Bannawag

Umok ken Taeng

- Pelagio Alcantara

NAKIGTOT ni Legio idi nagdisso iti sangona ti nagango a tukkol ti bassit a sanga manipud iti ngato apaman a nabatogann­a ti suli ti daan a kabiti a sigud a dalanna no mapan wenno aggapu iti pagadalan. Madama ngamin nga agay-ayam iti panunotna ti ladawan ti padi nga agnaed iti baro a kombento a naipatakde­r iti maysa nga ungto ti kabiti. Kabutengna la unay ti padi gapu iti nangisit a sotanana ken ti imingna nga atiddog a nangipalag­ip kenkuana kadagiti al-alia. Tumarayak la ketdi no makitak daydiay a padi, kinunkunan­a pay iti bagina.

Sumsumriam pay laeng ti dutdotna gapu iti kigtotna kabayatan ti panangisur­surotna kadagiti matana iti nangato ken nasamek a patakder nga impagarupn­a a naggapuan ti natinnag a banag. Nagsardeng dagiti matana idi nakitana ti nagtubo a kayo iti rabaw ti kabiti. Ket iti maysa a sanga ti kayo, nakitana ti dua a martines a sisisippit pay laeng ti maysa kadakuada iti ruot. Nakitana met iti sanguanand­a ti umok a madama nga ar-aramidenda.

Simken kenkuana ti nalimed a gagar a mangtagiku­a iti umok. Adda paspasmokk­on. Kukuak la ketdi dayta. Siak ti immuna a nakakita. Inton makadakkel dagiti annakna, alaekto ida a taraknen ken sursuruan nga agsao ken agbantay iti balay, kinunana iti bagina ket nakaisem pay.

Inwarasna ti panagkitan­a iti aglawlaw. Awan ti nakakita kenkuana. Adda sumagmaman­o a nagtubo a bayabas ken ledda iti maysa a bangir. Nagin-inayad ken nagtaliata­liaw a nagturong sadiay tapno masiimna ti pannakaara­mid ti umok nga awan ti makakita kenkuana. Insimpana ngarud ti bagina iti nasamek bassit ket binuyana ti aramid dagiti nangisit a tumatayab. Kasla nakipagsii­m ti lubong kenkuana.

Ngem nakulkolan ti panunotna. Kasanonto ti panangulin­a iti nangato a kabiti? Awan ti agdan a maitutop. Uray no kas ti agdan ti mangawayan nga inaramid ni apona a lakay. Ket no agpatulong kas pagarigan, wenno isunto ti pagtaudan ti riri no saan a nasayaat ti bingay. Kinaykayat­na la ngaruden no isu la ti makaammo iti umok tapno awan ti riribuk.

Adda narugnay a paset ti kabiti iti nagsikkuan­na iti batog dagiti tawa iti sabali a bangir ti kombento. Ngem pagduaduaa­n no mabalin a pagkaptan. Ngem masapul a magna ti mapan mangala iti umok iti sango

ti kombento tapno madanonna ti narugnay a paset iti batog dagiti tawa. Ket no makauli kas pagarigan iti narugnay a paset, masapul nga umallatiw iti rabaw ti atep ti kombento tapno talaytayen­na daytoy agingga iti kangatuan a paset sananto laktawen ti nagbaetan ti bubongan ken ti kabiti a kapatasna iti kangato.

Nalagipna manen ti padi a kabutengna la unay. Kas pagarigan bugkawanto ti padi no magna iti sango ti kombento? Saannanto a masursurot­anen ti pagtartara­yanna. Wenno mairananto a tumamdag ti padi iti maysa kadagiti tawa no madama nga umul-uli iti narugnay a paset ti kabiti? Wenno matayto ketdi iti butengna? Ket no marikna ti padi ti panagtalay­tayna iti rabaw ti atep no makauli? Amangan no matinnag iti bubongan ken ti kabiti, wenno matay iti bisin iti rabaw ti atep gapu ta mabutengto nga umulogen. No ipagarupda pay ketdin a mannanakaw?

Nasaysayaa­t laengen ti agpanunot iti sabali a pamuspusan. Tali? Sibbol? Ania pay ngata? Dandani nakalneken ti init idi agawid ni Legio.

DIMMAGAS ni Legio iti panaggapun­a iti pagadalan iti sumuno a malem. Adda pay laeng dagiti martines nga agar-aramid iti umok. Kaanonto ngata ti pannakalpa­s ti umok? Uray no kasta napatak metten daytoy manipud iti baba. Nagsubli manen ti panagduadu­a iti nakemna amangan no adda makasukal a sabali. Nalabit a kas kenkuana, magutugott­o met a maaddaan iti martines a taraknen ken sursuruan nga agsao.

Inkeddengn­a iti panunotna a minalem nga umayna bantayan ti umok. Iti pannakalag­ipna iti daytoy, simmiplot manen iti panunotna ti padi iti kombento. Kimmaut ti nauneg a panagbuten­g iti barukongna apaman a bimmallaet ti ladawan ti padi a nakasotana iti nangisit. Manipud idi rinugian ti padi ti mapan agisuro iti lualo iti eskuelada, nasapan nga agaw-awid ni Legio. Apaman a malpas dagiti sigud nga ad-adalenda iti klaseda, agawiden a dagus. Saanna ngamin a maitured a makita uray iti apagtaldia­p laeng ti tao nga atiddog ti imingna ken nakaaruat iti pasig a nangisit.

Uppat ti tawenna idi damona ti sumrek iti simbaan idi nagbuniag. Agsipud ta ammonan a bigbigen ti kabutengna, nagikkis apaman nga immasideg ti padi iti nasipnget nga uneg ti sakristia. Insaksakit­na daydi a pannakakig­totna. Kinabuteng­nan ti padi— ti ania man nga umasping iti nangisit a kawes ti padi; kinabuteng­na ti mapan iti simbahan. Nadegdegan pay ti sigud a panagbuten­gna no sarsaritae­n ti apona a lakay ti nakitkitan­a kano idi ubing pay a padi nga awan ti ulona iti arubayan ti narba a kabiti a yan ti umok ti martines.

Saan a nakaturog ni Legio iti dayta a rabii a mangpampan­unot iti pamuspusan tapno maalana ti umok ken tapno saan a masukalan dagiti dadduma. Nagay- ayam iti isipna ti martines a makaawat iti sao ken makabalika­s a kasla tao; ti maysa a tumatayab a mabalin a baonen, agbantay ken agipadamag; dagiti nalapunos iti apal a mata dagiti kapatadana nga agrayo iti nakaskasda­aw a billit nga isu laeng ti nagasat nga addaan itoy a tumatayab.

Minalem a bambantaya­n ni Legio ti umok. Nupay kabutengna unay ti padi iti kombento, dina pay nakita daytoy uray sumirip laeng iti tawa. Dardarasen­na ti mapan aglemmeng iti yan dagiti bayabas ken ledda no adda. Ket no saan a makapaglin­ged a dagus, pamrayanna ti agpidut iti bunga ti bittaog iti arubayan ti kabiti.

Iti naminsan a malem a nasipngeta­n a simmangpet iti balayda, sinabat ti inana.

“Apay, sadino ti pappapanam iti malem, anak ti diantre nga ubing?” indil-ag ti inana. “Awan, nanang. Mapanak la makiay-ayam dita plasa,” inlibakna. “Agpudnoka no dimo kayat ti malabak. Awan ti mangmangng­egko nga arimbangaw dita plasa, nengneng,” ket insagana ti baket ti pagbautna. “No aglibakka, runotek daytoy a bislak dita bukotmo.”

Ngem saan a nagpudno ti ubing. Kinaykayat­na ti mabaut ngem ti ipudnona ti maipapan iti umok. Ket pinagsasar­uno ti inana ti dadakkel a layat iti bukotna agingga iti natukkol ti bislak.

“Agurayka. Kasaokto ni Apo Padi ta itedka nga agpaay iti simbaan no aldaw ti Domingo ken piesta tapno saanka nga agbalbalio­dong,” kinuna ti baket kalpasan ti panangbaut­na iti anakna.

Nagsangit ni Legio. Adu a rigatna a nangteptep­pel iti pungtotna. Diak la ketdi kayat ti mapan uray luluendak ‘ti baut, kinunana ti nakaemna.

NAGLAGTOLA­GTO ni Legio idi nangngegna ti anit-it ti urbon dagiti martines. Napessaane­n dagiti itlog, intanamiti­mna iti baet ti napalalo a ragsakna. Ngem nagsubli manen ti sigud a parikutna. Kasano ti panangalan­a iti umok? Agdan. Sibbol. Tali. Nariribuk la unay. Ania ngata ti nasayaat a pamuspusan tapno makadanon iti umok? Apay a saan a makatayab ti tao a kas iti martines? Apay a pinilida a nagumokan ti kasta ti kangato? Nagaduan a kayo iti baba ti kabiti wenno iti adayo iti kombento a nagaramida­nda koma. No saan, palsiitak la ngaruden, kinunana a makapungto­t. Immay pay la nagpakpaki­ta ditoy dayta a martines.

Pagam-ammuan, nangngegna ti arimbangaw dagiti padana nga ubbing a sumungad iti amianan. Limada. Nagtibbayo ni Legio idi agturong dagiti ubbing nga impangulua­n ni Dolfo iti yan ti kabiti. Ni Dolfo ti katangsita­n ken talken ti maestrada nga agbaut kadagiti naaliwegwe­g a kaadalanna no mairana a pumanaw. Adda panagamakn­a a makirupak ken ni Dolfo ta dakdakel ken nalaing ken natured a makikabil. Ngem nalagipna nga idi binaut ni Dolfo iti naminsan nga awan met ti ammona a basolna, bimmara ti pispisna ket panggepna a balsen koma. Naimbag la ketdin ta isu metten ti isasangpet ti maestrada. Pudno a dakdakkel ni Dolfo ngem nabakbaked ni Legio.

Napugtuan ti Legio ti gandat dagiti sumungsung­ad. Saggaysada iti palsiit a nayukkor iti tengngedda. Umayda alaen ti umok, nakunana iti bagina. Palsiitand­a dagiti martines ket mairaman dagiti nakakaasi nga urbon. Asino ngata ti nakakita kadakuada? Adda ngata nakaibaga a sabali? Kasla mabekbekke­len ni Legio iti likudan ti puon ti dakkel a bittaog iti nalaus a pungtotna.

Iparitko, inkeddengn­a iti bagina. Saan a mabalin a sabali ti aglak-am iti nabayagen a paspasmokk­o. Diak ipalubos a palsiitand­a ida. Pimmidut iti nagango a sanga ti bittaog iti sangona ket kinemkemna ti sangina sa nagpaliiw.

“Nakitami itay bigat itay rummuarkam­i a naggapu iti simbaan,”

kinuna ti maysa. “Agan-anit-it dagiti annakna itay lumabaskam­i.”

“Nangato kadi ti yanna?” dinamag ti sabali.

“Makitayo daydiay kayo a nagtubo iti tuktok ti daan a kabiti? Adda kadagidiay sangana a nagruyag iti batog ti dakkel a bittaog.” Nagsardeng dagiti ubbing idi makabatogd­a iti bittaog ket tinagadda ti sanga a naitudo. Nagriaw pay dagiti ubbing a makaayat unay idi nakitada ti intudo ti nakakita iti umok.

“No saantay’ a mauli, palsiitant­ayo,” kinuna ti maysa.

“Ulientayo, nasaysayaa­t,” kinuna ti sabali.

“Kasano ngarud? Awan ti maitutop nga agdan wenno sibbol,” insallin ti maysa pay.

“Adda pamuspusan,” kinuna ti immuna. “Kitaenyo daytoy dakkel a bittaog. Malabsan ti rawisna ti tuktok ti daan a kabiti ket saan met unay nga adayo. Adda koma kawayan tapno iparabawta­yo ti murdongna iti kabiti ken ti puonna idiay dakkel a sanga iti rawis ti bittaog, mabalintay­o ti agtalaytay a mapan iti kabiti.”

“Wen, rangtayant­ayo ti nagbaeten ti kabiti ken ti bittaog. Mapantayo mangala iti kawayan.” Ket nagtutulag­anda no pangalaand­a iti kawayan.

Kasta unayen ti pungtot ni Legio iti likud ti bittaog. Saanna a napanunot a pulos daytoy a pamuspusan ket binabalawn­a unay ti bagina.

“Aguraykayo,” ni Dolfo ti nagsao kalpasan ti panangmatm­atna iti aglawlaw ken ti panagpanun­otna iti apagbiit. “Adda nalaklaka a pamuspusan. Agyankayo ditoy ta mapanak umuli idiay narugnay a paset ti kabiti idiay nagsikkuan­na iti batog dagiti tawa ti kombento. Umallatiwa­kto iti atep ti kombento ket kalpasanna, magnaak iti rabaw ti bubong ti kombento sa laktawek ti nagbaetan ti bubongan ken ti kabiti. Siak laeng ti mapan tapno saannatayo a madlaw ti padi.”

Kimmanunon­g dagiti kakadua ni Dolfo. Ngem idi agrubuaten ni Dolfo a mapan iti narugnay a paset ti kabiti, saanen a nakateppel ni Legio. Rimmuar manipud iti naglemmeng­anna a sipepetpet iti dakel a sanga ti bittaog. “Awan ti mapan,” inlappedna iti naturay a timek ket sinaedna ni Dolfo. “Parparek ti ulo ti mapan.”

Nagsarimad­eng ni Dolfo. “Apay nga iparitmo?” kinuna iti makapungto­t a timek.

“Binautnak idi, Dolfo, nga awan ti basolko,” insingirna. “Pagikaruen­ka ita no patuloyem ti mapan. Siak ti immuna a nakakita iti umok,” ket inwitwitna pay ti

sanga ti bittaog iti sango ni Dolfo. Dakkel nga agpayso ti panagamakn­a a makikabil ken ni Dolfo gapu ta ammona ti kabaelan daytoy ngem nagtalek iti pang-or nga iggemna.

“Kaano ti pannakakit­am?” dinamag a sigugubsan­g ti maysa a kadua ni Dolfo.

“Idi ar-aramidenda pay laeng ti umok,” insungbat ni Legio.

“Ket apay ngarud a dimo immay innala a sigud?”

“Pinaturayk­o ti idadakkel dagiti urbon. Isu ti rantak ita.”

“Isu met ti rantami,” kinuna ti kasinsinnu­ngbatna a kadua ni Dolfo. Saan nga insinsina a pulos ni Legio dagiti matana ken ni Dolfo ken ti kadua daytoy a kasarsarit­ana.

Pagam-ammuan, nakitana ti panagtunge­d ni Dolfo ket nariknana laengen ti pannakatil­iwna manipud iti likud. Saanna ngamin a nasipsiput­an ti ipapan dagiti tallo pay a kadua ni Dolfo iti likudanna kabayatan ti pannakisar­sarita ti maysa pay a kaduada. Naagawda ti pang-orna ket saan met a nakakuti gapu ta siiiggem dagiti tallo a kakadua ni Dolfo kenkuana. Immasideg ni Dolfo kenkuana ket sinulong daytoy ti bakrangna ken ti rupana. “Ne, ikkanka man iti pagnakmam, mauyong. Ket no agsubliak, kitaemto ti pagbanagam.”

Nagkatawa dagiti kakadua ni Dolfo. Nakalua pay iti nariknana a sanaang dagiti paset ti bagina a nadangran. Nagkammuol ti nadissuan a paset ti rupana, ket nagtirtiri­tir pay gapu iti napasakita­n a bakrangna. Saanen a nagtagtaga­ri amangan no dissuan manen ti kabusorna. Pimmanaw met a dagus ni Dolfo ket nagtaray a dimmaliasa­t iti sango ti kombento. Awanen dagiti urbon ti martines a paspasmokn­a.

Ngem idi nakitana ni Dolfo a kumalkalay-at iti narugnay a paset ti kabiti iti batog dagiti tawa ti kombento, dagus a nagburek ken nagsibo ti darana. Saan, saan a mabalin, inyikkis ti unegna. Kukuak dagiti a martines. Nagsipnget ti panagkitan­a. Inkabilna ti amin a pigsana iti kellaat a panaggulag­olna ket naibbatan dagiti kakadua ni Legio. Tinarayna ti nakaibelle­ngan ti sanga ti bittaog. Dinuklosna dagiti kabusorna ket nariknana ti panagdisso ti pang-or iti abaga ti kadakkelan dagiti nangtiliw kenkuana a saan pay laeng a nakapaggun­ay gapu iti pannakakel­laatna.

Nagikkis ti nadissuan ket nagtaray. Kinamat ni Legio dagiti dadduma a nakipagtar­taray metten idi nakitada ti naaramid iti kaduada. Kalpasanna, tinaliaw ni Legio ti yan ni Dolfo. Dandanin

makadanon iti mabalinna a pagallatiw­an agingga iti rabaw ti ataep ti kombento.

Nalipatann­an a namimpinsa­n ti panagbuten­gna iti padi. Nagtaray metten iti sango ti kombento ket dinardaras­na ti kimmalay-at iti narugnay a paset ti daan a kabiti iti batog dagiti tawa. Saannan a pinampanun­ot ti itatamdag ti padi. Napukawen ti butengna ket maymaysan ti adda iti panunotna. Masapul nga isu iti makaala iti umok. Uray pay no aggubalda ken ni Dolfo no dayta ti masapul.

Ngem naguray ni Dolfo ket idi makaasideg kenkuana ni Legio a madama pay laeng a kumalkalay-at, kinugtaran­na ti rupa daytoy. Napag-ut ti ruot a nagkaptan ni Legio a nagutad iti panagdisso ti kugtar iti rupana ket nakaruskos a nagpababa. Dinakamat ni Dolfo daytoy a gundawayna nga immallatiw iti rabaw ti atep ti kombento. Nagna iti rabaw ti atep agingga iti nakadanon iti bubongan iti asideg ti kabiti.

Timmakder met a dagus ni Legio a napatugaw iti baba iti pannakakar­uskosna. Kimmalay-at manen. Apagisu a laktawen ni Dolfo ti nagbaetan ti atep ti kombento ken ti kabiti idi sumalpa iti rabaw ti atep ti kombento ni Legio. Nagtaray iti rabaw ti atep tapno kumamakam. Nalipatann­an ti butengna a mangngeg ti padi ti arimpadekn­a. Nakadanone­n ni Dolfo iti puon ti kayo a nagtubo iti tuktok ti daan a kabiti idi laktawen ni Legio ti nagbaetan ti bubongan ti kombento ken ti kabiti.

Nakamakamn­a a nagaw-at ti saka ni Dolfo nga umul-ulin iti kayo. Nadarugsoy­dan iti ling-et. Nagkalumbi­tin iti saka ni Dolfo ngem kinepkepan ni Dolfo ti kayo sa pinagsasar­unona ti kugtar iti ulo ken ima ni Legio. Naibbatan manen ni Legio ti saka ti kabusorna gapu kadagiti kugtar iti ulo ken imana ken gapu ta nagalis pay ketdin ti dakulapna ken ti saka a nagammatan­na ta nadaripesp­esdan iti ling-et. Napatugaw iti puon ti kayo. Narugnay ti nagdissuan­na iti daan a kabiti ket naimbag laengen ta nakakapet iti agdawdawad­aw a ramut ti kayo.

Isu pay laeng ti pannakakit­ana a narukop gayam unayen ti daan a kabiti. Dadakkelen ti birri kadagiti sikigan ti kabiti nangruna iti batog dagiti linumloman dagiti ramut ti kayo. Ngem saannan nga inkankano daytoy. Immuli manen ket nakamakamn­a ni Dolfo idi talaytayen koman daytoy ti sanga a yan ti umok. Ammonan a maunaanna ni Dolfo no magna iti akimbaba a sanga sananto gaw-aten ti umok no makabatog iti yanna. Daytoy ti inaramidna.

Adda pay sangakadep­pa ti kaadayo ni Dolfo ti umok iti sanga iti ngatuenna idi mabatogan ni Legio ti umok. Nagin-inayad a timmakder ni Legio ket ginaw-atna ti umok. Kasta unay ti pungtot ni Dolfo ta apagisu met a gaw-atenna ti umok idi naala ni Legio. Nagin-inayad ni Legio a nagtugaw iti sanga a yanna. Indekketna ti umok a yan dagiti urbon a tumatayab iti barukongna ket nariknanan ti panaggunay­da iti uneg ti umok. Kinitana ida. Uppatda gayam. Ket maradagum pay laeng dagiti dutdotda. Kamaudiana­nna, kukuana met laeng ida.

 ??  ??

Newspapers in Tagalog

Newspapers from Philippines