Van her­den­ken wor­den we slim­mer

NRC Handelsblad - - In Het Nieuws - Nan­ne Meu­len­dijks

Lan­den die de Eerste We­reld­oor­log echt heb­ben mee­ge­maakt en in hun col­lec­tie­ve ge­heu­gen dra­gen, zijn nu min­der na­ïef dan het des­tijds neu­tra­le Ne­der­land, schrijft Gui­do van Hen­gel.

D it week­ein­de her­den­ken Eu­ro­pe­a­nen de wa­pen­stil­stand van 1918 als het ein­de van de Eerste We­reld­oor­log. Britten, Fran­sen, Bel­gen koes­te­ren die tra­di­tie, en dit jaar gaat er nog een gro­te schep bo­ven­op. Pre­si­dent Em­ma­nu­el Ma­cron reis­de de­ze week langs de ou­de fron­ten in de noor­de­lij­ke ar­ron­dis­se­men­ten, waar hij be­graaf­plaat­sen, mo­nu­men­ten en mu­sea be­zocht. De­ze za­ter­dag ont­moet hij bonds­kan­se­lier An­ge­la Mer­kel bij Com­pi­èg­ne, waar Duits­land op 11 no­vem­ber 1918 te­gen zes uur ’s och­tends in een trein­wa­gon de wa­pen­stil­stand on­der­te­ken­de. Zon­dag her­denkt hij het ein­de aan de Gro­te Oor­log bij de Arc de Tri­omp­he in Pa­rijs, met een paar do­zijn we­reld­lei­ders, on­der wie Do­nald Trump en Vla­di­mir Poe­tin. Vrij­dag al lunch­te hij met pre­mier The­re­sa May aan het voor­ma­li­ge front van de Som­me, waar Ma­crons ei­gen Brit­se voor­va­der Ge­or­ge Wil­li­am Ro­bert­son ge­le­gerd lag (die een Fran­çai­se huw­de). Ook voor May en veel an­de­re Britten is Ar­mis­ti

ce Day dit jaar spe­ci­aal. Een eeuw ge­le­den bracht de oor­log het Eu­ro­pe­se vas­te­land dich­ter bij, emo­ti­o­neel, en po­li­tiek. Nu, met Brexit, groeit de af­stand weer. In Bel­gië heb­ben ze van­af 2014 al ve­le hon­der­den her­den­kings­mo­men­ten ge­or­ga­ni­seerd, nog bo­ven­op de re­gu­lie­re, zo­als het da­ge­lijks bla­zen van de Last Post bij de Me­nen­poort in Ie­per, vas­te ge­woon­te van­af 1928. In­te­res­sant is ook hoe de ver­lie­zers te­rug­blik­ken. Oos­ten­rijk doet dat met een ten­toon­stel­ling over hoe in cha­os en ru­moer de re­pu­bliek werd ge­sticht, op de ver­brok­kel­de res­ten van het Habsburg­se kei­zer­rijk. Ts­je­chen, Slo­wa­ken, Po­len en Roe­me­nen vie­ren die ver­brok­kel­de res­ten uit­bun­dig. Op de na­ti­o­na­le ‘1918-si­te’ van Roe­me­nië staat: „We eren die­ge­ne die hon­derd jaar ge­le­den er­in slaag­den een schier on­mo­ge­lij­ke droom waar te ma­ken: de ver­e­ni­ging van al­le Roe­me­nen”. Honga­rije, de an­de­re helft van de Oos­ten­rijks-Hon­gaar­se dub­bel­mo­nar­chie, heeft daar weer heel an­de­re ge­voe­lens bij. Het ver­loor ze­ker de helft van zijn ter­ri­to­ri­um, in­clu­sief gro­te de­len van het hui­di­ge Roe­me­nië. Ook in het voor­ma­li­ge Joego­sla­vië, waar­van gro­te de­len on­der die­zelf­de dub­bel­mo­nar­chie vie­len – en waar in Sa­ra­je­vo het ‘eerste schot’ werd ge­lost – is het on­der Ser­vi­ërs, Kro­a­ten en Bosni­ërs nog steeds een hef­ti­ge, ac­tu­e­le vraag wie er wel en niet heeft ge­pro­fi­teerd van het ein­de van de Eerste We­reld­oor­log. K ort­om: heel Eu­ro­pa her­denkt. Heel Eu­ro­pa? Nee, Ne­der­land staat er bij en kijkt er naar. Een ge­plan­de her­den­kings­bij­een­komst bij het mo­nu­ment voor de door mij­nen op zee om­ge­ko­men vis­sers werd op het laat­ste mo­ment af­ge­bla­zen. Te wei­nig be­lang­stel­ling. Het Vre­des­pa­leis in Den Haag or­ga­ni­seert met het NIOD een sym­po­si­um, dat is al iets, maar een na­ti­o­naal eve­ne­ment is het niet. Dat is be­grij­pe­lijk. Ne­der­land was in 1914-1918 neu­traal, en dat spreekt niet tot de ver­beel­ding. Er be­staan geen bom­bas­ti­sche films die de col­lec­tie­ve her­in­ne­ring aan­spre­ken en aan Ne­der­land­se War Poe­try werd hon­derd jaar ge­le­den nau­we­lijks ge­daan. Toch moet Ne­der­land de Eerste We­reld­oor­log echt be­ter le­ren ken­nen. Hier­voor zijn min­stens vier ar­gu­men- ten, die ze­ker in het licht van de af­ge­lo­pen tijd aan be­lang heb­ben ge­won­nen. Want die oor­log biedt stof tot na­den­ken voor al­ler­han­de stun­te­li­ge po­li­ti­ci, on­we­ten­de in­tel­lec­tu­e­len en raas­kal­len­de volks­men­ners. T en eerste: de Eerste We­reld­oor­log is es­sen­ti­ë­le we­reld­ge­schie­de­nis, het start­sein van veel ge­o­po­li­tie­ke pro­ble­men, de op­de­ling van het Mid­den-Oos­ten, het vi­ru­len­te na­ti­o­na­lis­me, de mo­der­ne on­grijp­ba­re ang­sten over tech­no­lo­gi­sche voor­uit­gang, de ma­chi­na­le ver­nie­ti­ging, en de neer­gang van Eu­ro­pa’s mon­di­a­le he­ge­mo­nie. De Ame­ri­kaan­se di­plo­maat en his­to­ri­cus Ge­or­ge Ken­nan noem­de de Gro­te Oor­log „de al­les­be­pa­len­de ca­ta­stro­fe” van de twin­tig­ste eeuw. Een nieu­we tijd werd ge­bo­ren. Het neu­tra­le Ne­der­land kreeg daar in 1914-1918, en ook er­na, slechts drup­pels­ge­wijs iets van mee. Ne­der­land deel­de niet in de strijd, en niet of nau­we­lijks in het trau­ma dat de rest van Eu­ro­pa ver­bond. Twee: ken­nis van de Eerste We­reld­oor­log biedt con­text bij de po­li­tie­ke re­to­riek en idee­ën­we­reld van veel Eu­ro­pe­se lei­ders. Meer dan eens ver­wijst de Hon­gaar­se pre­mier Vik­tor Or­bán naar het ‘dra­ma­ti­sche ver­drag van Tri­a­non’ uit 1920, toen het Hon­gaar­se deel van de Dub­bel­mo­nar­chie werd te­rug­ge­bracht tot het romp­staat­je van van­daag. Voor zijn aan­han­gers is dit een trau­ma, niet van een eeuw ge­le­den, maar van gis­te­ren. Ze plak­ken stic­kers van GrootHonga­rije op hun au­to en sym­pa­thi­se­ren harts­toch­te­lijk met de ‘ver­wees­de Honga­ren’ in de buur­lan­den. In Po­len ro­man­ti­seert PiS-par­tij­lei­der Ja­ros­law Kac­zyn­ski niet het Po­len dat na de Twee­de, maar na de Eerste We­reld­oor­log uit de as her­rees. Ook in Tur­kije is die ge­schie­de­nis vers. Re­cep Tayy­ip Er­do­gan heeft vol­gens som­mi­gen last van het ‘Sè­vres-syn­droom’, een ver­wij­zing naar de hon­derd jaar ou­de vre­des­be­spre­king in de­ze Pa­rij­se voor­stad. Hij en zijn ach­ter­ban me­nen dat Eu­ro­pe­a­nen, net als een eeuw ge­le­den, Ana­to­lië in stuk­ken wil­len hak­ken. En in 1918-1919 woed­de in Oe­kra­ï­ne een bur­ger­oor­log die doet den­ken aan die van nu. Is­ra­ël, Sy­rië, Irak: ze kre­gen vorm tij­dens de ver­war­ring aan het ein­de van de Eerste We­reld­oor­log. His­to­ri­cus Be­a­tri­ce de Graaf me­mo­reer­de re­cent in NRC dat het ein­de van de Eerste We­reld­oor­log en de ont­man­te­ling van de Duit­se, Ot­to­maan­se en Oos­ten­rijks-Hon­gaar­se veel­vol­ke­ren­rij­ken leid­de tot tien­tal­len bur­ger­oor­lo­gen, po­groms, bloe­di­ge re­vo­lu­ties en con­tra­re­vo­lu­ties, en al­ge­he­le on­vei­lig­heid. Het na­ti­o­na­le zelf­be­schik­kings­recht had duis­te­re kan­ten. Stef Blok had hier­over iets kun­nen op­zoe­ken voor­dat hij zijn uit­spra­ken over de mul­ti­cul­tu­re­le sa­men­le­ving deed. Hij is de mi­nis­ter van Bui­ten­land­se Za­ken, je zou het bij­na ver­ge­ten. D rie: de Eerste We­reld­oor­log leert ons – meer nog dan de Twee­de – hoe in­ge­wik­keld een in­ter­na­ti­o­naal con­flict is, en hoe dat zel­den een hap­py end op­le­vert. Het was een bizarre oor­log, die na de wa­pen­stil­stand van 1918 voort­leef­de in de vorm van een dui­ze­ling­wek­ken­de idee­ën­strijd. De Duit­se dich­ter Ernst Tol­ler schreef dat „wie de in­een­stor­ting van 1933 [en Hit­lers machts­over­na­me] wil be­grij­pen eerst de ge­schie­de­nis moet ken­nen van wat er in 1918 en 1919 [in Duits­land] is ge­beurd”. In Ne­der­land is het beeld van de

Ne­der­land deel­de niet in de strijd en niet in het trau­ma dat de rest van Eu­ro­pa ver­bond

Twee­de We­reld­oor­log zo­ge­naamd hel­der. Over Hit­ler en het ver­zet heeft ie­der­een feitjes pa­raat. Toch zal een ge­mid­del­de Ne­der­lan­der wei­nig we­ten van de Duit­se re­vo­lu­ties van 1918 en 1919, toen so­ci­aal-de­mo­cra­ten het vuur lie­ten ope­nen op ra­di­ca­le re­vo­lu­ti­o­nai­ren in ste­den als Ber­lijn en Mün­chen. Zo­wel de oor­log zelf, als ook de idee­ën­strijd die er­op volg­de, kun­nen in­zicht bie­den in de ge­laagd­heid van een con­flict. E uro­pa werd im­mers ge­vormd door niet twee, maar drie oor­lo­gen: de Eerste en de Twee­de We­reld­oor­log en de Kou­de Oor­log. Voor­al de laat­ste twee oor­lo­gen la­ten zich uit­ste­kend le­nen voor een sim­plis­tisch (en fil­misch) goed/fout-mo­del. In de Twee­de We­reld­oor­log had je een goed her­ken­baar Evil Em­pi­re. Tij­dens de Kou­de Oor­log ont­de­den de VS en de Sov­jet-Unie het con­flict over­zich­te­lijk van grijs­tin­ten. Na­tuur­lijk heb­ben his­to­ri­ci al va­ker aan­ge­toond dat het ge­nu­an­ceer­der lag, maar zo is het wel in het col­lec­tie­ve ge­heu­gen ver­zon­ken. En laat Ne­der­land nu de­ze twee oor­lo­gen wél be­wust mee­ge­maakt heb­ben. De Eerste We­reld­oor­log, daar­en­te­gen, laat zich niet sim­pli­fi­ce­ren. De­ze leert ons niet dat het ‘kwaad’ een ge­zicht heeft – Hit­ler, Sta­lin – dat als zo­da­nig be­stre­den kan wor­den. In­te­gen­deel, de Eerste We­reld­oor­log heeft geen ge­zicht en vraagt veel van on­ze ver­beel­ding. Het con­flict ver­telt hoe gril­li­ge pa­niek over in­ter­na­ti­o­na­le ver­war­ring, ge­zaaid door on­kun­di­ge en on­han­di­ge, vaak la­bie­le en on­ge­schik­te be­winds­lie­den en di­plo­ma­ten, kan lei­den tot el­len­de, wan­neer die pa­niek wordt om­ge­zet en ge­ïn­stru­men­ta­li­seerd in ge­weld. En dat dat ge­weld niet kan wor­den te­rug­ge­draaid, of te­niet ge­daan. Dat ge­weld ge­weld baart en on­noe­me­lij­ke trau­ma’s voort­brengt, die lang voort­du­ren. En dat die trau­ma’s ook niet ‘on­schul­dig’ zijn: Hit­ler be­schreef in Mein Kampf hoe het ein­de van de oor­log in de „geest en ziel van het Duit­se volk was ge­brand” en uit­ein­de­lijk zou in­spi­re­ren „tot een nieu­we ge­wa­pen­de strijd”. H et is dan ook niet ver­won­der­lijk dat veel Ne­der­land­se me­dia he­den­daag­se con­flic­ten nog steeds uit­leg­gen in bi­nai­re mo­del­len. Als­of we nog steeds het sja­bloon van de Kou­de Oor­log ge­brui­ken: Pro-Rus­sisch, ProEU, an­ti-EU, Oos­ten, Wes­ten, en­zo­voorts. Ook de Ne­der­land­se po­li­tiek heeft zich meer­maals pro­vin­ci­aal, zo niet na­ïef ge­toond. Her­in­ne­ren we ons de mis­sie in Uruz­gan nog? Om nog maar te zwij­gen over Sre­bre­ni­ca. Ik ver­moed dat Eu­ro­pe­se lan­den die de Eerste We­reld­oor­log in hun col­lec­tie­ve ge­heu­gen mee­dra­gen heel anders in zo’n mis­sie zou­den staan. De ja­ren 1914-1918, en de na­sleep, le­ren Ne­der­land dat in een in­ter­na­ti­o­naal con­flict am­bi­gu­ï­teit en meer­dui­dig­heid de norm is. Wie or­de, rust en een­voud denkt te kun­nen bren­gen, heeft geen idee van wat oor­log is. En ten­slot­te, voor het vier­de ar­gu­ment, zou ik wil­len te­rug­ke­ren naar Ne­der­land. Het land was neu­traal, en daar­om een­zaam. ‘Geen al­li­an­ties’ be­te­kent ook: geen bond­ge­no­ten. Het beeld van een ge­ï­so­leerd land, al­leen in het oog van de or­kaan, geeft stof tot na­den­ken over het hui­di­ge vraag­stuk van de in­ter­na­ti­o­na­le or­de. Des te meer om­dat de Ame­ri­kaan­se pre­si­dent het At­lan­ti­sche bond­ge­noot­schap open­lijk in twij­fel stelt, en het Ver­e­nigd Ko­nink­rijk de Eu­ro­pe­se Unie zal ver­la­ten. Ener­zijds zou je kun­nen be­we­ren dat de Ne­der­land­se re­ge­ring toen een hu­za­ren­stuk­je heeft ge­le­verd door voor­zich­tig om te gaan met de be­lan­gen van het Ver­e­nigd Ko­nink­rijk, Duits­land, Bel­gië en Frank­rijk. De ba­lan­ceer-act tus­sen de kemp­ha­nen bracht Ne­der­land eco­no­mi­sche voor­spoed: han­del flo­reer­de, mul­ti­na­ti­o­nals kwa­men tot was­dom en de Rot­ter­dam­se ha­ven­ba­ron­nen aten van zo­wel Duit­se als Brit­se wal­le­tjes. An­der­zijds kun je be­to­gen dat dat op­por­tu­nis­me was. Af­zij­dig­heid was trou­wens ook toen al een il­lu­sie. Meer dan een mil­joen Bel­gi­sche vluch­te­lin­gen trok­ken de grens over en moesten op­ge­van­gen wor­den in kam­pen of bij men­sen thuis. Dit zet­te gro­te druk op de sa­men­le­ving. In ie­der ge­val werd het na 1918 niet meer zo een­vou­dig om je te­rug te trek­ken ach­ter de dij­ken en je daar al geld-tel­lend koest te hou­den. Van­af de op­rich­ting van de Vol­ken­bond in 1920 zou­den niet al­leen de oor­lo­gen, maar ook de vre­des in­ter­na­ti­o­na­ler tot stand ko­men. Wat el­ders in Eu­ro­pa mis­ging, be­trof voort­aan ook Ne­der­land. De con­clu­sie is daar­om een­vou­dig: Ne­der­land moet zich de Gro­te Oor­log be­ter gaan her­in­ne­ren. Waar­om? Voor een be­ter en gro­ter be­grip van de buur­lan­den, van Oost- en West-Eu­ro­pa, en van de rest van de we­reld.

Gui­do van Hen­gel is his­to­ri­cus en sa­men­stel­ler van de Eerste We­reld­oor­log-Krant (His­to­risch Nieuws­blad). In 2018 pu­bli­ceer­de hij De zie­ners, over Eu­ro­pe­se vi­si­oe­nen in het In­ter­bel­lum.

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.