16 Agallangoganto Latta Dagiti Gangsa iti Laoc

Raraemen dagiti Tinguian ti kultura dagiti Ilokano idinto a nawayada met a mangsalsaluad iti bukodda.

Bannawag - - Itoy A Bilang - Mario S. Ascueta

NAAWENG latta ti allangogan a parparnuayen dagiti gangsa dagiti Tinguian nga agnanaed iti Sitio Laoc nupay makuna a ganggannaetda laeng iti disso a nangidakniran kadakuada ti gasat. Nakakaskasdaaw, ta iti baet ti karit ti moderno a panagbiag, natibker latta ti duri ti nakayanakanda a kultura, kas iti pammati, kababalin, sursuro, tradision ken kangrunaanna ti arte nupay maikadua laeng a taengda daytoy a lugar.

Bassit laeng a komunidad ti Sitio Laoc. Buklen laeng ti sumurok-kumurang a 75 a pamilia, a kaaduanna ti agkakabagian. Masarakan daytoy a komunidad iti agarup innem ket kagudua a kilometro manipud iti National Highway. Matantannawagan ti makapasalibukag a kataltalonan ken makapabang-ar a kabambantayan ken katurturodan iti baba ta naisaad daytoy a komunidad iti pantok ti turod iti abagatanen ti Sitio Arindar a paset ti Barangay Pateng, Gonzaga, Cagayan. Iti Barangay Pateng ti nakaikamengan daytoy a tribu ta paset ti barangay ti nagdappatanda.

Dinappatan daytoy a tribu dagiti daga a pagsanikuaan dagiti pamilia Cortes, Salum, Suetos, Bucaneg, ken Irorita. Saan a nalawag no addan kinnaawatan a napasamak iti nagbabaetan dagitoy nga agtagikua ken nagdappat ngem ketdi, napintas latta met ti pinnasig dagitoy.

Maibilang ketdi a nasulinek a disso daytoy a deppaar sakbay a dimteng dagiti Tinguian. Nagnagananda iti “Merlyn” idi a kas pammadayawda iti maysa nga anak a babai ti maysa nga agtagikua iti kalawaan

a daga. Rumiet a kabakiran ti kaaduan a paset ti Sitio Laoc a ti dadduma, maus-usar a pasto, bangkag ken talon. Nabaknang ngamin daytoy a disso ta naparaburan iti napintas a daga, nabiag nga ubbog ken kadagiti atap nga ayup ken mula.

Masuksukayen daytoy a disso uray pay idi sakbay ti Maikadua a Gubat iti Sangalubongan. Naisardeng laeng ti pannakasukay dagitoy a daga iti panagari dagiti makakanigid a grupo ta ditoy a paset ti maysa a nagpatakderanda iti kampoda gapu ngarud iti napintas a lokasionna ta masarakan iti tapaw ti turod ket nalawag a matannawagan ti asino man a dumarup iti kampo. Nabaybay-an ngarud daytoy a disso iti sumagmamano a tawen agingga nga in-inut a napugipog ti kampo ti makakanigid a grupo ket nagsubli ti talna ken talinaay iti lugar. Manen, dagiti nagkalaeganen a kataltalonan ken bangkag, in-inut a nasukay. Saan ngarud a nakakaskasdaaw nga iti laeng sumagmamano a tawen, napasubli manen ti kinangayed daytoy a lugar.

Nagtultuloy ti pannakabukat dagiti daga iti daytoy a disso. Maysa kadagiti naguyugoy a nagsukay met iti daytoy a disso ni Armando Bulante, maysa a tubo iti Bangued, Abra ken naikamang kadagiti agBucaneg nga agtagikua iti maysa kadagiti daga iti daytoy a lugar.

Iti di ammo a rason, nagsubli ni Bulante iti Abra idi nasapa a paset ti dekada 90. Ngem kadagidi met a panawen, narigaten ti sumapul iti daga a sukayen iti Abra, ket nagangayanna, iti di nagbayag, nagsubli met laeng ni Bulante iti Gonzaga ket impasdeknan ti pagtaenganna iti Sitio Laoc. Iti panagsublina, kaduana ti dua a kakabagianna a da Nanding Cagud ken Valentino Gonzales. Ditoyen a nangrugi ti pannakabukel ti Sitio Laoc a kas maysa a komunidad ta iti simmaruno a tawen, sabali pay a grupo ti dimteng a pakaibilangan ti pamilia da Juan Bainan, Bugawi Palingkinan, Rodrigo Taoil, Agaid Gonzales, ken John Mangawit tapno ipasdekda ti taengda iti daytoy a disso.

Saan ketdi a nagbalin a problema ti isasangbay daytoy a tribu kadagiti taga-Pateng a nakaibilangandan a kas bumarangay, ken uray payen kadagiti umili iti Gonzaga. Ngamin, nupay intugtugotda dagiti kannawidan ken pammatida, nagpaiturayda iti agdama a sistema ti turay iti lugar a nadanonanda. Adda latta met ketdi dagiti kabukbukodanda a lider nga aw-awaganda iti panglakayen ngem umanay lattan dagitoy a mangkita iti urnos ken talna ti lugar kasta metten iti panangannongda kadagiti ritual ti tribuda.

Adda metten maysa manipud iti daytoy

a komunidad a nabotosan a konsehal ti Barangay Pateng a mangipakita iti panangarakup daytoy a tribu iti agdama a sistema ti turay ken panangarakup met dagiti bumarangay iti Pateng iti daytoy a tribu. Nagserbi a kas Barangay Kagawad ni Alexander Cagud iti dua a termino manipud idi 2007 agingga idi 2013.

Pudno nga adu ti pakaisupadian ti kultura a dinanon dagiti Tinguian iti bukodda a kultura a kas koma iti kababalin, galad, pammati ken tradision, ngem di nagbalin a bangen daytoy tapno mabukel ti maysa a natibker ken napudno a panaggagayyem dagiti Ilokano ken Tinguian, ta kinapudnona, saan laengen a Tinguian ti agnanaed iti Sitio Laoc ta adda payen dagiti Ilokano ken Kalinga a nakipagdappat metten iti daytoy a lugar. Raraemen dagiti Tinguian— ken uray payen dagiti Kalinga— ti kultura dagiti Ilokano idinto a nawayada met a mangsalsaluad iti bukodda a kultura iti baro a taengda.

Panagtalon ken panagbangkag ti kangrunaan a pagsapulan ditoy. Nadarnapan dagiti patad ken uray pay kadagiti kalipkip dagiti bantay kadagiti mula a mais kasta met a naberde dagiti kataltalonan iti baba. Malaksid iti mais ken pagay, adu pay dagiti mulada a kas iti kamote, aba, nateng, saba ken dadduma pay a mayudong iti tunggal aldaw ti merkado iti ili, a masansan met a maigatang iti abastoda ti paglakuanda kadagitoy.

Addan eskuela iti daytoy a komunidad babaen ti panangilungalong dagiti agtuturay. Nangrugi daytoy idi 2011 a kas ekstension ti Pateng Elementary School nga addaan iti maysa a mannursuro, ni Rowena Bainan, maysa a Tinguian ken agnaed metten ditoy. Iti agdama, kompleton dagiti grado iti nasao a pagadalan ken addaan metten iti innem a mannursuro. Gapu met iti daytoy, saanen a magna dagiti ubbing ditoy iti innem ket kagudua a kilometro makagtengda laeng iti kaasitgan a pagadalan. Ditoy metten a maisuro kadakuada saan laeng a dagiti asignaturada no di pay ketdi dagiti kannawidan, galad, kababalin ken tradision a tinawidda. Katinnulong ti pagadalan ti gobierno lokal saan laeng nga iti pannakataginayon ti kultura daytoy a tribu no di pay ketdi ti pannakaipaay kadagiti kangrunaan a serbisio a kas iti napintas a dalan ken koriente. Kinapudnona, atiddogen ti napasemento a dalan nga agturong iti daytoy a lugar idinto nga iti mabiit, segun iti damag, maidanon metten ti serbisio ti koriente ditoy. Itay laeng nabiit, imbagian daytoy a tribu dagiti amin a tribu iti Cagayan iti makunkuna a Regional Festival of Talents ket sadiay nga inwagaywayda saanen a ti Abra a lugarda no di ketdi ti Gonzaga a baro a taengda. Masursurat metten ti maysa a coffee table book a pakailanadan ti namaris a kultura dagiti Tinguian iti daytoy a lugar.

Wen, makuna a naamnut ti ramut a nakaibinggasan ti kultura dagitoy a Tinguian ta ammoda latta nga ilalaen ken pabaknangen daytoy numan pay adayodan iti lugar a nakayanakanda. No addada iti grupo dagiti patneng nga Ilokano, aggarawda a kas Ilokano, ngem iti gundaway nga isudan nga agkakatribuan ti agdedenna, dita a makita ti digem ti panagkakabsat ken kinamaymaysada a kas tribu. Ta kas kunada, saan a dakes nga arakupen ti baro a sistema ti panagbiag ngem saanna met a kayat a sawen nga idatonen ti kadaanan a sistema iti altar ti panagbalbaliw.

Wen, naaweng latta ti allangogan ti mapatit a gangsa kadagiti espesial nga okasion ti tribu. Ibibiagda latta met dagiti kadaanan a linteg ken sistema ti turayda a Tinguian kangrunaanna ti pannakataginayon ti urnos ken talna iti lugar. Nalanay latta dagiti kompas ken lung-ay dagiti mangisalsala iti kanta ti panaggagayyem idinto a makaray aw latta met dagiti tig-ay ken kusay dagiti tumatadek iti kasellagan ti bulan a kas pangpasangbayda kadagiti bisita iti lugar. Ket no agtultuloy ti kastoy a pannakilangenda kadagiti tattao iti aglawlawda, saan a nakakaskasdaaw nga agal-allangoganto latta dagiti gangsa kadagiti turod ti Sitio Laoc.—O

Grupo dagiti babbai a Tinguian kabayatan ti panagkantada iti kunada a kanta ti panaggagayyem.

Ti kangrunaan a pasdek ti Laoc Elementary School. Iti agdama, addaan ti LES iti uppat a pasdek a maar-aramat a klasrum malaksid nga adda pay maysa a pasdek a mabangbangon.

Bayat ti Community Dance dagiti taga-Laoc, Pateng, Gonzaga, Cagayan (ngato ken baba).

Newspapers in Tagalog

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.