Kjøp­te li­vet sitt ved å bli bød­del

I bonde­opp­rø­ret for snart 500 år si­dan stod gard­bru­ka­rar i øv­re Tele­mark og folk frå Skien sa­man mot gruve­drif­ta. Opp­rø­ret enda med fem drap.

Varden - - FORSIDE - SEL­JORD Halvor Ulvenes [email protected]­den.no

Baktep­pet er at i 1537 un­der­søk­te to berg­kun­ni­ge menn frå Sach­sen i Tysk­land om det var ko­par og sølv i nors­ke fjell. Dei rap­por­ter­te til kong Chris­ti­an III om funn mel­lom an­na i Moises­berg i Fyres­dal og ved Gull­nes i Sel­jord.

– Den tys­ke berg­meis­te­ren, Hans Gla­ser, leia ar­bei­det med å byg­gje opp den nors­ke drif­ta i øv­re Tele­mark. Han vil­le ha Gims­øy i Skien som berg­stad med ei­gen mynt og eit torg der uli­ke va­rer skul­le by­dast fram. Det skriv Ber­git Lisle­ås­heim Tel­nes «Berg­verks­drift og bonde­opp­rør Vest-Tele­mark 15381549». Den­ne ho­vud­opp­gå­va i his­to­rie - frå 1991 - er ho­vud­kjel­da for opp­lys­nin­ga­ne i den­ne ar­tik­ke­len.

17 ar­bei­da­rar druk­na

Som­ma­ren 1539 drog Gla­ser til Noreg med 76 gruve­ar­bei­da­rar. Ski­pet gjekk rundt ved Bra­ger­nes i Dram­men, og 17 av berg­men­ne­ne druk­na. Dei 59 att­le­van­de vart for­del­te på gru­ve­ne i Sands­va­er, Gull­nes og Moises­berg.

Iføl­gje Tel­nes rakk ikkje berg­men­ne­ne å gje­re stort ved gru­ve­ne før dei møt­te mot­stand. Om vår­en 1540 fekk hø­veds­mann (mi­li­ta­er sjef) Pe­der Hans­søn på Akers­hus slott flei­re rap­por­tar om uro i Vest-Tele­mark. Brå­ket før­te til at gruve­ar­bei­da­ra­ne måt­te røm­me til Skien. På det vi­set ram­ma bøn­de­ne Kon­gen som såg for seg sto­re inn­tek­ter på berg­verks­drif­ta.

«Blod­åke­ren»

Kong Chris­ti­an let seg ikkje stop­pe av tele­mar­kin­ga­ne. Han sen­de sol­da­tar heilt frå Bå­hus fest­ning, med Claus Bil­le som lei­ar. Bøn­de­ne møt­te kongsha­eren i Am­bjørn­da­len. Bon­de­leia­ra­ne vart tek­ne til fan­ge og bøn­de­ne frå dei ni preste­gjel­da som del­tok i opp­rø­ret vart stem­na for ret­ten.

Byg­de­ne Sel­jord, Lår­dal, Vin­je, Tinn og Hjart­dal vart rek­na for å ha ei meir sen­tral rol­le i opp­rø­ret. Kvar mann frå des­se byg­de­ne skul­le bøte med ei ku, to sau­er, 1/2 pund smør og ei tøn­ne malt el­ler mjøl.

Dei 16 leia­ra­ne - frå Sel­jord og tru­leg Lår­dal - vart døm­de til dø­den. Ein mann ber­ga li­vet ved å ve­re bød­del og ti kjøp­te seg fri med høge bø­ter. Fem leia­rar måt­te straks bøte med li­vet. Dra­pa med hals­hog­ging skjed­de rett ved kyr­kje­gar­den i Hjart­dal, fyrs­te tys­da­gen etter Ol­sok i 1540. Om­rå­det ved kyr­kja fekk si­dan nam­net «Blod­åke­ren».

Mot­stand i Skien

Tyska­ra­ne drog til­ba­ke til gru­ve­ne etter at opp­rø­ret var sle­ge ned. Men pro­ble­ma var ikkje over. I au­gust 1542 vart det rap­por­tert om uro på Moises­berg i Fyres­dal. Ar­bei­da­ra­ne der had­de vore utan brød i tolv da­gar, og tru­ga både sje­far og fut på li­vet. Mat­man­ge­len skul­dast at bøn­de­ne nek­ta å sel­je va­rer til berg­men­ne­ne. Etter fi­re år gav berg­meis­ter Hans Gla­ser opp. Han had­de to gon­ger stått i fare for å mis­te li­vet på grunn av det har­de kli­ma­et i Vest-Tele­mark. Som­ma­ren 1543 vart det igjen rap­por­tert om mat­man­gel. Ar­bei­da­ra­ne la ned ar­bei­det og drog til Sands­va­er, men sje­fen fekk dei til å ven­de til­ba­ke til Moises­berg.

Mot­stand i Skien

Hel­ler ikkje i Skien var det no­kon idyll. Bor­ga­ra­ne der var ikkje my­kje in­ter­es­sert i ein berg­stad på Gims­øy som skul­le nyte godt av både toll­fri­dom og fri­tak for skatt. Fol­ka i Skien skjø­na at dei ikkje vil­le kla­re seg i den­ne han­dels­kon­kur­ran­sen. Dei var hel­ler ikkje in­ter­es­sert i at tøm­mer­han­de­len til hol­len­da­ra­ne skul­le ta slutt.

– Der­for gjor­de folk i Skien fel­les sak med bøn­de­ne og set­te høg pris på va­re­ne dei sel­de til gruve­ar­bei­da­ra­ne. Berg­men­ne­ne skreiv klage­brev til Kon­gen. Det lan­det dei had­de kome til lik­na på eit vill­nis, så dei sa­man­lik­na si­tua­sjo­nen med slik Is­rael-bar­na had­de det i Egypt.

I his­to­ria om Chris­ti­an III sitt berg­verk i Vest-Tele­mark ser me eit døme på at ei ny na­e­ring med eks­per­tar frå ut­lan­det møt­te så kraf­tig mot­stand frå lo­kal­sam­fun­na at drif­ta vart lagt ned, skriv Ber­git Tel­nes. Kong Chris­ti­an gav der­for opp og la ned berg­ver­ket i 1549.

Skul­dast re­for­ma­sjo­nen

I tid­le­ga­re ma­te­ria­le er plikt for bøn­de­ne til å ar­bei­de for berg­ver­ka nemnd som år­sak til opp­rø­ret.Tel­nes vi­ser til at ar­beids­plik­ta kom hel­ler som føl­gje av opp­rø­ret. Det var in­ga ar­beids­plikt før opp­rø­ret i 1539/40, går det fram av ho­vud­opp­gå­va hen­nar.

Tel­nes mei­ner at inn­fø­ring av den lu­thers­ke laera til for­del for den ka­tols­ke var ein vik­tig grunn til opp­rø­ret i Vest-Tele­mark. Ho vi­ser her til eit brev frå Pe­der Hans­søn 17. mars 1540. Bøn­de­ne nek­ta å be­ta­le ei av­gift som opp­hav­leg bis­ko­pa­ne skul­le ha. Des­se vart av­set­te un­der re­for­ma­sjo­nen, og da vil­le ikkje bøn­de­ne ut med av­gif­ta til ei verds­leg sty­res­makt. Dei lik­te også dår­leg at det skul­le ve­re vare­le­ve­ring til gruve­ar­bei­da­ra­ne på laur­dag, som tid­le­ga­re var fest­dag for jom­fru Ma­ria. – Bøn­de­ne vart på­lagt å skif­te ut den gam­le trua med den lu­thers­ke laera, og sam­stun­des kom menn frå and­re land inn på om­rå­det dei­ra. At des­se fra­man­de var lu­thers­ke, gjor­de ikkje til­hø­vet til tele­mar­kin­ga­ne noko be­tre, skriv Tel­nes vi­da­re.

Ho for­tel at i Sel­jord var den eine stein­kyr­kja - som låg na­er da­gens kyr­kje - vigd til St. Tarald. Da­gens kyr­kja var vigd til St. Olav. Tarald var ein lo­kal hel­gen både i Nu­me­dal, Se­tes­dal og Vest-Tele­mark. Det var spreng­stoff da lu­the­ra­na­ra­ne byr­ja å bru­ke Ta­ralds­kyr­kja til mes­se­ne sine.

Lite po­pu­la­ert

I Vest-Tele­mark var det få leig­len­din­gar. Dei fles­te eig­de bru­ka sine sjøl­ve, og had­de der­for eit sva­ert na­ert til­hø­ve til odelsjord og aette­gard. Berg­ver­ket gjor­de krav på dei gar­da­ne som låg na­er gru­ve­ne, og det var sjølv­sagt ikkje po­pu­la­ert. Det­te var tru­leg ein an­nan grunn til det størs­te bonde­opp­rø­ret her i lan­det.

Etter at kong Chris­ti­an III gav opp berg­verks­drif­ta i 1549, var det gjen­nom meir enn 300 år fram­over start og stopp i Gull­nes-gru­ve­ne. I 1888 gjor­de ti mann eit nytt for­søk på drift, men dei kas­ta raskt kor­ta. Etter det­te har ikkje des­se gru­ve­ne i Sel­jord vore i drift.

DRA­PA: Slik såg kunst­na­ren Er­lend Grø­stad for seg dra­pa på dei fem bøn­de­ne ved Hjart­dal kyr­kje fyrs­te tys­da­gen etter Ol­sok i 1540.

Newspapers in Norwegian

Newspapers from Norway

© PressReader. All rights reserved.