‘Poe­tin krijgt het steeds moei­lij­ker’

De Rus­si­sche ex-oligarch en ex­ge­van­ge­ne fi­nan­ciert on­der­zoek voor de op­po­si­tie te­gen Poe­tin. „Hij krijgt het steeds moei­lij­ker.”

NRC Handelsblad - - Voorzijde Pagina - Door on­ze re­dac­teur Eva Cu­kier

Woens­dag­avond, de stra­ten rond Bond Street zijn af­ge­la­den vol. Ter­wijl Lon­de­na­ren bij het val­len van de avond hun in­ko­pen doen, hangt in het na­bij­ge­le­gen Wim­po­le Street die­pe rust.

Hier houdt Michaïl Cho­d­ork­ov­ski kan­toor, de Rus­si­sche ex-oligarch die tien jaar door­bracht in een Si­be­risch straf­kamp. Hij leeft on­der per­ma­nen­te drei­ging van een aan­slag en zou ten min­ste vier moord­po­gin­gen over­leefd heb­ben. In 2013, na­dat de Rus­si­sche pre­si­dent Poe­tin hem gra­tie ver­leen­de, ver­trok hij naar Zwit­ser­land, sinds 2016 woont hij in Londen.

In het huis aan het chi­que Wim­po­le Street is geen be­vei­li­ger te be­ken­nen. Waar­om ook? Als de Rus­si­sche pre­si­dent hem dood wil heb­ben „dan is geen vei­lig­heids­maat­re­gel daar­te­gen op­ge­was­sen”, zo ver­klaar­de hij on­langs.

De za­ken­man en po­li­tie­ke bal­ling ont­vangt in een ge­lam­bri­seer­de ver­ga­der­zaal met ra­men die uit­kij­ken op de ach­ter­tuin. Hij oogt ont­span­nen, de in­ge­val­len wan­gen uit zijn kamp­tijd zijn ver­dwe­nen. De zwar­te col­trui waar­mee hij leek ver­groeid tij­dens zijn pro­ces, heeft plaats­ge­maakt voor een spij­ker­blou­se en le­ren jack.

Cho­d­ork­ov­ski kiest zijn woor­den zorg­vul­dig. Wel­over­wo­gen Rus­si­sche zin­nen, door­spekt met me­ta­fo­ren, die op­val­lend vaak ein­di­gen in ge­fluis­ter. Hoe­wel hij zegt niet bang te zijn, is vrij­uit pra­ten on­mo­ge­lijk.

Nu hij in Londen woont, is Cho­d­ork­ov­ski voor Poe­tin niet min­der ge­vaar­lijk ge­wor­den. Met het res­tant van zijn ver­mo­gen – naar ei­gen zeg­gen 500 mil­joen dol­lar – fi­nan­ciert de ex-oligarch nu ac­ti­vi­tei­ten van de Rus­si­sche op­po­si­tie en jour­na- lis­tiek on­der­zoek naar de gang van za­ken bin­nen het Poe­tin-re­gime. Waar­om bent u hier­mee be­gon­nen? „Het is be­lang­rijk om te be­grij­pen hoe in Rus­land be­slis­sin­gen wor­den ge­no­men. Om te snap­pen wat er nu ge­beurt, maar voor­al ook voor la­ter, wan­neer het mo­ment komt dat de zit­ten­de macht ver­trekt. We wil­len vast­leg­gen wat er gaan­de is in Rus­land, ook met het oog op even­tu­e­le rechts­za­ken. We wil­len de zit­ten­de macht ter ver­ant­woor­ding roe­pen.” U spreekt over een toe­komst zon­der Poe­tin? „Ja. Daar be­rei­den wij ons op voor. Zes jaar, mis­schien tien, maar meer is niet waar­schijn­lijk. We zien dat Poe­tin het steeds moei­lij­ker krijgt.” Van­uit de cou­lis­sen draagt Cho­d­ork­ov­ski daar het zij­ne aan bij. Door hem ge­fi­nan­cierd on­der­zoek hielp bij het aan het licht bren­gen van in­ter­na­ti­o­na­le schan­da­len waar­bij Rus­land be­trok­ken was. Zo­als de ver­gif­ti­ging, vo­rig jaar in het Brit­se Sa­lis­bu­ry, van dub­bel­spi­on Skri­pal door agen­ten van de Rus­si­sche mi­li­tai­re in­lich­tin­gen­dienst GROe. Mis­daad­ver­slag­ge­ver Ser­gej Ka­nev, even­eens in­ge­huurd door Cho­d­ork­ov­ski, moest Rus­land hals­over­kop ont­vluch­ten na be­drei­gin­gen. Niet lang daar­na richt­te Cho­d­ork­ov­ski Jus­ti­ce for Jour­na­lists op, een fonds dat ‘mis­da­den te­gen de me­dia’ wil bloot­leg­gen. Ook on­der­zoek naar de ge­rucht­ma­ken­de moord, in ju­li vo­rig jaar, op drie Rus­si­sche jour­na­lis­ten in de Cen­traal-Afri­kaan­se Re­pu­bliek (CAR) werd door Cho­d­ork­ov­ski be­taald. Maar hij mengt zich met zijn fond­sen ook nog al­tijd in de Rus­si­sche po­li­tiek. U fi­nan­ciert ook op­po­si­tie­lei­der Alek­sej Na­val­ny, die het re­gel­ma­tig aan de stok heeft met Rus­si­sche aan­kla­gers. „Ik kan u nu niet ont­hul­len wie wie fi­nan­ciert bin­nen de Rus­si­sche op­po­si­tie. De pro­jec­ten die ik steun, zijn in Rus­land be­kend. Wel heb ik Alek­sej rond de ver­kie­zin­gen ge­hol­pen met ju­ri­di­sche za­ken.” Hoe kijkt u naar Poe­tins re­ge­ring? „Wat van­daag wordt ver­staan on­der de ‘Rus­si­sche re­ge­ring’, is ei­gen­lijk iets an­ders. Als jul­lie Ne­der­land­se mi­nis­ter van Bui­ten­land­se Za­ken een ont­moe­ting heeft met de Rus­si­sche mi­nis­ter van Bui­ten­land­se Za­ken, dan is dat geen ont­moe­ting met een col­le­ga, maar met, hoe zal ik het eens net­jes zeg­gen, een ava­tar of een stro­man van het re­gime. De ge­hei­me dienst FSB is als een twee­de re­ge­ring die het land be­stuurt. In fei­te is Rus­land één groot po­tem­kin­dorp.” In de boei­en Lan­ge tijd was Cho­d­ork­ov­ski een graag ge­zie­ne gast bin­nen de po­li­tie­ke kliek rond het Krem­lin. Ge­bo­ren in Mos­kou be­gin ja­ren zes­tig, als zoon van fa­brieks­ar­bei­ders, ver­dien­de hij zijn eer­ste ver­mo­gen met de han­del in bui­ten­land­se va­lu­ta en com­pu­ters. Hij liep bin­nen met de over­na­me van staats­ei­gen­dom­men, die na de val van de Sov­jet-Unie voor een prik­je van de hand gin­gen. Zo ver­wierf hij olie­be­drijf Yukos en be­gon een van de eer­ste com­mer­ci­ë­le ban­ken van Rus­land, Me­na­tep. Een­maal ge­set­teld, kwam de po­li­tiek in beeld.

Al­gauw werd hij on­der­deel van de kring mach­ti­ge oli­gar­chen die, in ruil voor in­vloed, in de ja­ren ne­gen­tig Jeltsins po­li­tie­ke cam­pag­nes fi­nan­cier­den.

Maar Jelt­sin ging, Poe­tin kwam. Die wil­de af van de oli­gar­chen­kliek die het Krem­lin als twee­de wo­ning was gaan be­schou­wen. De li­be­ra­le Cho­d­ork­ov­ski had kri­tiek op Poe­tins har­de koers en be­gon, naast al­ler­lei lief­da­dig­heid, de op­po­si­tie te fi­nan­cie­ren. Dat hij in 2003, na een fik­se aan­va­ring met de pre­si­dent op een Si­be­risch vlieg­veld in de boei­en werd ge­sla­gen, kwam voor wei­ni­gen als ver­ras­sing.

Rus­lands rijk­ste man – Cho­d­ork­ov­ski was in zijn hoog­tij­da­gen goed voor zo’n 15 mil­jard dol­lar – werd Rus­lands be­roemd­ste po­li­tie­ke ge­van­ge­ne. In de ja­ren die volg­den be­stond zijn da­ge­lijk­se rou­ti­ne uit rechts­za­len, har­de bed­den, laf­fe pap en het vou­wen van fol­ders te­gen een ver­goe­ding van 10 eu­ro per maand. In 2006 viel een me­de­ge­van­ge­ne hem aan met een mes.

On­der­tus­sen dic­teer­de het Krem­lin zijn von­nis – frau­de, wit­was­sen en ver­duis­te­ring – en ging het Rus­si­sche staats­olie­be­drijf Rosneft er met Yukos van­door.

Na tien jaar, twee pro­ces­sen en veel zor­gen en kri­tiek uit het Wes­ten, ver­leen­de Poe­tin hem gra­tie. Maar mocht de pre­si­dent ge­hoopt heb­ben dat zijn vij­and zich stil­le­tjes zou te­rug­trek­ken, dan kwam hij be­dro­gen uit. U heeft bij uw vrij­la­ting in 2013 ge­zegd dat u best pre­si­dent van Rus­land zou wil­len wor­den. „Dat klopt, maar al­leen voor een over­gangs­pe­ri­o­de, zo’n twee jaar.” Als u wilt deel­ne­men aan een over­gangs­sys­teem, dan moet u wel naar Rus­land. „Na­tuur­lijk, dat spreekt voor zich. Ze­ker als ik kan hel­pen met een pe­res­troj­ka van het sys­teem. Maar de gro­te vraag is na­tuur­lijk wan­neer dat zal zijn.”

We wil­len vast­leg­gen wat er gaan­de is in Rus­land, ook met het oog op even­tu­e­le rechts­za­ken

Zijn er ge­noeg ca­pa­be­le men­sen te vin­den om u te hel­pen? „Er zijn maar wei­nig men­sen die er­va­ring heb­ben om in cri­sis­tijd een land te lei­den. Ik ben een van de men­sen die eer­der een breuk bin­nen de re­ge­ring van dicht­bij heeft mee­ge­maakt. Daar­om weet ik waar toen fou­ten zijn ge­maakt en wat nu an­ders moet wor­den ge­daan. In te­gen­stel­ling tot mijn col­le­ga’s uit die tijd, heb ik geen last van be­lan­gen­ver­stren­ge­ling. Ik maak im­mers geen deel uit van de hui­di­ge machts­struc­tu­ren in Rus­land.” Maar denkt u dat het Rus­si­sche volk zit te wach­ten op een ex-oligarch als pre­si­dent? „Ik ben so­wie­so een te­gen­stan­der van de func­tie van pre­si­dent. Ik denk dat de post van pre­si­dent van de Rus­si­sche Fe­de­ra­tie, ge­ko­zen door het he­le volk, de deur open­zet naar au­to­ri­ta­ris­me. Zo’n groot land kan niet door één per­soon wor­den ge­leid, hoe fan­tas­tisch en ge­ta­len­teerd die per­soon ook is. Ik ben groot voor­stan­der van het par­le­men­tai­re sys­teem, maar nu zit­ten er idi­o­ten in de Doe­ma.” U heeft gro­te plan­nen, maar houdt zich op de ach­ter­grond. Hoe voor­zich­tig gaat u te werk? „Ik blijf rus­tig on­der al­le ge­beur­te­nis­sen van de laat­ste tijd. Ik doe werk waar­aan spe­ci­fie­ke pro­fes­si­o­ne­le ri­si­co’s zijn ver­bon­den. Met die ri­si­co’s moet je le­ren le­ven. Als je in de au­to zit kan er ook iets ge­beu­ren. Hij [Poe­tin] kan niet ie­der­een dood­schie­ten en ik heb ook niet de in­druk dat hij dat als zijn op­dracht ziet. En als dat wel zo is, dan kun je er wei­nig te­gen be­gin­nen. Als ik me­zelf had wil­len op­slui­ten, dan had ik net zo goed in de ge­van­ge­nis kun­nen blij­ven zit­ten.”

Michaïl Cho­d­ork­ov­ski: „Ik ben een te­gen­stan­der van de func­tie van pre­si­dent, die zet de deur open naar au­to­ri­ta­ris­me.”

Eva Cu­kierEen goed voor­beeld van het soort za­ken dat Cho­d­ork­ov­ski laat on­der­zoe­ken is de kwes­tie van de drie­vou­di­ge moord op Rus­si­sche jour­na­lis­ten in de Cen­traalAfri­kaan­se Re­pu­bliek (CAR), die in­ter­na­ti­o­naal veel aan­dacht kreeg.Met geld van Cho­d­ork­ov­ski on­der­zoch­ten de drie Rus­sen de ac­ti­vi­tei­ten van de ge­heim­zin­ni­ge Rus­si­sche huur­lin­gen­fir­ma Wag­ner Group, waar­mee Rus­land zijn po­li­tie­ke en mi­li­tai­re in­vloed uit­breidt op het Afri­kaan­se con­ti­nent. Wag­ner wordt naar al­le waar­schijn­lijk­heid aan­ge­stuurd door Poe­tin­ge­trou­we en ho­re­ca­baas Je­v­ge­ni Pri­go­zjin. Hij ver­zorgt de ca­te­ring in het Krem­lin én duikt op in al­ler­lei con­flict­ge­bie­den.Vol­gens de au­to­ri­tei­ten ging het om een roof­moord door lo­ka­le re­bel­len, een le­zing die ook de Rus­si­sche re­ge­ring steunt. Maar cri­ti­ci ver­moe­den Krem­lin-be­trok­ken­heid bij de aan­slag. Mo­ge­lijk om on­ge­wens­te pu­bli­ci­teit in de kiem te smo­ren over de ac­ti­vi­tei­ten van de Wag­ner Group. Het ge­bied staat niet be­kend om over­val­len en er werd en­kel een ca­me­ra mee­ge­no­men.Vrij­dag pu­bli­ceer­den Rus­si­sche me­dia re­sul­ta­ten van Cho­d­ork­ov­ski’s on­der­zoe­kers in de zaak. Zij iden­ti­fi­ceer­den een lo­ka­le po­li­tie­agent die de jour­na­lis­ten tij­dens hun reis in het land zou heb­ben ge­scha­duwd. De­ze agent, Em­ma­nu­el Ko­tofio, zou in Soe­dan zijn ge­traind door Rus­si­sche le­gerin­struc­teurs. Hij zou in­ten­sief con­tact heb­ben ge­had met de chauf­feur van de drie en ver­schil­len­de Rus­si­sche ad­vi­seurs bin­nen de re­ge­ring van de pre­si­dent van de CAR, Faus­tin-Ar­chan­ge Tou­adé­ra. Ko­tofio zou, vlak voor de moord, met ‘drie wit­te man­nen’ langs het check­point bij de stad Si­but ge­re­den zijn, waar ook de jour­na­lis­ten pas­seer­den.Uit bel­ge­ge­vens zou ver­der blij­ken dat agent Ko­tofio rond de moord tien­tal­len ke­ren con­tact had met Aleks­an­dr So­tov, een Rus die werk­zaam zou zijn voor Wag­ner.Op zijn beurt bel­de So­tov weer met een Rus­si­sche vei­lig­heids­ad­vi­seur bin­nen Tou­adé­ra’s re­ge­ring, Va­le­ri Za­cha­rov. De Rus­si­sche krantont­hul­de eer­der dat de­ze Za­cha­rov ook ac­tief was voor de ver­meen­de baas van de Wag­ner Group, Je­v­ge­ni Pri­go­zjin.In een ver­kla­ring op Fa­ce­book zei Cho­d­ork­ov­ski vrij­dag geen be­wijs te heb­ben dat het Krem­lin ach­ter de moord zit, maar wel be­we­zen te ach­ten dat van een ‘or­di­nai­re roof­moord’ geen spra­ke is, zo­als de au­to­ri­tei­ten in Mos­kou en Ban­gui be­we­ren. „Ze wer­den koel­bloe­dig en pro­fes­si­o­neel ver­moord, zo­als je zou doen met ge­vaar­lij­ke ge­tui­gen.”De Rus­si­sche aan­kla­ger stel­de vrij­dag de ont­hul­lin­gen niet ge­loof­waar­dig te ach­ten.

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.