­bond met de graaf van War­wick, die te­gen ko­ning Edu­ard in op­stand was ge­ko­men. Het feit dat Edu­ard zonder War­wicks me­de­we­ten was ge­trouwd met de doch­ter van een on­be­lang­rij­ke rid­der had kwaad bloed ge­zet tus­sen de twee. Na een mis­luk­te op­stand ging War­wick naar Frankrijk en ging een al­li­an­tie met Mar­ga­re­ta aan. Ge­za­men­lijk vie­len zij En­ge­land bin­nen en wis­ten Edu­ard af te zet­ten. Hen­drik VI werd we­der­om ko­ning, maar dit zou niet lang du­ren. Na een kor­te bal­ling­schap bij de her­tog van Bour­gon­dië land­de Edu­ard IV in En­ge­land en ver­sloeg de Lan­cas­tri­a­nen in de bloe­di­ge slag bij Tew­kes­bu­ry. Hier sneu­vel­de de zoon van Hen­drik en Mar­ga­re­ta en Hen­drik zelf zou niet veel la­ter over­lij­den in de To­wer. Lan­cas­ter was de­fi­ni­tief uit­ge­speeld en Edu­ard van York zou lan­ge tijd ko­ning blij­ven. Na zijn over­lij­den werd hij op­ge­volgd door Ri­chard III, die uit­ein­de­lijk zou sneu­ve­len in de laat­ste slag van de Ro­zen­oor­log: Bos­worth. Hier kwam Hen­drik Tu­dor aan de macht en zijn na­za­ten, waar­on­der Hen­drik VIII en ko­nin­gin Eli­za­beth I, zou­den En­ge­land de Re­nais­san­ce in lei­den.

Een weer­ga­ve van ko­ning Hen­drik VI met de her­to­gen van York en So­mer­set.

Mar­ga­re­ta Beau­fort, de moe­der van Hen­drik VII, zou een sleu­tel­rol spe­len in de la­te­re oor­lo­gen. Zij hielp bij het af­zet­ten van Ri­chard III en het be­ëin­di­gen van de oor­lo­gen.

In de slag bij Tew­kes­bu­ry her­o­ver­de Edu­ard IV de troon voor York. Hij zou tien jaar ko­ning blij­ven.

Ri­chard III in de slag bij Bos­worth. Zijn dood be­te­ken­de het ein­de van het huis York en het be­gin van de Tu­dor-dy­nas­tie. Hen­drik VII Tu­dor word ge­kroond. Zijn zoon Hen­drik VIII is één van de meest roem­ruch­te En­gel­se ko­nin­gen.

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.