Haal cris­pr in de kas

In het re­geer­ak­koord staat dat plan­ten­ver­e­de­ling met de ge­ne­ti­sche tech­niek crisp-cas mo­ge­lijk moet wor­den. Bui­ten Eu­ro­pa kan het al. Maar de EU werpt blok­ka­des op.

NRC Handelsblad - - Wetenschap - San­der Voor­mo­len Door

‘Gen­mo­di­fi­ca­tie light’, zo noem­de mi­nis­ter Ca­rola Schou­ten (Land­bouw, Chris­ten Unie) het ver­be­te­ren van land­bouw­ge­was­sen met be­hulp van de cris­pr-cas-me­tho­de an­der­hal­ve week ge­le­den in de Volks

krant . Met de cris­pr-cas-tech­no­lo­gie kun­nen bi­o­tech­no­lo­gen op een vrij een­vou­di­ge wij­ze het DNA van al­ler­lei or­ga­nis­men be­wer­ken. Vol­gens Schou­ten is de­ze tech­no­lo­gie on­mis­baar om de land­bouw te kun­nen ver­duur­za­men.

Ge­was­sen zou­den hier­mee snel en goed­koop re­sis­tent ge­maakt kun­nen wor­den te­gen al­ler­lei ziek­ten, of bij­voor­beeld be­ter be­stand kun­nen wor­den ge­maakt te­gen droog­te. An­de­re toe­pas­sin­gen zijn ver­len­ging van de houd­baar­heid van groen­ten en fruit, en een ver­be­ter­de smaak of sa­men­stel­ling. Dat al­les ligt in het ver­schiet als bi­o­tech­no­lo­gen met cris­pr-cas het DNA van plan­ten kun­nen be­wer­ken, van het uit­scha­ke­len van ge­nen tot het toe­voe­gen van nieu­we ge­nen aan het be­staan­de DNA.

Het ka­bi­net-Rut­te III nam in ok­to­ber vo­rig jaar dan ook let­ter­lijk in het Re­geer­ak­koord op dat „Ne­der­land zich in Eu­ro­pa zal in­zet­ten voor de toe­pas­sing en toe­la­ting van nieu­we ver­e­de­lings-

tech­nie­ken, zo­als Cris­pr Cas9, mits daar­bij geen soor­ten­gren­zen wor­den over­schre­den.”

Maar de­ze zo­mer ging er een streep door de re­ke­ning. Het Eu­ro­pe­se Hof kwam op 25 ju­li met de uit­spraak dat va­ri­ë­tei­ten die ge­maakt zijn met cris­prtech­no­lo­gie val­len on­der de Eu­ro­pe­se re­gel­ge­ving voor ge­ne­tisch ge­mo­di­fi­ceer­de or­ga­nis­men (ggo’s). Dat be­te­kent dat de pro­du­cent een uit­ge­brei­de ri­si­co­be­oor­de­ling van de vei­lig­heid voor mens en mi­li­eu zal moe­ten uit­voe­ren om ver­gun­ning te krij­gen het pro­duct op de markt te bren­gen en dat hij daar­na ver­plicht is het te eti­ket­te­ren. Dat kost niet al­leen veel geld maar ook veel tijd. Ve­re­de­laars vre­zen nu dat zij door de uit­spraak van het Eu­ro­pe­se Hof in­ter­na­ti­o­naal een slag zul­len ver­lie­zen. Eu­ro­pe­se plan­ten­bi­o­lo­gen die vo­ri­ge maand bij­een wa­ren op een con­gres te­ken­den mas­saal een pe­ti­tie ge­richt aan de Eu­ro­pe­se Com­mis­sie om toch voor­al de weg voor cris­pr-cas open te hou­den.

Uit­zon­de­ring

Ne­der­land is mon­di­aal de groot­ste ex­por­teur van zaai- en poot­goed; ruim een­der­de van de we­reld­wij­de om­zet in plant­aar­di­ge kiem­ma­te­ri­a­len komt uit ons land. Voor poot­aard­ap­pels is het Ne­der­lands aan­deel op de we­reld­markt zelfs 60 pro­cent. Er be­staat een groot com­mer­ci­eel be­lang om de­ze kop­lo­per­po­si­tie te be­hou­den.

In de aan­loop naar de uit­spraak van het Eu­ro­pe­se Hof (Frank­rijk had om een oor­deel ver­zocht naar aan­lei­ding van een klacht van een aan­tal boe­ren­or­ga­ni­sa­ties) kwam er al een Ne­der­land­se lob­by op gang. Het vo­ri­ge ka­bi­net pleit­te in Brus­sel om in de Eu­ro­pe­se ggo-wet­ge­ving een uit­zon­de­ring te ma­ken voor cris­pr-tech­nie­ken. Sinds de in­voe­ring van de Eu­ro­pe­se ggo-wet in 2001 be­staan er na­me­lijk al uit­zon­de­rin­gen voor be­paal­de vor­men van ge­ne­tisch ver­an­der­de ge­was­sen.

Het gaat om zo­ge­he­ten klas­sie­ke mu­ta­ge­ne­se, een ou­de tech­niek die al van­af de ja­ren zes­tig is ge­bruikt in de plan­ten­ver­e­de­ling, waar­bij met be­hulp van ra­dio­ac­tie­ve stra­ling of che­mi­ca­li­ën het plan­ten-DNA op­zet­te­lijk wordt be­scha­digd, in de hoop dat er zo bij toe­val mu- ta­ties ont­staan die nut­ti­ge ei­gen­schap­pen op­le­ve­ren. De uit­zon­de­ring voor de­ze me­tho­de om het DNA te ver­an­de­ren is des­tijds toe­ge­kend om­dat het al zo lang zon­der pro­ble­men in ge­bruik was dat vol­gens de Eu­ro­pe­se wet­ge­ver de vei­lig­heid in de prak­tijk be­we­zen was.

De Ne­der­land­se over­heid be­ar­gu­men­teer­de dat de cris­pr-cas-tech­niek even­eens een vorm van mu­ta­ge­ne­se is, maar dan veel pre­cie­zer. Dat be­te­kent dat ve­re­de­laars veel meer con­tro­le heb­ben over het re­sul­taat en dat de­ze ma­nier van mu­ta­ties aan­bren­gen dus in­he­rent vei­li­ger is dan de klas­sie­ke mu­ta­ge­ne­se. Daar­om zou cris­pr in de plan­ten­ver­e­de­ling een ge­lijk­waar­di­ge uit­zon­de­rings­po­si­tie ver­die­nen.

De rech­ters van het Eu­ro­pe­se Hof zijn niet mee­ge­gaan in de­ze re­de­ne­ring. Vol­gens het Hof zou zo’n vrij­stel­ling voor cris­pr in­drui­sen te­gen het ‘voor­zorgs­prin­ci­pe’ waar­op de Eu­ro­pe­se ggo-wet­ge­ving is ge­ba­seerd. Want met de mo­le­cu­lai­re mul­ti­tool die cris­pr is kun je niet al­leen mu­ta­ties aan­bren­gen, maar je kunt er ook com­ple­te ge­nen mee weg­knip­pen of ge­nen toe­voe­gen.

Te­rug­ko­mend op de uit­spraak van Schou­ten in de Volks­krant is er wei­nig ‘lights’ meer aan. Er is bij dit soort ge­bruik geen we­zen­lijk ver­schil met ge­ne­ti­sche modificatie waar­bij met stan­daard­tech­nie­ken ( Agro­bac­te­ri­um of een deel­tjes­ka­non) gen­con­struc­ten aan het plan­ten­ge­noom wor­den toe­ge­voegd. Het voor­be­houd dat Schou­ten maakt, en dat ook in het re­geer­ak­koord staat, dat met cris­pr-tech­nie­ken geen soor­ten­gren­zen mogen wor­den over­schre­den, biedt geen waar­borg dat cris­pr niet voor gro­te in­gre­pen in het DNA ge­bruikt zal wor­den. Je kunt je af­vra­gen wel­ke plan­ten­ver­e­de­laars über­haupt nog met de om­slach­ti­ge ou­de ge­ne­ti­sche mo­di­fi­ca­tie­tech­nie­ken zou­den wil­len wer­ken als ook voor cris­pr-cas een uit­zon­de­ring wordt ge­maakt. Als dat zou ge­beu­ren, zou de ge­he­le ggo-wet­ge­ving bui­ten­spel ge­zet wor­den.

Her­zie­ning nood­za­ke­lijk

De vraag is of de ze­ven­tien jaar ou­de wet­ge­ving nog vol­doet, nu hij is in­ge­haald door de komst van nieu­we tech­nie­ken met veel gro­ter mo­ge­lijk­he­den en een an­der ni­veau van vei­lig­heids­ri­si­co’s. Een her­zie­ning van de Eu­ro­pe­se ggo­wet­ge­ving is drin­gend nood­za­ke­lijk schreef de Com­mis­sie Ge­ne­ti­sche Modificatie COGEM in maart 2017 al in een ad­vies aan de toen­ma­li­ge staats­se­cre­ta­ris van In­fra­struc­tuur en Mi­li­eu Sha­ron Dijks­ma (PvdA). Niet de tech­niek moet be­pa­lend zijn voor wel of geen ver­gun­nings­plicht van ge­ne­tisch ver­an­der­de ge­was­sen, maar de ei­gen­schap­pen van het eind­pro­duct. Dat lijkt op de be­na­de­ring van ggo’s door de Ame­ri­kaan­se wet­ge­ver. In de Ver­e­nig­de Sta­ten zijn cris­pr-pro­duc­ten al lan­ger in ont­wik­ke­ling. In 2016 maak­te een we­ten­schap­per aan de Pur­due Uni­ver­si­ty bij­voor­beeld al een cham­pig­non die door het uit­scha­ke­len van één gen met cris­pr-cas niet meer zo snel bruin wordt. Om­dat de ge­ne­ti­sche in­greep zo klein is wer­den de­ze ha­gel­wit­te cham­pig­nons door het Ame­ri­kaan­se mi­nis­te­rie van land­bouw USDA niet aan­ge­merkt als ge­ne­ti­sche ge­mo­di­fi­ceerd. Dat be­te­kent dat die pad­de­stoel is vrij­ge­steld van de re­gels die gel­den voor het op de markt bren­gen van ge­ne­tisch ge­mo­di­fi­ceer­de pro­duc­ten. En de­ze zo­mer kon­dig­de de USDA aan dat het voort­aan al­le land­bouw­pro­duc­ten ge­maakt met cris­pr als zo­da­nig zal be­schou­wen.

Ver­dub­bel­de chro­mo­so­mensets

Er staat veel op het spel, want in de plan­ten­ver­e­de­ling kan cris­pr veel toe­voe­gen. Met de al­ou­de gen­mo­di­fi­ca­tie kon­den bi­o­tech­no­lo­gen bij­voor­beeld slechts één ko­pie van een re­sis­ten­tie­gen in­bou­wen. Zo maak­ten Wa­ge­ning­se on­der­zoe­kers een aard­ap­pel­va­ri­ë­teit die re­sis­tent is te­gen de ge­vrees­de phy­to­pht­ora-schim­mel. Daar­voor bouw­den ze een re­sis­ten­tie­gen in af­kom­stig uit een wil­de aard­ap­pel­plant. Maar het aard­ap­pel­ge­noom heeft al­le chro­mo­so­men in vier­voud, wat be­te­kent dat er nog drie zwak­ke plek­ken in zit­ten. Met cris­pr zou het mo­ge­lijk zijn om het re­sis­ten­tie­gen in één keer in al­le vier chro­mo­soom­ko­pie­ën te zet­ten (het her­kent op al­le vier de ko­pie­ën de­zelf­de plek waar het kan in­bou­wen) en dat be­te­kent dus dat de re­sis­ten­tie veel ro­buus­ter kan wor­den in­ge­bouwd. Ook is dat pro­ces re­la­tief mak­ke­lijk te her­ha­len voor ver­schil­len­de aard­ap­pel­ras­sen, waar­door ie­de­re aard­ap­pel – van Bin­tje tot Ei­gen­hei­mer – met de­zelf­de tech­niek schim­mel­be­sten­dig te ma­ken is.

Veel plan­ten­soor­ten be­vat­ten net als de aard­ap­pel ver­dub­bel­de chro­mo­so­mensets. Be­lang­rij­ke voe­dings- en fruit­ge­was­sen als tar­we en ap­pel heb­ben bij­voor­beeld ook zo’n meer­vou­dig ge­noom, en zijn daar­door las­ti­ger te ver­e­de­len. Juist hier zou het ge­bruik van cris­pr dus, nog af­ge­zien van de pre­ci­sie, als groot voor­deel heb­ben dat nieu­we ei­gen­schap­pen sta­biel kun­nen wor­den in­ge­bouwd. Een be­lang­rij­ke voor­waar­de voor het in­zet­ten van cris­pr in de plan­ten­ver­de­ling is ech­ter wel dat er vol­doen­de in­for­ma­tie be­schik­baar is van de ge­noom­volg­or­de van de ver­schil­len­de plan­ten. Im­mers: cris­pr werkt dank­zij de her­ken­ning van een spe­ci­fie­ke volg­or­de in het DNA, en die moet dus eerst be­kend zijn.

Een cham­pig­non wordt door cris­pr-cas niet zo snel bruin

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.