De an­de­re Mozart

De naam Mozart is we­reld­wijd be­kend. Het is een le­gen­de in de mu­ziek­we­reld en daar­bui­ten. Maar er was in de 18e eeuw niet één ge­ta­len­teer­de Mozart ac­tief, maar twee.

Alles over Geschiedenis - - Inhoud -

Er was in de 18e eeuw niet één ge­ta­len­teer­de Mozart ac­tief, maar twee.

In 1829, be­zocht de En­gel­se au­teur Ma­ry No­vel­lo een ou­de me­vrouw ge­naamd Ma­ria An­na Mozart, zus van de be­roem­de com­po­nist. Ze schrok he­vig van wat ze daar aan­trof: een blin­de, ou­de vrouw in schijn­baar zeer ar­me om­stan­dig­he­den. Ze was zwak, ver­moeid en nau­we­lijks in staat om te spre­ken. La­ter dat jaar stierf Ma­ria An­na, op 78-ja­ri­ge leef­tijd. Ze werd be­gra­ven in haar ge­boor­te­plaats Salz­burg. Maar No­vel­lo had het bij het ver­keer­de eind ge­had. De ou­de vrouw was he­le­maal niet arm, want ze liet een for­tuin na. Ze had er­voor ge­ko­zen om so­ber te le­ven. Slechts wei­nig men­sen wis­ten van het be­staan van Ma­ria An­na af, om­dat een groot deel er­van zich in de scha­duw van haar be­roem­de broer had af­ge­speeld. Tot op de dag van van­daag we­ten we wei­nig van de om­vang van haar ta­lent, om­dat niets van haar werk is vast­ge­legd. Wat er van de ou­de, zwak­ke, blin­de vrouw zou zijn ge­wor­den zul­len we nooit we­ten. Wat we wel we­ten is de be­lang­rij­ke rol die zij in het le­ven van haar broer speel­de. En dit is haar ver­haal.

Nan­nerl

Ma­ria An­na, die trou­wens lief­de­vol Nan­nerl werd ge­noemd, werd in de zo­mer van 1751 ge­bo­ren. Haar moe­der, An­na Ma­ria, had geen mak­ke­lijk le­ven, want haar fa­mi­lie was arm en leef­de van gif­ten. An­na Ma­ria was een mooi meis­je, maar al­tijd ziek. Ze trouw­de met Le­o­pold, maar het hu­we­lijk ver­liep ook al niet pro­bleem­loos. Maar liefst vijf kin­de­ren stier­ven op jon­ge leef­tijd. Mis­schien kwam het door al de­ze te­gen­slag, dat ze zich vol­le­dig liet lei­den door haar man. Le­o­pold was geen ge­mak­ke­lij­ke echt­ge­noot en een zeer stren­ge va­der. Hij was kop­pig, dwars en recht­lij­nig. Zijn moe­der had hem graag pries­ter zien wor­den, maar Le­o­pold koos voor een le­ven als vi­o­list en or­ga­nist. Door dit be­sluit ver­vreem­de hij van zijn moe­der, maar het maak­te hem des te meer vast­be­slo­ten om te sla­gen. In bi­o­gra­fie­ën over het le­ven van Nan­nerl wordt vaak stil­ge­staan bij de in­vloed die haar va­der op haar had, maar het was de com­bi­na­tie die het hem deed: een mee­do­gen­lo­ze, am­bi­ti­eu­ze va­der en een moe­der die hem zijn gang liet gaan.

Toen Nan­nerl op ze­ven­ja­ri­ge leef­tijd kla­ve­cim­bel be­gon te spe­len, kon haar jon­ge­re broer Wolf­gang niet ach­ter­blij­ven. De twee scheel­den vieren­een­half jaar en Wolf­gang keek enorm naar zijn zus op. Ze be­dach­ten een ge­hei­me taal om met el­kaar te pra­ten en speel­den dat ze ko­ning en ko­nin­gin wa­ren van het door hen be­dach­te rijk, Back. En dus stap­te Wolf­gang als drie­ja­ri­ge in de mu­ziek. Zijn zus fun­geer­de als as­sis­tent tij­dens de les­sen van hun va­der. De bei­de kin­de­ren leer­den snel.

Om­streeks 1762 liet Le­o­pold zijn kin­de­ren op­tre­den voor kei­ze­rin Ma­ria The­re­sa toen ze een be­zoek brach­ten aan het hof in We­nen. Door het suc­ces daar­van zet­te hij zijn ei­gen car­ri­è­re op een laag pit­je om die van zijn kroost te be­ge­lei­den. Een jaar la­ter trok­ken de Mo­zarts langs de Eu­ro­pe­se adel­lij­ke hui­zen en eta­leer­den het ta­lent van Wolfang en Nan­nerl. De reis zou drie jaar in be­slag ne­men en hen langs al­le gro­te Eu­ro­pe­se ste­den bren­gen. Veel geld werd ove­ri­gens niet ver­diend, want al­le op­breng­sten gin­gen di­rect op aan de du­re le­vens­stijl van het ge­zin.

Le­o­pold zet­te al­les op­zij om zijn kin­de­ren te la­ten sla­gen. Zelf was hij niet ver­der ge­ko­men dan di­ri­gent van het or­kest van de prins-aarts­bis­schop van Salz­burg, maar dat had hij er graag voor over. Le­o­pold was vol­le­dig toe­ge­wijd aan zijn kin­de­ren en was be­reid bij­na al­les op te of­fe­ren.

Vir­tu­oos

Het le­ven van de elf­ja­ri­ge Nan­nerl ver­an­der­de vol­le­dig door de­ze er­va­ring. Ze maak­te op jon­ge leef­tijd meer mee dan me­nig­een in een heel le­ven. Mu­ziek had haar le­ven ver­an­derd en ook al was haar va­der een stren­ge mees­ter, ze ge­noot vol­op van het le­ven aan de ko­nink­lij­ke ho­ven die ze be­zocht. Je zou den­ken dat de klei­ne Wolf­gang die met een pruik op zijn hoofd, zijn kor­te been­tjes nau­we­lijks bij de pe­da­len, de mees­te aan­dacht kreeg, maar niets was min­der waar.

Het was Nan­nerl die avond aan avond de show stal. Haar spel was zo goed, dat ze re­gel­ma­tig het pre­di­caat vir­tu­oos, ge­ni­aal en won­der­kind kreeg op­ge­plakt. Le­o­pold schreef hier­over: “Nan­nerl valt niet lan­ger in het niet bij de klei­ne jon­gen. Ze speelt zo mooi en ie­der­een praat over haar uit­voe­ring”. Er was ech­ter één groot ver­schil tus­sen bei­den: ter­wijl Nan­nerl was op­ge­voed om exact te doen wat haar was op­ge­dra­gen, werd Wolf­gang ge­sti­mu­leerd creatief te zijn.

Toen Le­o­pold tij­dens hun rond­reis door ziek­te werd ge­veld, lag de tour­nee even stil. Voor Wolf­gang was dit het mo­ment om aan zijn eer­ste sym­fo­nie te be­gin­nen. Met hulp van zijn zus­ter, die hij vroeg de no­ten op te schrij­ven. “Help me er­aan her­in­ne­ren om iets moois voor de bla­zers te schrij­ven”, zou hij te­gen Nan­nerl heb­ben ge­zegd. Of zij uit­slui­tend braaf no­teer­de wat haar broer dic­teer­de, of dat Nan­nerl ac­tief heeft mee­ge­dacht aan die sym­fo­nie, is niet be­kend. Ge­zien haar ta­lent en het feit dat Wolf­gang veel ont­zag had voor zijn zus, is het niet vreemd om te ver­on­der­stel­len dat zij hier en daar wat voor­stel­len heeft ge­daan. Het stuk staat op naam van Wolf­gang en eta­leert zijn ta­lent op zo’n jon­ge leef­tijd. Maar de in­vloed van zus, of het nu als me­de­com­po­nist of men­tor is, mag ze­ker niet wor­den on­der­schat.

Ver­ge­tel­heid

He­laas zou er aan de­ze sa­men­wer­king een ab­rupt ein­de ko­men. In 1769, toen Nan­nerl acht­tien werd, vond haar va­der dat ze moest trou­wen en haar mu­zi­ka­le car­ri­è­re op­ge­ven. De vraag is of Le­o­pold er ook zo over zou heb­ben ge­dacht als hij Wolf­gang niet had ge­had. Maar hij kon nu een­maal niet het ri­si­co lo­pen om be­schouwd te wor­den als ie­mand die een vol­was­sen vrouw liet rei­zen en op­tre­den. Zo­lang ze een meis­je was, werd dat nog wel ge­ac­cep­teerd, maar van een vrouw werd dit niet ge­to­le­reerd. En dus zul­len we nooit we­ten hoe het ta­lent van Nan­nerl zich zou heb­ben ont­wik­keld. Voort­aan wa­ren het va­der en zoon Mozart die op tour­nee gin­gen en bleef Nan­nerl thuis bij haar moe­der.

Of­schoon Nan­nerl veel brie­ven schreef, is on­be­kend of zij me­de­lij­den met zich­zelf had of dat zij haar va­der iets kwa­lijk nam. Daar­voor was ze waar­schijn­lijk te volg­zaam en het pas­te ook het niet in de tijds­geest. Als ze te­gen haar va­der in op­stand was ge­ko­men, was het leed voor de fa­mi­lie niet te over­zien ge­weest. Dus hield Nan­nerl haar mond, stop­te met rei­zen en mu­ziek ma­ken en on­der­ging haar lot.

Wolf­gang mis­te zijn zus ech­ter vre­se­lijk, blijkt uit brie­ven. “Ik wou dat mijn zus in Ro­me was”, schreef hij een keer en ook “Ik heb zo lang op ant­woord moe­ten wach­ten, dat het pijn deed”, toen een brief van zijn zus lang maar uit­bleef. Des­on­danks bleef hun band sterk. Hij stuur­de re­gel­ma­tig com­po­si­ties naar haar en smacht­te naar goed­keu­ring toen hij vroeg “zeg me eer­lijk wat je er­van vindt”.

Ter­wijl Wolf­gang wordt ver­eerd, raakt Nan­nerl in de ver­ge­tel­heid. Maar het maakt haar niet bit­ter. Ster­ker nog, ze blijft be­zig met mu­ziek, ook al zal er voor haar geen pu­bliek zijn. Wolf­gang stuurt haar re­gel­ma­tig wer­ken om te spe­len en er is zelfs be­wijs dat ze com­po­neer­de. In 1770 schrijft hij: “Ik sta er ver­steld van hoe goed je com­po­neert. Dit lied is in één woord prach­tig.

“Nan­nerl stal avond aan avond de show.”

Blijf dit doen.” Het is dui­de­lijk dat een en­thou­si­as­te Wolf­gang haar aan­moe­digt om dat­ge­ne te blij­ven doen wat ze ooit dich­ter bij el­kaar brach­ten. Ook al doet Nan­nerl trouw wat haar va­der haar op­draagt, ze blijft toch ook spe­len.

Hu­we­lijk

In één as­pect lijkt Wolf­gang pre­cies op zijn va­der, na­me­lijk in stijf­kop­pig­heid. Le­o­pold had graag ge­zien dat Wolf­gang een be­taal­de be­trek­king aan­neemt, maar dat doet hij niet. In plaats daar­van ver­trekt hij naar We­nen, zon­der vas­te baan en trouwt hij. Hij heeft geen geld om naar huis te stu­ren, en dus blij­ven Le­o­pold en Nan­nerl in Salz­burg, ver­e­nigd in hun te­leur­stel­ling over het ego­ïs­ti­sche ge­drag van Wolf­gang. Het wordt nu be­lang­rij­ker dan ooit dat Nan­nerl een ge­schik­te echt­ge­noot vindt. Ze wordt ho­pe­loos ver­liefd op een man ge­naamd Franz Ar­mand d’Ip­pold, maar het komt niet tot een hu­we­lijk. Er wordt be­weerd dat Le­o­pold dit te­gen­hield om zijn doch­ter bij zich in huis te hou­den. Ook Wolf­gang be­moeit zich er­mee door te zeg­gen dat ze moet trou­wen met de man waar­van ze houdt, maar naar haar op­stan­di­ge broer­tje luis­te­ren doet ze al lang niet meer.

Naar haar va­der des te meer en dus trouwt ze ui­t­ein­de­lijk op haar 33e - rij­ke­lijk laat - met we­duw­naar Johann Bap­tist von Berchtold zu Son­nen­burg. Nan­nerl is zijn der­de vrouw, wordt daar­mee stief­moe­der van zijn vijf kin­de­ren.

Nan­nerl ver­huist naar Sankt Gil­gen, een stad­je ten oos­ten van Salz­burg. Het valt haar niet mak­ke­lijk om voor vijf on­ge­ma­nier­de stief­kin­de­ren te zor­gen. Ter­wijl Wolf­gang al­maar be­roem­der wordt, blijft Nan­nerl aan­ge­we­zen op de hulp van haar va­der. Ge­luk­kig schiet hij haar op ve­le ma­nie­ren te hulp, zo­als bood­schap­pen doen, hij re­gelt be­dien­den voor haar en zorg­de er­voor dat de wer­ken van Wolf­gang naar Nan- nerl wer­den op­ge­stuurd. Tel­kens als Nan­nerl bij haar va­der op be­zoek komt, zorgt hij er­voor dat er ook mu­si­ci in huis zijn, waar­mee zij kan sa­men­spe­len. Ook dringt hij er bij haar op aan om meer voor zich­zelf op te ko­men.

Hoe dich­ter Nan­nerl en Le­o­pold naar el­kaar toe groei­en, des te gro­ter wordt de kloof tus­sen Wolf­gang en zijn va­der. Le­o­pold moet bij­voor­beeld niets heb­ben van Wolf­gangs vrouw, Con­stan­ze. Ook al spe­len Nan­nerl en Le­o­pold geen en­ke­le rol meer in Wolf­gangs nieu­we le­ven, toch blijft zijn zus hem vra­gen om nieu­we com­po­si­ties die zij kan spe­len. Het is dan ook aan Nan­nerl te dan­ken dat de pi­a­no­so­lo’s van zijn con­cer­to’s be­waard zijn ge­ble­ven.

Mu­ziek­on­der­wij­ze­res

In de zo­mer van 1785 kreeg Nan­nerl haar eer­ste kind, dat ze Le­o­pold noem­de. Ze was be­val­len in Salz­burg, en liet het kind de eer­ste paar maan­den bij haar va­der, die er­voor zorg­de. Maar het bleef niet bij die eer­ste paar maan­den. Klei­ne Le­o­pold zou zijn he­le le­ven bij zijn opa blij­ven. Zijn zwak­ke ge­zond­heid kan hier­voor een ver­kla­ring zijn, maar toen het kind was op­ge­knapt hield Le­o­pold hem nog steeds bij hem. Zag hij in het jon­ge­tje een nieu­we kans om een mu­zi­kaal won­der­kind voort te bren­gen?

Het blijft nog steeds een raad­sel waar­om Nan­nerl dit al­le­maal liet ge­beu­ren, maar zo groot was haar ont­zag voor haar va­der nu een­maal. Toen Wolf­gang dit ver­nam, vroeg hij aan zijn va­der of die ook op zijn kin­de­ren wil­de pas­sen ter­wijl hij op tour­nee was. Le­o­pold wei­ger­de. Te­gen Nan­nerl zei hij hier­over: “Hij heeft van ie­mand ge­hoord dat ik voor het kind zorg, en zo kwam hij of zijn vrouw op dit idee. Zo kun­nen ze in al­le rust rei­zen, in En­ge­land blij­ven, en ik er ach­ter­aan met de kin­de­ren.”

Le­o­pold over­lijdt in 1787 en van­af dat mo­ment moet Nan­nerl het zon­der zijn steun doen.

Wolf­gang krijgt het be­richt pas als zijn va­der lang en breed be­gra­ven is. De cor­res­pon­den­tie tus­sen broer en zus, die vroe­ger zo in­tens was, gaat al­leen nog maar over de er­fe­nis. En stopt op een ge­ge­ven mo­ment vol­le­dig.

Wan­neer Nan­nerls echt­ge­noot in 1801 sterft, keert ze met haar kin­de­ren te­rug naar Salz­burg en gaat als mu­ziek­on­der­wij­ze­res aan de slag. De lief­de voor mu­ziek houdt haar op de been.

Het over­lij­den van Wolf­gang in 1791 roept al­ler­lei her­in­ne­rin­gen op aan de band die zij met haar broer had. Ze le­ver­de ma­te­ri­aal aan voor een bi­o­gra­fie over haar be­roem­de broer, waar­aan ze nauw sa­men­werk­te met diens we­du­we Con­stan­ze. De bei­de vrou­wen von­den een ma­nier om met el­kaar om te gaan en ver­za­mel­den een gro­te hoe­veel­heid mu­zi­kaal ma­te­ri­aal.

De­ze be­zig­he­den ver­sterk­ten haar ge­voe­lens voor haar broer en ze raak­te re­gel­ma­tig ge­ë­mo­ti­o­neerd bij het le­zen van de bi­o­gra­fie. Ze zou zich vol­le­dig in­zet­ten voor het be­wa­ken van de mu­zi­ka­le er­fe­nis van Wolf­gang.

We zijn Nan­nerl veel dank ver­schul­digd, want door de brie­ven die zij be­schik­baar stel­de, heb­ben we nu een veel be­ter beeld van haar klei­ne broer­tje en heeft Le­o­pold uit­ein­de­lij­ke ge­kre­gen waar­naar hij zo gre­tig ver­lang­de: hij bracht een mu­zi­kaal ge­nie voort.

Wolf­gang pest­te zijn zus vaak om haar slech­te zang­stem.

De 7-ja­ri­ge Wolf­gang speelt vi­ool voor kei­ze­rin Ma­ria The­re­sa van het Hei­li­ge Room­se Rijk.

Ma­ria An­na was een vir­tu­oos in het be­spe­len van het kla­ve­cim­bel en de for­te­pi­a­no.

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.