Haal na de dood­straf ook ‘recht­vaar­di­ge oor­log’ uit Ca­te­chis­mus

Katholiek Nieuwsblad - - OPINIE -

De re­de­nen om de dood­straf in de

“on­toe­laat­baar” te noe­men, kun­nen ook wor­den toe­ge­past op het idee van de ge­recht­vaar­dig­de oor­log. Ook dat idee zal ver­dwij­nen, ver­wacht Fred van Iersel.

Paus Fran­cis­cus heeft be­slo­ten de mo­re­le aan­vaard­baar­heid van de dood­straf uit de Ca­te­chis­mus van de Ka­tho­lie­ke Kerk te schrap­pen (zie KN 32). Voor­waar geen klei­nig­heid. Het gaat niet om een ver­an­de­ring van een of an­de­re opi­nie over een in­ci­den­te­le ge­beur­te­nis, maar om een ver­an­de­ring van de mo­raal­leer. In 1997 was de aan­vaard­baar­heid van de dood­straf al tot een mi­ni­mum van ho­ge uit­zon­de­rin­gen te­rug­ge­bracht. Dit jaar, 2018, gaat de wis­sel om. Van­af nu staat het recht op le­ven van de ver­oor­deel­de voor­op in de af­we­gin­gen om­trent de straf­maat. De re­de­nen voor de be­ëin­di­ging van de mo­re­le ac­cep­ta­tie zijn ove­ri­gens ge­laagd. Naast de be­scherm­waar­dig­heid van het le­ven van elk mens als beeld­dra­ger van God, is er ook de kans op ver­gis­sin­gen bij de ver­oor­de­lin­gen, de in­ef­fec­ti­vi­teit van de af­schrik­ken­de wer­king van de dood­straf en het we­reld­wij­de ‘aan­voe­len van ge­lo­vi­gen’.

Niet uit de lucht ge­val­len

De­ze ver­schui­ving in de so­ci­a­le mo­raal komt niet uit de lucht val­len. In­ter­na­ti­o­naal – voor­al in de VS – is er een ver­bre­ding gaan­de van de pro-li­fe­be­we­ging van ‘an­ti-abor­tus’ naar het be­strij­den van al­le vor­men van do­den. Daar­door is de in­vloed van de beweging te­gen de dood­straf ver­groot. Voor al­le dui­de­lijk­heid: het Va­ti­caan gaat ook nu niet uit van straf­fe­loos­heid bij ern­sti­ge mis­drij­ven. Ook is het niet zo dat de Kerk nu vindt dat al­le ern­sti­ge mis­drij­ven maar moe­ten wor­den ver­ge­ven door slacht­of­fers of hun na­be­staan­den. De ver­an­de­ring gaat strikt om de be­scherm­waar­dig­heid van het le­ven: de re­den dat een moord niet ge­pleegd had mo­gen wor­den, is ook de re­den waar­om het le­ven van de moor­de­naar ge­spaard moet blij­ven.

Wat over­he­den moe­ten doen

De ver­an­de­ring is ex­tra in­te­res­sant, om­dat in de re­de­ne­ring waar­om de dood­straf kan wor­den af­ge­schaft, het per­spec­tief van we­reld­lij­ke over­he­den (die de straf vast­stel­len en uit­voe­ren) naar de ach­ter­grond schuift. Dat is heel in­grij­pend. Sta­ten heb­ben sinds 1648 een ge­welds­mo­no­po­lie. Dat komt tot uit­druk­king in het recht om krijgs­macht, po­li­tie en beu­len ge­weld te la­ten uit­voe­ren. De dood­straf is zo­ge­zegd een pri­vi­le­ge van de staat. Het wa­ren dan ook sta­ten die de dood­straf ver­vol­gens op ju­ri­di­sche en hu­ma­ni­tai­re gron­den op steeds gro­te­re schaal heb­ben af­ge­schaft. Dat ge­beur­de gro­ten­deels om se­cu­lie­re re­de­nen. De staat kreeg het ge­welds­mo­no­po­lie om de bur­gers te­gen ei­gen­rich­ting en wet­te­loos­heid te be­scher­men en hun vei­lig­heid te kun­nen ga­ran­de­ren. Af­schaf­fing van de dood­straf be­te­kent in dit per­spec­tief dat sta­ten dit op een an­de­re ma­nier moe­ten doen dan via de dood­straf. De ver­plich­ting tot pas­send straf­recht, tot be­vei­li­ging van bur­gers en tot zorg voor slacht­of­fers en na­be­staan­den – drie din­gen die de Kerk van sa­men­le­vin­gen vraagt – ver­valt im­mers niet. De om­zet­ting van de dood­straf naar le­vens­lang (het meest waar­schijn­lij­ke al­ter­na­tief) is een ui­ting van be­scha­ving: men wil niet her­ha­len wat men zelf heeft moe­ten on­der­gaan. Maar het is ook een kost­ba­re aan­ge­le­gen­heid. Dat gaat dis­cus­sies op­le­ve­ren in sa­men­le­vin­gen waar de dood­straf nog be­staat. Kan de post­mo­der­ne sa­men­le­ving, die ge­richt is op slacht­of­fers, nog vol­doen­de be­grip op­bren­gen voor de be­schaaf­de be­han­de­ling van men­sen die in plaats van de dood­straf le­vens­lang kre­gen? Een span­nen­de vraag.

En de ‘recht­vaar­di­ge oor­log’ dan?

Min­stens even span­nend is of nu ook het idee van de ‘recht­vaar­di­ge oor­log’ – nog een over­heids­taak die ver­band houdt met het ge­welds­mo­no­po­lie – uit de ker­ke­lij­ke leer zal ver­dwij­nen. Ik ver­wacht van wel, al zal dat nog wel een tijd du­ren. Het recht op zelf­ver­de­di­ging, dat in het VN-hand­vest staat, zal blij­vend wor­den er­kend. Maar het is de vraag of je daar­voor de leer van de recht­vaar­di­ge oor­log no­dig hebt. De cri­te­ria daar­voor – nood­zaak, recht­ma­tig­heid, pro­por­ti­o­na­li­teit, be­voegd ge­zag, kans op suc­ces en laat­ste red­mid­del – kun­nen heel goed op­ge­no­men wor­den in een con­cept van recht­vaar­di­ge vre­de dat het recht op ver­de­di­ging in­sluit.

Prof. dr. Fred van Iersel is bij­zon­der hoog­le­raar ‘Vraag­stuk­ken gees­te­lij­ke ver­zor­ging bij de krijgs­macht’ in Til­burg.

‘De­ath row’ in de ge­van­ge­nis van San Quen­tin, Ca­li­for­nië. Als het aan de paus ligt, wor­den de do­den­cel­len met de dood­straf over­bo­dig.

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.