– In­gen li­ker å feia for eiga dør

Stavanger Aftenblad - - FORSIDE - Solveig G. San­del­son solveig.san­del­[email protected] af­ten­bla­det.no

HELGEINTERVJUET:

– Vil du kla­ga på men­neske­retts­brot i Nor­ge, må du ha råd til å gå til retts­sak, sei­er men­neske­retts­ju­rist

Gro Hille­stad Thu­ne.

10. de­sem­ber er men­neske­retts­er­k­la­e­rin­ga 70 år.

– Men­neske­ret­ta­ne skal be­skyt­ta deg og meg mot at sty­res­mak­te­ne mis­bru­ker si makt, sei­er Gro Hille­stad Thu­ne, Ho er ju­rist, og job­ba i 16 år ved men­neske­retts­dom­sto­len i Stras­bourg.

– Men eg har man­ge gon­ger gitt hjelp med å for­mu­le­ra kla­gar på men­neske­retts­brot til klage­in­stan­sar som fyl­kes­mann og fyl­kes­lege, og sett at sli­ke kla­gar ikkje blir tatt på al­vor. Ei av sa­ke­ne gjaldt ein gam­mal, de­ment far på sjuke­heim. Han fekk opp­nemnd ver­je av kom­mu­nen mot sø­ne­nes vil­je. Dei had­de re­gist­rert at han had­de blitt sva­ert sløv, og pro­te­ster­te mot at han fekk Ris­per­dal, ein medi­sin som dei på net­tet las ein frå­råd­de å gi til eld­re de­men­te. Kom­mu­nen fann dei bry­sa­me, og be­stem­te at all kon­takt med sjuke­hei­men skul­le gå gjen­nom ver­ja, ein per­son som in­gen i fa­mi­li­en kjen­de. Kom­mu­nen ved­tok også reg­lar for når sø­ne­ne skul­le kun­na be­sø­ka sin far. Det sprakk for dei då dei måt­te be­tala ad­vo­kat­ho­no­rar for ver­ja. Dei skreiv ein kla­ge, for brot på Den euro­pe­is­ke men­neske­retts­kon­ven­sjon ar­tik­kel 8, om mang­lan­de re­spekt for pri­vat­li­vet.

Dei fekk til svar at helse­lova ikkje er i strid med men­neske­ret­ta­ne. Fyl­kes­man­nen unn­let med and­re ord å na­er­ma seg det som er kjer­nen i far og sø­ne­nes men­neske­retts­vern: kom­mu­na­nes bruk av makt. Var den­ne mak­ta brukt for­svar­leg, el­ler slik at dei­ra rett til re­spekt for sitt fa­mi­lie­liv med kvar­and­re vart kren­ka?

– Kva er det Nor­ge slit med?

– På no­k­re om­rå­de blir men­neske­ret­ta­ne godt tatt vare på. Yt­rings­fri­dom og re­li­gions­fri­dom står sterkt på grunn av ty­de­le­ge tal­s­per­son­ar. Og i straffe­pro­ses­sen er det man­ge vak­ne ad­vo­ka­tar. Lov­bry­ta­rar får jo gra­tis ad­vo­kat­bi­stand. Der eg re­gist­re­rer stor svikt, er in­nan vel­ferds­sek­to­ren, kor man­ge til­set­te i kom­mu­nar og på in­sti­tu­sjo­nar har vide full­mak­ter til å bru­ka tvang og makt i møte med sår­ba­re bru­ka­rar. Dei som mei­ner dei opp­le­ver brot på men­neske­ret­ta­ne i psy­kia­tri­en el­ler i møte med barne­ver­net, har i prak­sis in­gen sjan­se til å prø­va det ut. Folk rin­gjer til meg for­di dei ikkje har no­kon stad å gå, sjølv i al­vor­le­ge sa­ker.

– Viss ein ikkje når fram med å kla­ga til of­fent­le­ge in­stan­sar som fyl­kes­man­nen, har ein vel dom­sto­len?

– Ein kan gå til dom­sto­la­ne ja, men alle veit kor dyrt det er. I prak­sis er men­neske­retts­lova blitt ei klasse­lov. Har du pen­gar nok, kan du gå til retts­sak. Men er du av­hen­gig av å gå til and­re klage­in­stan­sar for hjelp, så får du sån­ne mei­nings­lau­se svar. Det­te for­tel kor­leis ein ser på men­neske­ret­ta­ne i Nor­ge - det er noko som høy­rer lov­gi­vin­ga til.

Det er ei stor mis­for­stå­ing. Det av­gje­ran­de er hand­lin­ga. Lova­ne – ikkje minst in­nan helse­og so­sial­sek­to­ren - op­nar for stor grad av skjønn, også når det er snakk om å bru­ka tvang. Den som har myn­dig­heit til å ta sli­ke av­gjer­der, an­ten som over­lege i psy­kia­tri­en el­ler lei­ar av eit kom­mu­nalt barne­vern, har plikt til å sør­gja for at av­gjer­da er i sam­svar med men­neske­ret­ta­ne. Det kan ikkje ve­ra vans­ke­leg å for­stå at det er heilt ju­ri­disk feil å bli møtt med at lov­ver­ket er heilt i or­den, når du kla­gar på skjøn­net.

– Men men­neske­ret­ta­ne er bin­dan­de ju­ri­disk, for dei lan­da som har ra­ti­fi­sert dei?

– Det er dei. Dei gjeld alt­så over na­sjo­nal lov­gi­ving. Nor­ge har gått langt i å gi man­ge men­neske­retts­reg­lar for­rang fram­for norsk rett gjen­nom men­neske­retts­lova og Grunn­lova. Dess­ver­re svik­tar po­li­ti­ka­ra­ne sitt an­svar for å sik­ra at dei blir følg­de opp i prak­sis. Den kri­tik­ken kan ret­tast mot alle par­ti. Det ver­kar som dei trur at job­ben er gjort når reg­la­ne er ved­tatt. Eg er hel­ler ikkje spe­si­elt im­po­nert over media, som jo el­les er så opp­tek­ne av sam­funns­an­sva­ret sitt.

– Blir det mye utan­riks­po­li­tikk og fine fest­ta­lar?

– Ja. Men men­neske­ret­ta­ne hand­lar fak­tisk om for­plik­tan­de jus. Det be­gyn­te med verd­s­er­k­la­e­rin­ga, så har lan­da i fel­les­skap sei­na­re ut­for­ma meir for­plik­tan­de kon­ven­sjo­nar, som flykt­ning­kon­ven­sjo­nen og barne­kon­ven­sjo­nen. Reg­la­ne er ut­for­ma som ret­tig­hei­tar for in­di­vi­det. Det som ofte blir gløymt, er at men­neske­ret­ta­ne først og fremst hand­lar om plik­ter for sty­res­mak­te­ne. Dei al­ler fles­te land er ikkje like vil­li­ge til av å føl­gja opp des­se for­plik­tin­ga­ne i prak­sis. Då blir men­neske­ret­ta­ne bry­sa­me. Sta­ta­ne, det gjeld også Nor­ge, er ofte meir opp­tek­ne av men­neske­retts­brot i and­re land. USA har for ek­sem­pel ikkje for­plik­ta seg til å etter­le­va barne­kon­ven­sjo­nen, men nø­lar ikkje med å kri­ti­sera men­neske­retts­brot i Ki­na.

– Kor­leis be­skyt­tar nors­ke sty­res­mak­ter barns ret­tar?

– Den inn­grod­de my­ten om at men­neske­ret­ta­ne blir så godt tatt vare på her i lan­det, ram­mar ikkje minst dei yngs­te. San­nin­ga er nok at barn i Nor­ge har mye dår­li­ga­re retts­vern enn dei fles­te trur. Men så len­ge ein er så redd for å opna opp for be­hand­ling av en­kelt­kla­gar, kan po­li­ti­ka­ra­ne fort­se­tja å tru at barn blir godt iva­re­tatt bå­de av barne­ver­net og i kla­ge- og kon­troll­ap­pa­ra­tet. Frå FNs Barne­ko­mi­té får sty­res­mak­te­ne sta­dig spørs­mål om over­sikt over men­neske­retts­brot mot barn Spørs­må­let kan ikkje sva­rast på, for­di det ikkje skjer noko re­gist­re­ring. Og hugs at klage­in­stan­sa­ne ikkje mei­ner det er dei­ra opp­gå­ve å be­hand­la kla­gar over men­neske­retts­brot, hel­ler ikkje på veg­ne av barn. Det eg veit, er at det skjer om­fat­tan­de brot på barns men­neske­ret­tar, for eg får så man­ge for­tvi­la nød­skrik frå hei­le lan­det med bønn om hjelp, frå folk som kjen­ner seg hjelpe­lau­se og for­tvi­la på barns veg­ner. Eg blir sitjan­de med kunn­ska­par og inn­sikt i det som er galt, og det er så mye at eg ofte ligg va­ken om nat­ta.

– Den saka som i det sis­te har gjort mest inn­trykk her, er dei 17 bar­na i Sand­nes kom­mu­ne som alt­for seint fekk hjelp av barne­ver­net - det tok alt­for man­ge år og alt­for man­ge be­kym­rings­mel­din­gar før dei blei hen­ta ut.

– Det kan ve­ra like feil ikkje å gri­pa inn som å ta frå barn fa­mi­lie og sys­ken utan grunn. Det er to si­der av same sak. Beg­ge de­lar hand­lar om barne­ver­nets mono­pol – dei alei­ne er på­lagt opp­gå­va å be­stem­ma «barns bes­te» – utan sjan­se for for­tvi­la beste­for­eld­re, na­bo­ar, fast­le­gar og tan­ter til å kla­ga el­ler inn­hen­ta ein «second opi­nion». Barne­ver­net har mono­pol på å be­stem­ma kva eit barn skal to­la, kva eit barn treng, og kor­leis dei har det. Vi veit frå his­to­ria at når barn blir tatt vare på i luk­ka sys­tem, utan kor­rek­tiv i form av for­svar­lig inn­syn og kon­troll utan­frå, så går det vel­dig galt. Sys­te­met er alt­for luk­ka rundt barn som treng trygg­leik og god om­sorg. Re­sul­ta­tet er at eit stort tal uskyl­di­ge barn får livs­va­ri­ge trau­mer. Vi treng ein brei de­batt om eit heilt nytt sys­tem. For det kan ikkje ve­ra sånn at no­kon har all makt.

– Men­neske­retts­er­k­la­e­rin­ga sjølv har blitt 70 år. Står den seg fort­satt?

–Den står seg, og den trengst meir enn no­kon gong. Sjå kor­leis ver­da har blitt. Tenk på kor krev­jan­de det er å ve­ra flykt­ning, også i vårt land, og kor man­ge unge som for­tel om psy­kis­ke ut­ford­rin­gar. Men­neske­ret­ta­ne er ei sta­dig på­min­ning om kvart en­kelt men­nes­kes ver­di i seg sjølv. Og det er dei mest sår­ba­re blant oss som treng dei mest – dei som ikkje går inn i fal­den. Nor­ges pro­blem er at vi langt på veg trur at det går av seg sjølv. Men også i vårt land treng vi å løf­ta dei fram, vi treng å er­kjen­na at dei blir brot­ne, også her. Det si­vi­le sam­funn og po­li­ti­ka­ra­ne må kjen­na sitt an­svar og pas­sa på at dei ikkje blir gløym­de. For no­k­re blant oss treng det ver­net, om det ikkje er deg sjølv.

Newspapers in Norwegian

Newspapers from Norway

© PressReader. All rights reserved.