Anar­chie na de wa­pen­stil­stand

Ro­bert Ger­warth is hoog­le­raar Mo­der­ne Ge­schie­de­nis aan de Na­ti­o­na­le Uni­ver­si­teit van Ier­land (UCD) en di­rec­teur van het Cen­trum voor Oor­logs­stu­dies. Zijn boek De Ver­sla­ge­nen on­der­zoekt de tur­bu­len­te ja­ren na WOI.

Alles over Geschiedenis - - Het Laatste Gevecht Van Wo I -

De wa­pen­stil­stand van 1918 be­te­ken­de het eind van de ge­vech­ten. Maar bleef er na 11 no­vem­ber nog spra­ke van een open con­flict?

Bij de be­lang­rijk­ste win­naars van de oor­log werd het op 11 no­vem­ber vre­de. Dit kan niet wor­den ge­zegd van de ver­lie­zers en he­le­maal niet van Griekenland en Ita­lië. Voor een groot deel van Eu­ro­pa wa­ren er na WOI vijf jaar lang bur­ger­oor­lo­gen en et­nisch ge­weld, waar­bij meer do­den vie­len dan de oor­logs­slacht­of­fers van Groot-Brit­tan­nië, Frank­rijk en de Ver­e­nig­de Sta­ten bij el­kaar.

In wel­ke ma­te heb­ben de win­naars tus­sen 1917 en 1923 de on­rust en het con­flict ver­er­gerd?

De ge­al­li­eer­den had­den geen gro­te mi­li­tai­re af­vaar­di­ging in Oost-Eu­ro­pa en kon­den de vij­an­de­lijk­he­den niet zo be­ëin­di­gen als in het wes­ten op 11 no­vem­ber 1918.

In 1918-19 on­der­ging Eu­ro­pa een in­grij­pen­de trans­for­ma­tie. Van een door lan­drij­ken ge­do­mi­neerd con­ti­nent naar een ver­za­me­ling nieu­we ‘na­tie­sta­ten’. Min­der­he­den bin­nen de­ze na­tie­sta­ten wa­ren de vol­gen­de drie de­cen­nia een ra­di­ca­li­se­ren­de macht in de Eu­ro­pe­se po­li­tiek.

Ach­ter­af ge­zien blijkt dat de mul­ti-et­ni­sche rij­ken van Eu­ro­pa be­ter om­gin­gen met de et­ni­sche com­plexi­teit van Oost- en Mid­den-Eu­ro­pa, dan de na­tie­sta­ten van de daar­op­vol­gen­de de­cen­nia. Een voor de hand lig­gend voor­beeld is dat van de Jo­den in het Habsburg­se rijk. Tot 1918 kre­gen ze ju­ri­di­sche ge­lijk­heid en vei­lig­heid, maar na het ein­de van het Habsburg­se rijk wer­den ze er­van be­schul­digd te­gen­stan­ders van de staat te zijn of aan­han­gers van het Bol­sje­wis­me. En op ba­sis daar­van wer­den de Jo­den vaak op ge­weld­da­di­ge wij­ze ver­volgd.

Men zou ook kun­nen stel­len dat de vre­des­ver­dra­gen van Pa­rijs wei­nig de­den om het re­vi­si­o­nis­ti­sche na­ti­o­na­lis­me in die lan­den te sus­sen. De de­mo­cra­ti­sche re­vo­lu­ties in Mid­den-Eu­ro­pa in 1918-19 wer­den door ‘po­li­tiek rechts’ ge­as­so­ci­eerd met de ne­der­laag van 1918 en de ‘ge­dic­teer­de’ vre­des­ver­dra­gen. De de­mo­cra­ten van Duits­land, Oos­ten­rijk, Bul­ga­rije en Honga­rije wa­ren niet ver­ant­woor­de­lijk voor het re­sul­taat van de oor­log, maar aan de pu­blie­ke per­cep­tie ver­an­der­de dat niets.

Waar­om wil­den de groot­mach­ten niet in­grij­pen in con­flic­ten zo­als de Pools-Rus­si­sche Oor­log?

Noch Groot-Brit­tan­nië noch Frank­rijk wil­de mi­li­tair in­grij­pen na de ge­beur­te­nis­sen tij­dens WOI. De Ame­ri­ka­nen had­den voor­ge­steld naar Ber­lijn te gaan om de oor­log win­nend te be­ëin­di­gen. Maar zo­wel de Fran­sen als de Brit­ten kon­den de­ze du­re ope­ra­tie niet ver­ant­woor­den na zo­veel do­de­lij­ke slacht­of­fers. In bei­de lan­den heerste een gro­te steun voor een on­af­han­ke­lijk Po­len; al­leen al om de Duit­se macht van­uit het oos­ten in de ga­ten te kun­nen hou­den. Maar dit mocht niet ten kos­te gaan van nog meer sol­da­ten­le­vens.

En­ge­land en Frank­rijk heb­ben be­mid­deld in de Rus­si­sche bur­ger­oor­log, aan de kant van de ‘wit­ten’, maar het was niet door­slag­ge­vend.

Lloyd Ge­or­ge speel­de een rol bij het es­ca­le­ren van de Grieks-Turk­se Oor­log, om­dat hij de Griek­se pre­mier Ve­ni­ze­los aan­moe­dig­de om te lan­den in Smyr­na, de Ana­to­li­sche ha­ven­stad. Het dra­ma­ti­sche ge­volg was dat Turk­se na­ti­o­na­lis­ten on­der lei­ding van Musta­fa Ke­mal zich ver­e­nig­den als re­ac­tie op de Griek­se in­va­sie.

Na een ex­treem ge­weld­da­di­ge, drie jaar du­ren­de oor­log, met on­tel­baar veel wreed­he­den in bei­de kam­pen, her­o­ver­den de Tur­ken Smyr­na. Dit ging ge­paard met veel bloed­ver­gie­ten en werd ge­volgd door de Be­vol­kings­uit­wis­se­ling tus­sen Turkije en Griekenland, met de uit­wij­zing van ruim 1 mil­joen Grieks-Or­tho­doxen uit Turkije en mos­lims uit Griekenland.

Wat was de re­den dat we­reld­wij­de vre­de in de ja­ren na de wa­pen­stil­stand uit­bleef?

Het aan­hou­den­de ge­weld in veel de­len van Eu­ro­pa had ver­schil­len­de oor­za­ken, maar drie daar­van zijn heel be­lang­rijk in het con­ti­nent.

De eer­ste oor­zaak is dat tij­dens WOI ver­woes­te ou­de struc­tu­ren niet zijn ver­van­gen. De oor­log werd de on­be­doel­de fac­tor van ver­schil­len­de en uit­ein­de­lijk zelfs on­be­stuur­ba­re vor­men van ge­weld, door­dat er in gro­te de­len van het con­ti­nent een machts­va­cu­üm ont­stond. In dat va­cu­üm ru­zie­den ri­va­li­se­ren­de po­li­tie­ke groe­pen over de toe­komst en wij­ze waar­op het land be­stuurd moest gaan wor­den.

De ont­man­te­ling van de lan­drij­ken en hun ver­van­ging door na­tie­sta­ten, werd pas be­gin 1918 een doel op zich. Van­uit ons per­spec­tief is het dui­de­lijk dat de ge­schie­de­nis van veel van die op­vol­ger­sta­ten tot 1945 geen suc­ces was.

Ten der­de moet je de ef­fec­ten be­noe­men van de Ok­to­ber­re­vo­lu­tie van 1917. De suc­ces­vol­le staats­greep van een re­la­tief klei­ne groep Bol­sje­wie­ken be­te­ken­de dat er voor het eerst sinds de Fran­se Re­vo­lu­tie een ra­di­ca­le re­vo­lu­tie in een van de be­lang­rijk­ste sta­ten van Eu­ro­pa had plaats­ge­von­den. Het do­mi­no-ef­fect was enorm: op ‘links’ werd de Ok­to­ber­re­vo­lu­tie van Len­in ge­zien als een in­spi­ra­tie. Po­li­tiek rechts zag de Rus­si­sche Re­vo­lu­tie als een doem­sce­na­rio: de ar­bei­ders­klas­se won het van de ge­ves­tig­de or­de, met als ge­volg de af­schaf­fing van pri­vé­be­zit en pri­vi­le­ges van de hoog­ste klas­se.

Zelfs in lan­den waar nog geen spra­ke was van een Com­mu­nis­ti­sche Re­vo­lu­tie, ont­stond in de na­oor­log­se ja­ren een mas­sa­le mo­bi­li­se­ring van recht­se groe­pe­rin­gen. De soms ab­strac­te en con­cre­te angst voor het Bol­sje­wis­me had in­vloed op het Eu­ro­pa van het in­ter­bel­lum. En noch de door­braak van Mus­so­li­ni noch die van Hit­ler zou ver­klaar­baar zijn zon­der die his­to­ri­sche ach­ter­grond.

Turk­se sol­da­ten wach­ten in loop­gra­ven, klaar om de Grie­ken aan te val­len tij­dens de Grieks-Turk­se Oor­log (1919-1922).

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.