Bannawag

Maysa nga Aldaw iti Biag ni Digay Lib-angan Rhea Rose D. Berroy

Awan ti nalawag a turongenna ken napeggad iti sadino man a papananna iti ruar ti alad a kawayan.

- Sarita ni RHEA ROSE D. BERROY

KANAN dad lallakay, wad kano maysa ay babai ay minnagan si Dapayan. Adi makadalan si Dapayan. Si asang ay wakas ay yaoyna ad kayyan, simlok kansia na espirito ni Kabunian. Nakaadun kampayyadi si Kabunian si kagapgapas ay pagoy kan unas. Intodna danaddi kan Dapayan. Imbilinna no kas-ano na ammaana ya. Immudong si Dapayan adsina Baoiyan. Sinulotna dad imbaga ni Kabunian. Sin panag-aapit, nasdaaw dad tagtagowan. Makadalano­n si Dapayan! Naila dad tagtagowan dad mulana ay pagoy kan unas. Nakalkalo manon na siddaawda. Si lagsak ni Dapayan, insulona kanditakay na panagmula si pagoy kan unas. Siditakay ay nanbalin ay nalaing ay mannalon. Ditakay ay Tingguian. Inggana ita, uwway ano na ammaantaka­y, panag-aapit man winno bakon, mangigidda­ndatakay ay manwangol. Maymaysata­kay.

Agdengdeng­ngeg ni Digay ken ni innangna wenno inangna a Dalimanay ngem nakaturong dagiti matana kadagiti agaayam ken lamolamo nga ubbing iti asideg. Kuna kano dagiti lallakay nga adda maysa a babai nga agnagan iti Dapayan. Saan a makapagna. Iti maysa nga aldaw nga ipapanna iti karayan, simrek kenkuana ni Kabunian. Nakaiggem kampay idi ni Kabunian iti pagay ken unas. Intedna dagitoy ken ni Dapayan ket binilinna ti balasang. Nagawid ni Dapayan iti awayda a Baoiyan. Sinurotna a nalaing dagiti bilin ni Kabunian. Idi panagaapit, nasdaaw dagiti tattao iti Baoiyan. Makapagnan ni Dapayan! Nakita dagitoy dagiti pagay ken unas a mula. Nakarkaro manen ti siddaawda. Gapu iti ragsak ni Dapayan, insurona kadagiti tattao ti panagmula, kas imbaga ni Kabunian.

Kasta a nagbalinta­yo a nagaget a mannalon, datayo a Tingguian. Agingga ita, ania man ti aramidenta­yo, panagaapit man wenno saan, aggigiddan­tayo. Maymaysata­yo.

Kimmita manen ni Digay kadagiti agaayam nga ubbing, sa kadagiti tattao. Kasla immay amin nga am-ammona. Naurnongda ita ditoy paraangan ni Lakay Impin iti daytoy nga aldaw ti Ubaya a masansan nga aramidenda sakbay ti panagapit iti pagay wenno kas ita, ti panagbayo kadagiti umuna nga apit iti daytoy a tawen. Babbai ti akimbatang iti panagbayo ket agbuya ti kaaduan. Nakapining­itan ken pinapa dagitoy a babbai. Maysa a klase ti puraw a gamit wenno tela nga ibalbalaba­l dagiti Tinguian ti piningitan idinto a maysa a naarkosan a gamit a mabalin a pagbado wenno para baba ti pinapa. Naarkosan ti buokda iti naipitan nga ambusao wenno nadumaduma a naubon a bato. Agrimrimat dagiti pulserasda a dumanon iti labes ti siko. Agbibitin ti sillot, nagduduma a kadaanan a batbato a maikuentas, iti tengngedda. Daydayawen ni Digay dagita a kinapintas. Nabayagen a kayatna ti maaddaan iti sillot a kas ken ni inangna. Maibagay la ketdi kenkuana ti ambusao aglalo ta pagatsiket­nan ti buokna. Ngem nakurapayd­a ken ubing pay kano tapno mapalubosa­n nga agusar iti sillot ken ambusao.

Nasungbata­nen ni inangna ti umuna a saludsodna. Naulimek latta. Ket paypayapay­an manen ti maysa kadagiti ubbing. Makiib-iba wenno makiay-ay-ayam itay ngem inayabanda. Inungtan ni inangna iti sanguanan dagiti tattao iti napigsa a timek, nga uray man no saanda koma a naimatanga­n, mariknada. Ket kasla makitkitad­a pay ket ngata ti panagsabat dagiti kidayna ken ti panagluasi­tna. Nalaka a makaunget ni inangna kadakuada nga agkakabsat, kasta met laeng ni Batnol nga ammang wenno amangda. Nagulimek lattan ni Digay, ngem nakamisuot. Awan bibiangna kadagiti nakakita kenkuana a maung-ungtan. Ammoda met ti kinaunget ni Dalimanay. Ditoy Baoiyan a lugarda, agaammo amin dagiti tattao.

Apay ngamin nga ipagel ni inangna a makiib-iba? Adtoy la ket ngarud a nakadalupi­sak ken awan ar-aramidenna. Umapal kadagiti padana nga ubbing.

Naulimek ti amin a mangbuybuy­a kadagiti agbaybayo malaksid ti kaunggan ni Digay. Makitana a naragsak ita ni inangna. Sipsiputan­na ti masansan a panagtipon dagiti ima daytoy no kasta a maayatan; mawaknitan ti nadalus a rupa daytoy iti atiddog a buok a gagangay kadakuada a babbai ket agparang dagiti dadakkel a lapayagna. Kasla ita laeng a madlawna ti kinadadakk­el dagita nga agsumbangi­r a lapayag. Dagitoy, ken dagiti nagtitimbu­kel ken dadakkel a mata ti natawidna.

Indugsol ni Digay iti daga ti iggemna a bislak a pagtudtudo­kna iti ania man a makitana, ken pangkurkur­obna iti daga. Saan a makaidna nga awan ig-iggemanna. Inwarasna ti panagkitan­a kadagiti tao. Nakapaspas­nekda a mangbuybuy­a kadagiti babbai a padapada itan a nakaiggem iti al-o. Agsisinnub­latda nga agbayo a kas iti kompas ti saka ken ima iti panagtadek. Rikrikusen­da ti alsong. Ken kas ken ni inangna, nalawag dagiti rupa dagiti babbai, kas masirayan iti raniag ti isem ken lung-ay dagiti takiagda. Nalag-an ti nadagsen nga al-o iti ima. Agpayso a nayanak ken dimmur-asda iti nasayaat nga ited ti panagkayka­ysa.

Kamano ay umudong da ammang, innang? kinuna ni Digay ken ni Dalimanay. Damdamagen­na no kaano a sumangpet ni amangna.

Napunas ti isem ni Dalimanay. Kinitana ti anakna. No namin-anon nga inulit ni Digay dayta a saludsod. Kastoyda manen. Agdamag ti anakna ket sungbatann­a. Mabannog a mangsungba­t iti kinaadu dagiti saludsod daytoy. Kalkalikag­umanna a yadayo ti panunotna iti daytoy a kanito iti ania man a pakariribu­kan.

Kamano ay umudong si ammang, innang? inulit ni Digay. Iti panagkitan­a, awan aanusan ni inangna ken masulit a mangsungba­t iti saludsodna ta agsakuntip pay nga umuna. No isuna met laeng ti nangibaga a dakes ti agsakuntip. Nagkusilap manen ni Digay. Pumigpigsa ti atapna.

Sangapulo ket uppat ni Digay. Isu ti inaunaan nga anak ni Dalimanay. Isun ti nangtaripa­to kadagiti kakabsatna sipud nagsikog ni Dalimanay, sipud pimmanaw ni Batnol nga amangna, sipud addan kabaelanna ken naamirisna a ti kannawidan­da ti mangituron­g iti biagda. Imparit ti partera nga agbagkat iti nadagsen ni Dalimanay. Kumapsut ngaminen ti bagina ngem agingga ita, saanna pay a naikkan ni Batnol iti anak a lalaki. Ania pay ti serbina nga aduda nga agkakabsat no babbaida amin?

Namatmatan ti ina ti anakna. Naamirisna a kas pagsubad, ania man a damagen ti anak, pagrebbeng­anna a sungbatan.

Idi kalman, binaon ni Dalimanay ni Digay a mangipan iti utik wenno baboy iti balay ni Baglan tapno maisagana iti Ubaya. Ngem imbes nga itarus ni Digay ti utik iti baglan, imbaudna nga inlemmeng iti maysa a sirok ti kayo nga adayo iti bawi wenno kalapawda. Naipanamna­ma ni Dalimanay iti baglan ti kakaisuna nga utikda. Idi pulos a dina mapagpudno ti balasangna iti nangilemme­nganna, inkarigata­nna a pinarti ti kalukmegan a manokda. Sakbay nga inyawatna ti nalauya a manok iti baglan, impangruna­na nga indawat a makaanak koma iti lalaki babaen ti napigsa a diam, wenno panangsars­arita ti baglan no kasano a nangrugi ti panagarama­t ti say-ang wenno gayang iti panaganup iti ulo, ken ni Kabunian wenno ni Kadaklan.

Agawid ita da amangmo, sitatamnay nga insungbat ni Dalimanay. Maikatlon a rabii sipud pimmanaw da Batnol ditoy Baoiyan ta napanda naganup. Nagkari ken ni Batnol a

lalaki ti ipasngayna. Lalaki ti mariknana nga adda iti tianna. Ita a pimmanaw ti asawana, namimpinsa­n a nagbaliw ti riknana. Dumagdagse­n ti bugina a kasla sangakaban a bagas. Marigatan a mangtiliw iti turogna ken guyguyoden­na ti bagina nga agriing iti nasapa a bigat. Segun iti tagtagaine­pna, babai ti nasurok a lima a bulan a sikogna. Madanagan. Umanayen a rason nga agbirok ni Batnol iti sabali nga asawaenna no saanna a matungpal ti karina. Impasigura­donan iti asawana a lalaki ti anakna. Bumasbassi­ten ti panawenna. Masapul nga ipasnekna ti panagdiam.

Agsublisub­li ti danag ni Dalimanay nga itden ti buteng iti mabalin a pannakaupa­y ti karina. Ket adtoy ni Digay a kanayon a mangipalag­ip iti yaw-awanna a rikna. No makitana ti balasangna ket sangkadama­gna ni amangna, maib-ibusan iti namnama. Mariknana a babai nga agpayso ti sikogna, babai a kas ken ni Digay, babai a kas kadagiti dadduma pay nga annakna. Panawan la ketdi ni Batnol.

Masapul ay wadtakay adsidi no umudong si ammangno. Ayagamto dad inaudim ta wuyontakay sidi sian Bawbaw-i, kinuna ni Dalimanay. Ibagbagana ken ni Digay a masapul nga isuda ti umuna a makita ni Batnol no sumangpet ket ayabanto ni Digay dagiti addina ta urayenda ti amada idiay Bawbaw-i wenno sungadan.

Madamdama pay, mangrugin nga agsubli dagiti tattao kadagiti kalapawda para iti nasapa a pangngalda­w. Maysamaysa nangala iti bingayna a karne ti baboy ken ti runo a winarisan ti baglan iti dara ti baboy. Iti dayta nga aldaw, inyetnag ti baglan a dakes ti sumrek ken pumanaw iti away wenno purokda agingga iti panaggibus ti ubaya iti kabigatann­a. Apagisu koma a sumangpet idi kalman da Batnol ken dagiti lallaki a kakaduana. No sumangpetd­a man ita, napagnunum­uanda a maawatda iti dayta nga aldaw, nagballigi­da man wenno saan. Lallakida dagitoy, kinuna ni Lakay Impin, ti pannakadau­lo dagiti panglakaye­n, pimmanawda ta kayatda a paneknekan dagiti bagbagida.

Nakita ni Digay ti maysa a nakauksob ken agarup kataytayag­na a babai a nangibuat a mangsuson iti kaba wenno labba. Nakaaban ti babai iti likudan. Maysa a lupot nga isiglot iti bagi ken abaga tapno maikaratay ti ubing a saan nga ig-iggaman ti aban ket kasla maymaysa ti garawda iti ubing pay nga anakna a kunam la no agsilpo dagiti bagida. Ubing pay ngem addan anakna, ngem masansan nga iti damo a panagregla ti pannakaita­ni dagiti babbai ditoy. Gagangay daytoy ken ni Digay. Makakitkit­an kadagiti lamolamo a babbai sipud nasursuron­a ti agmulagat. Gangganaet ti bain gapu iti panaglamol­amo.

Agtaray koman ni Digay a mapan kadagiti agaayam a kakabsatna idi awagan manen ni inangna. Innalana ti labba sa timmalliku­d. Nalag-an laeng ti karne ti baboy ken runo nga awiten ni inangna. Kibinenna a yawid dagiti kakabsatna. Ita gayam a sumangpet ni amangna. Ita ti agbalin a karagsakan nga aldaw iti biagda.

Naimas ti mapaluknen­g a karne ti baboy. Dayta ti pagaayat a sidaen ni Digay. Asinanna iti sangapirit tapno nananam. Isu dayta ti tamtaminge­nna ket nakamuttal­eng iti sakaanan ti dalikan a mangpalpal­ukneng iti karne ta malagipna daydi aldaw a pimmanaw ni amangna. Parbangon a nagriing dagiti nagannak kenkuana ken matimtimud­na ti napasnek a patanganda. No agid-idda pay laeng dagiti nagannak kenkuana wenno addadan iti bangsal, saanna nga ammo. Ti masigurado­na, agabayda nga agsasao, ig-iggaman ni amangna ti ima ni inangna a kas iti nalawag a kinasinged­da iti tunggal maysa. Iti panagsao nga umuna ni amangna, nangngegna ti pudno a rason no apay a masapul a pumanaw. Mapanda aganup iti tao ket alaenda ti ulona.

Nakigtot ni Digay. Saanna nga ammo no apay a masapul nga aganup iti tao ket alaenda ti ulona dagiti lallaki a kas ken ni amangna. Mammapatay kadi ni amangna? Pagam-ammuam,

simken kenkuana ti maysa a banag. Ad-adda manen ti butengna. Ulo ngata ti tao dagiti bangabanga a tinudok dagiti sagang wenno natatayag a kawayan a darekdek iti sungaban iti away a pagaayatda a suksukdale­n?

Kamanokay ay manpauli? Naalumamay ti timek ni inangna. Damdamagen daytoy ken ni amangna no kaano nga agsublida. Saan a palimed ken ni inangna nga amang a napatpateg ti pagrebbeng­an ti uray asino a lalaki iti kagimongan­da ngem ti pagrebbeng­anna iti pamiliana. Dayta ti pudno a pangrukoda­n kadagiti lallaki. Maawatan dayta ni inangna.

Inur-uray ni Digay ti sungbat ni amangna. Simumulaga­t latta. Kayatna ti bumangon ngem maungtan la ketdi no maammuan ni inangna a dengdengge­nna ti patanganda. Nangngegna ti ranetret ti kawayan. Ipagarupna no agpigpiger­ger ti bagina wenno ti kadsaaran ti bassit a kalapawda ti magunggung­gon. Dakes a partaan no ginggined dayta. Simmaruno dagiti nakapsut nga asug iti parbangon. Sa nagbalin a nagsasarun­o nga asug ni inangna. Naglabasen ti panawen, saanen a maysa laeng nga agbutbuteg nga ubing ni Digay. Maawatanna­n ti kaipapanan dagita nga asug. Masuron ken ni inangna. Nagsikig iti bangir ti paggapgapu­an dagiti asug.

Dagus a naputed dagiti amin nga uni agraman ti panaganges dagiti sibibiag. Bimmaba ti ulimek iti kasipngeta­n a kasla abbong tapno mangilinge­d. Ngem apagbiit dayta a gundaway ta nagsubli dagiti asug. Nakapsuten a kasla madepdepde­pan. Awanen ti maaramidan ni Digay. Nasayaat koma no maysa kadagiti adienna ti mariing.

Saan a napintas ‘diay apro a nakita ti baglan. Naabut-abutan ti dalem. Itantanyo pay. Ania metten a lakay, pagam-ammuan ta nagsubli ti serioso a patangan dagiti nagannak kenkuana.

Saan a mabalin nga itantan, ni amangna. Pinasarunu­anda ‘diay baboy. Dika kadi agbutbuten­g unay, baket. No agsubliak, siakton ti kalaingan a mangnganup iti Baoiyan. Dikanto agbabawi.

Nagranitri­t manen ti kawayan a datar. Ammo ni Digay a timmakdere­n ni amangna. Panagkunan­a ket dandanin bumtak ti lawag, a maysa laeng ti kayatna a sawen: masapul a pumanawdan. Awan ti asino man a Tinguian a makamakam ti isisingisi­ng ti init iti iddana.

Nagdaliasa­t ti ranitrit. Ammona, napan innala ni amangna ti imukona a naisab-it iti bitog ken ti say-ang. Kalpasanna, nainayad dagiti addang nga immasideg kadakuada nga agkakabsat.

Sakbay a makaasideg ni amangna, naisimpan ni Digay ti panagiddan­a. Kasla agpayso a nakilet ti turogna. Nariknana ni amangna. Nakaas-asideg a mangngegna ti natalna a pitik ti puso daytoy. Nabayag ni amangna iti nadlawna a nagsardeng­an daytoy. Mingmingmi­ngan ngata ni amangna ida nga agkakabsat? Kayatna a kitaen ti ar-aramiden ni amangna. Ngem pinilina ti nagintutur­og. Binay-anna a pimmanaw ni amangna a saanna a naipeksa ti bukodna a pammakada. Ngem nupay makapagpak­ada koma, agulimek latta koma. Bay-anna ni amangna nga agsao iti kayatna nga ibaga kadakuada nga agkakabsat. Kasdiay lattan. No adda man kabainna, mabain a mangipeksa iti bukodna a rikna. No masungbata­n ti saludsodna, umisem laeng wenno agtung-ed.

Nadumaduma dagiti banag a marikrikna ni Digay no kasta a mangngegna wenno makitana nga agsasao dagiti nagannak kenkuana. Sumipsipng­et ken dumagdagse­n dagiti aglalaok a buteng ken buribor a mangdagdag kenkuana a sumib-aw wenno agsangit wenno agtaray, ngem iti kamaudiana­nna, agbuteng unay nga agaramid wenno sumurot iti maikaniwas. Isu a makiay-ayayam latta, makilaglag­to, makikinkin­namatan ta dayta laeng ti mabaelanna nga aramiden. Nalag-an ti riknana no kasta. Narabaw ken malipatann­anto met laeng, kas maysa a paset ti kinaubing a maisagsaga­na iti panagpammu­kel wenno panagregla. Balasangen ngem ubing pay.

Sagpaminsa­n, pagduaduaa­n ni Digay ti riknana ken mariro kadagiti bambanag: Apay a pinalubosa­n ni inangna ni amangna?

Apay a masapul a mapan aganup ni amangna no saanda met a maidasar iti dulang ti ulo dagiti a maanupanda? Kayatna nga awaten ni inangna no apay a natakneng daytoy iti panangiked­dengna a mangpalubo­s ken ni amangna iti laksid ti amin nangnangru­na ta masikog pay. Natalinaay ken naulimek latta ni inangna, kasla awan aniamanna ti amin. Ngem saanna a magawidan a dumuprak iti panunotna ti saludsod nga agnanayon a kayatna nga isapulan iti sungbat. Balasang kadin wenno ubing pay?

Nangrugi dayta idi makarikna iti daydi a rabii. A napasarunu­an pay. Sagpaminsa­n laeng met ketdi. Mangngegna ti isu met laeng nga asug ni inangna a danggayant­o met ti asug ni amangna. Mabuteng nga agmulagat isu nga agdengngeg lattan agingga a maurayna ti panagbetta­k ti lawag a mabalinnan ti rummuar. Babai isuna ken ubing pay ti pangkitkit­aan ni inangna kenkuana. No adda laeng koma mangibaga iti pudno kadagiti kas kadakuada. Dayta a tao ti sapsapulen­na. Mabalin a no ibaga ni inangna ti kinapudno, maawatanna. No tratuen daytoy a kas maysa a balasang, palubosan daytoy nga agdengngeg ken sumagpaw kadagiti patangan, masaranay koma ti panunotna ket mapalubosa­nnan dagiti wagasna nga inuubing.

Mabayag pay a lumuag ti karne ti baboy a palpalukne­ngenna ngem malinlinay­en ti insaangna. Dengdengge­nna dagiti agaayam nga adienna iti sirok ti salamagi iti saan unay nga adayo a duag ti kalapawda. Nakitana ti runo a naisipit iti diding. Innalana ket rimmuar. Intugkelna ti runo iti daga, iti baba ti agdan ti kalapaw. Pagamammua­n ta nangngegna ti pukkaw ti maysa a babai. Waddan! Immudongda­n! Kayatna a sawen, simmangpet­dan.

Nakaparpar­tak ni Digay a nangalay-ay iti apuy ti lalauyaenn­a a karne ti baboy. Pinagunian­na ni inangna a manarimaan a mangileple­ppas iti inabel a baro a baag a sagut daytoy ken ni amangna. Rimmuarda iti kalapaw. Pinukkawan ni Digay dagiti adienna. Binagkatna ti buridekda a dua a tawenna laeng. Kinibinna dagiti dua pay. Nagkukuyog­da nga agiina a napan iti sungadan, iti ngiwat ti away nga inikub dagiti nataratar a kawayan.

Kas itay nasapa a bigat, mangrugin a maurnong dagiti tattao. Naulimek a situtugaw ni Lakay Impin iti asideg dagiti pinpinaing, wenno batbato nga a ‘yan dagiti angingaas ken karkarma, a sinapsapua­nna iti lana ti niog. Umarimbang­aw dagiti agsangpet. Naulimek met ni Digay ken dagiti adienna a nagaabay iti asideg ni inangda. Kitkitaenn­a ti lakay a mangamamir­is iti inwarasna a naglaok a dara ti baboy ken bagas iti sanguanan ti ili, iti

 ??  ??

Newspapers in Tagalog

Newspapers from Philippines