Ge­loof en re­de

Katholiek Nieuwsblad - - VOORPAGINA - An­ton de Wit Lui­gi Gi­us­sa­ni, Het re­li­gi­eu­ze zin­tuig. Uitg. Bet­sai­da, 240 pp., pb., € 14,50, ISBN 978 94 91991 48 8 Idem, Aan de oor­sprong van de chris­te­lij­ke claim. Uitg. Bet­sai­da, 169 pp., pb., € 13,50, ISBN 978 94 9199 165 3

Ook van­daag is er nood aan het re­de­lij­ke ge­loof van Don Lui­gi Gi­us­sa­ni.

Een waar­ge­beurd ver­haal: een jon­ge gods­dienst­le­raar komt te wer­ken op een gym­na­si­um. Nau­we­lijks zit hij ach­ter zijn les­se­naar voor zijn al­ler­eer­ste les, of er gaat een vin­ger om­hoog. “Neem me niet kwa­lijk, me­neer”, zegt een op­ge­scho­ten pu­ber, “maar het is nut­te­loos dat u hier het ge­loof komt uit­leg­gen, want re­de en ge­loof zijn twee vol­ko­men ver­schil­len­de we­rel­den.”

Scep­sis

Wie gods­dienst of le­vens­be­schou­wing geeft aan een mid­del­ba­re school, of in een an­der ver­band wel­eens met tie­ners heeft ge­dis­cus­si­eerd over re­li­gie, zal zul­ke re­ac­ties ken­nen. De jeugd van te­gen­woor­dig is im­mers scep­tisch en mon­dig, niet­waar? Voor de goe­de or­de: de­ze anek­do­te vond plaats in 1954 in Mil­aan. Zo nieuw is de ra­ti­o­na­lis­ti­sche scep­sis van jon­ge­ren niet. Maar het di­lem­ma blijft: hoe re­a­geer je? Hoe ga je een ge­loofs­ge­sprek aan met jon­ge­ren die heus niet op hun ach­ter­hoofd ge­val­len zijn, en die door vrien­den, ou­ders of an­de­re le­ra­ren ver­trouwd zijn ge­maakt met een min­ach­ting voor gods­dienst? Nu trof het dat de gods­dienst­le­raar in kwes­tie Lui­gi Gi­us­sa­ni (1922-2005) heet­te. Ita­li­aans pries­ter, the­o­loog, stich­ter van de le­ken­be­we­ging Co­mu­nio­ne e Li­be­r­a­zi­o­ne (Ge­meen­schap en Be­vrij­ding), maar voor­al ook één van de scherp­zin­nig­ste ka­tho­lie­ke fi­lo­so­fen van de twin­tig­ste eeuw. Hij ging on­be­van­gen het ge­sprek met de jon­ge­ren aan. Ken­den zij wel de be­te­ke­nis van die woor­den, ‘re­li­gie’ en ‘re­de’?

Lang­ge­rekt ant­woord

De af­ge­lo­pen tijd ver­sche­nen in het Ne­der­lands de eer­ste twee de­len van een drie­luik van Gi­us­sa­ni: Het re­li­gi­eu­ze zin­tuig, waar­in de bo­ven­staan­de anek­do­te be­schre­ven is, en Aan de oor­sprong van de chris­te­lij­ke claim. Het eer­ste is, kort ge­zegd, een ver­han­de­ling over de re­de­lijk­heid van re­li­gie in het al­ge- meen, het twee­de gaat die­per in op de re­de­lijk­heid van het chris­ten­dom in het bij­zon­der. Bei­de boe­ken sa­men kun je le­zen als één lang­ge­rekt ant­woord op de scep­sis van de jon­ge gym­na­si­ast (en voor het der­de, nog niet in het Ne­der­lands ver­sche­nen deel zal on­ge­twij­feld het­zelf­de gel­den). Het is om twee re­de­nen goed dat de­ze com­pac­te maar rij­ke boek­jes in het Ne­der­lands ver­sche­nen zijn. Al­ler­eerst om­dat het idee dat ge­loof en re­de niets met el­kaar uit te staan heb­ben of zelfs in te­gen­spraak zijn, nog steeds zo veel voor­komt on­der niet-ge­lo­vi­gen. Gi­us­sa­ni fi­leert en weer­legt die op­vat­ting genadeloos. En nog eens in op­val­lend kla­re taal, met spre­ken­de voor­beel­den en ver­wij­zin­gen naar prach­ti­ge po­ë­zie en we­reld­li­te­ra­tuur. Lich­te kost is het niet, je moet aan­dach­tig en wel­wil­lend le­zen. Maar je hoeft geen vak­fi­lo­soof te zijn om het te be­grij­pen; het is merk­baar dat veel van de tek­sten zijn ge­schre­ven met een ge­hoor van mid­del­ba­re scho­lie­ren in het ach­ter­hoofd. Gi­us­sa­ni’s boe­ken ge­ven heel hel­de­re ar­gu­men­ten in han­den, voor ie­der­een die zul­ke ge­sprek­ken wel eens voert met niet- ge­lo­vi­ge vrien­den, col­le­ga’s of fa­mi­lie­le­den.

On­zin­nig cli­ché

De twee­de re­den waar­om dit zul­ke be­lang­rij­ke boek­jes zijn, is om­dat bo­ven­ge­noem­de mis­vat­ting juist ook on­der ge­lo­vi­gen po­pu­lair is. “Re­de zit in het hoofd, ge­loof in het hart” – een af­grij­se­lijk en on­zin­nig cli­ché dat in tal van va­ri­an­ten voor­komt. Ter­wijl het een on­ei­gen­lij­ke schei­ding aan­brengt tus­sen fi­des en ra­tio, tus­sen ge­loof en ver­stand, en daar­mee je rein­ste ket­te­rij is. Zo­als el­ke ket­te­rij brengt het zie­len in ge­vaar. En wel pre­cies de zie­len van het ty­pe men­sen dat Gi­us­sa­ni ont­moet­te in zijn klas: jon­ge, bo­ven­ge­mid­deld in­tel­li­gen­ten men­sen die in vol­le ernst het chris­ten­dom be­vra­gen. Het zij­i­ge stan­daard­ant­woord “dat kun je niet be­re­de­ne­ren, je moet het geló­ven” is een be­le­di­ging van hun ge­zon­de ver­stand. Zul­ke jon­ge­ren ha­ken mas­saal af, en je kunt ze geen on­ge­lijk ge­ven wan­neer kwe­ze­li­ge ca­te­che­ten niet ver­der ko­men dan zul­ke luie en laf­fe ge­meen­plaat­sen. “De eer­ste leer­lin­gen van Je­zus wa­ren ook geen the­o­lo­gen, maar een­vou­di­ge, on­ge­let­ter­de vis­sers”, voegt men er vaak zelf­vol­daan aan toe. Dat is waar, maar dat wil toch niet zeg­gen dat men­sen die nu een­maal géén on­ge­let­ter­de vis­sers zijn niet wel­kom zijn in zijn scha­re na­vol­gers? Zij heb­ben recht op ver­stan­di­ge ant­woor­den op hun ver­stan­di­ge vra­gen, in plaats van fi­de­ïs­ti­sche quatsch die al­leen maar be­doeld is om ‘moei­lij­ke’ dis­cus­sies uit de weg te gaan.

‘Chris­ten­dom is een ont­moe­ting’

Na­tuur­lijk be­staat er een re­ëel ge­vaar van een té ra­ti­o­na­lis­ti­sche ge­loofs­be­le­ving – zo’n ge­loof wordt dan of­wel te vrij­blij­vend, of­wel te wet­tisch. Maar ook dan bie­den de ge­schrif­ten van Gi­us­sa­ni uit­komst. Zijn ver­de­di­ging van het chris­te­lijk ge­loof is in­tel­lec­tu­eel diep­zin­nig en ra­ti­o­neel, maar na­druk­ke­lijk níet in­tel­lec­tu­a­lis­tisch. In de ho­mi­lie bij Gi­us­sa­ni’s uit­vaart­mis in fe­bru­a­ri 2005 werd het tref­fend sa­men­ge­vat: door zich steeds te rich­ten op de per­soon van Je­zus Chris­tus be­greep Gi­us­sa­ni “dat het chris­ten­dom geen in­tel­lec­tu­eel sys­teem is, geen ver­za­me­ling dog­ma’s, geen mo­ra­lis­me. Nee, het chris­ten­dom is een ont­moe­ting, een lief­des­ver­haal; het is een ge­beur­te­nis”. De­ze ho­mi­lie werd ge­hou­den door nie­mand min­der dan kar­di­naal Joseph Rat­zin­ger. Als paus Be­ne­dic­tus XVI zou hij niet veel la­ter de­ze prach­ti­ge woor­den schrij­ven, door zijn op­vol­ger paus Fran­cis­cus nog eens her­haald en on­der­streept: “Aan het be­gin van het chris­ten-zijn staat geen ethi­sche be­slis­sing of groot­se ge­dach­te, maar de ont­moe­ting met een ge­beur­te­nis, met een Per­soon die aan ons le­ven een nieu­we ho­ri­zon en daar­mee zijn de­fi­ni­tie­ve rich­ting gaf.”

Zijn re­de en re­li­gie on­ver­zoen­baar? Pries­ter en le­raar Lui­gi Gi­us­sa­ni veeg­de de vloer aan met die nog steeds po­pu­lai­re denk­wij­ze. Zijn re­cent in het Ne­der­lands ver­taal­de ge­schrif­ten zijn daar­om ook van­daag de dag ver­ras­send bruik­baar voor ge­loofs­op­voe­ders. Jon­ge­ren heb­ben recht op ver­stan­di­ge ant­woor­den op hun ver­stan­di­ge vra­gen

De echo van Lui­gi Gi­us­sa­ni is on­mis­ken­baar. On­ze tijd snakt naar meer pries­ters, le­ra­ren en an­de­re op­voe­ders zo­als hij – men­sen die de ont­moe­ting met de Le­ven­de Chris­tus ook voor een jon­ge, scep­ti­sche ge­ne­ra­tie mo­ge­lijk ma­ken. +

Don Lui­gi Gi­usan­ni tij­dens een le­zing over zijn boek ‘Het re­li­gi­eu­ze zin­tuig’.

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.