Daytoy Bulodmo a “Regalo a Biag”

Naganas a mapagsasaritaan ti biag. Ngem kasano met daytoy panangipulang iti biag?

Bannawag - - Itoy A Bilang - Virginia A. Duldulao, Ph.D.

TUNGGAL agriingka iti agsapa, kalpasan ti nargaan a turog ken inana iti nagpatnag, agyamanka kadi iti Apo a Mannakabalin a kas pagyaman ken pangbigbig iti kinasayaatna? Ta isu ti nangited iti biag, anges ken isu amin a banag (Aramid 17:25). Amin dagitoy, regalona kenka isu a masapul nga ilalaem ken ipategmo. Nagasatka ta dimo pay insubli daytoy impabulodna a regalo.

Daytoy ‘Regalo a Biag’

Kaaduanna kadatayo ti mamati nga addanto pay biag kalpasan ti kaaddatayo iti daytoy a lubong. Naragragsak kano ken awanen ti patinggana. Agnanayon. Kasano ngaruden ‘toy naipabulod a regalo? Isublitayo Kenkuana ta makaammonton no sadino ti pangipananna, langit wenno purgatorio, kadatayo a Kristiano? Ngamin, isu laeng ti pudno a makaammo no kasano nga inaramat ken impategtayo daytoy. Sagrado ti biag, saan a kas iti daytay gagangay a regalo a no sadino la ditan ti pangidulinan no di paggugusto nga aramaten, ipadawat no naumaanen, puoran wenno ibasura no saanen a kayat.

Agsasabali dagiti pammati maipanggep iti panangisubli iti bulod wenno regalo a biag ngem ketdi ti napateg ket no kasano ti pamay-an no adda pay laeng daytoy a biag kadatayo. Datayo ti mangaramid iti kita ti biag a kayattayo. No naragsak, napasnek, naimballigian, wenno naayat iti pamilia ken iti pada a tao. Mabalin met ti agmismisuot lattan.

Nupay naipaladen iti tunggal maysa no kaano nga isubli daytoy a regalo, datayo a mismo ti mangeddeng no inton kaano. Nalaka met laeng ti aramiden. No kayatmo nga ababa, abusuem ‘ta bagim. Mangan kadagitay agkakaimas ngem makadadael iti salunat, ipapas ti aglang-ay a kaduana ti sigarilio, arak ken dadduma pay a bisio a pagangayanna, ibungana ti nakurang a turog wenno dakes a pannakilangen kadagiti tattao iti aglawlaw agingga a bagsolendaka. Mabalin met ti nalaus a panagtrabaho ken panagpanunot nga agtungpal iti istres. No kayat met ti atiddog, aramiden dagitay wagas a makapasalun-at ken mangpaatiddog iti

biag.

Kuna ni Paul Root Wolpe, direktor ti Emory Center for Ethics, a dandani isu amin a tao makompleto ken mapnekda iti biag nga addaan kaipapanan sakbay nga agtawenda iti 75. Kalpasan daytoy agrakayan ti bagi, kayattayo man wenno saan, saanen a kas idi ti kinasiglat ti panagpampanunot ken kinamanagpartuat. Mabalin nga aggibus ti biag a naladladaw ngem kabayatanna, saan a guminad ti itataeng no di ket agtultuloy latta.

Patingga ti Biag

Awan tao nga agbungil. Amin a biag agpatingga ngem ketdi atatiddog itan ngem idi un-unana. Ti life expectancy (LE) ni Filipino ket 68.76, segun iti World Health Organization Statistics (2018), nababbaba ngem iti sangalubongan a 71.4 ken iti US a 79.3. Ti life expectancy ket ‘tay namnamaen a kaatiddog ti panagbiag ti kaaduan ngem saan ketdi nga agdepende laeng iti tawen dagiti nataengan no di ket mairaman ti tawen dagiti ubbing wenno agkabannuag a matay. Atiddog ti LE kadagiti babaknang a pagilian a kas iti Monaco (89.52) a kaatiddogan, maikadua ti Japan (84.74), ken maikatlo ti Singapore (84.68). Iti ag-224 a pagilian iti listaan, maika-160 ti Filipinas; ti Chad ti kababaan, a ti LE-na ket 49.81.

Iti sinurat ni Dennis Thompson iti Health Day Reporter (Hunio 28, 2018 a bilang), kinunana a ti risgo ti ipapatay agpatingga iti 105 a tawen. Maisupadi daytoy iti immun-unan a report nga adda talaga nga edad a pagpatinggaan ti biag ti tao. Kayat a sawen ti kaudian a report a no madanonmon ti tawen a 105, dikan agbubuteng iti patay ta mabalin pay nga umat-atiddog ti panagbiagmo ta nalabsamon ti risgo wenno peggad. Daytay kunada a nalipatannakan sa metten ni patay.

Kuna met ni Kenneth Wachter, propesor ti demography ken statistics iti University of California Berkeley, a segun kadagiti naummongda a datos awan pay nga agpayso ti maitudo nga eksakto nga edad a pagpatinggaan ti biag ti tao. Awan papanan ti tao no di matay ngem ketdi mabaybayagen ngem kadagiti naglabas a tawen wenno dekada. Kas pagarigan, ni Jeanne Calment a taga-France a natay idi 1997, agtawen idin iti 122. Atatiddog pay ketdi ti biagna ngem ni Moises iti Biblia a natay idi 120 ti tawenna. Saan laeng nga is-isuda ti nakadanon iti adu a tawen ta adun dagiti sinurat maipapan kadagiti nakadanon iti nasursurok ngem sangagasut ngem sibibiagda.

Adda pay natataeng ngem ni Calment ngem kadagitoy laeng a nasarakan ti Gerontology Research group, isu ni Mbah Ghoto a taga-Indonesia. Agtawenen daytoy iti 146, mannabako a mannalon ken mangngalap. Namimpat payen a nabalo. Segun kenkuana, nabayagen a kayatna nga isubli ti biagna. Nasarakan pay ‘toy Gerontology Research group ni Francisca Susano, Filipina nga agtawen ti 118 a taga-Oringao, Kabankalan, Negros Occidental; ken ni Violet Brown, 117, a taga-Jamaica.

Innayon ni Wachter nga agtultuloy latta ti yaatiddog ti panagbiag. Ngem apay a kastoy la unayen ti kinabayag ti panangisubli dagiti tattao iti regalo a biag a binulodda? Sungbat: ti atiddog a biag, resulta ti nasayaat a hene a tawid iti kaputotan ken nasalun-at a wagas ti panagbiag a saan ketdi a ti kinadakkel wenno kinaatiddog ti lapayag.

No Kayatmon nga Isubli ti Biagmo

Ti ‘panangisubli iti bulod a biag’ ket maysa a pangsandi iti balikas nga ipapatay. Kadawyan a saantayo pay la ngamin nga awaten ti kasta a balikas. Ti la sasawem, kunada kadatayo no pagsasaritaantayo ti ipapatay.

Ngem kas iti nailawlawagen, maysa a kinapudno ditoy rabaw ti daga ti ipapatay. Saan a maliklikan, mailemmengan wenno mabayadan. Ta no laeng koma mabayadan, napusek koman a kasla sardinas ti lubong. Ti ketdi pagyamanan, no adda ‘good life,’ adda met ‘good death.’

Addan dagiti pamuspusan a kas iti suicide-assisted wenno doctor-assisted death tapno saan unay a nakas-ang ti ipapanaw. Nakasagana ti pamilia nangruna ti pasiente nga agsagsagaba iti nakaro unay a sakit ken dagitay awanen a pulos pamuspusan tapno agbiag pay, a mangawat ken ni patay. Adda met dagiti nataengan la unayen a didan kayat nga agbayag pay. Maaw-awagan ti kastoy a kita ti ipapanaw ditoy lubong iti ‘good death’ ta awanen ti panagibturda. Matayda a sitatalinaay.

Agpada laeng ti kayat a sawen ti suicide-assisted ken doctor-assisted death. Tulongan ti mangngagas ti pasiente a mangpasayud iti ipapatayna babaen ti panangitedna kadagiti impormasion no kasano ti aramiden ti pasiente ti panagpakamatayna. Ti doktor ti mangisagana iti pagpaturog a tableta wenno ti maitudok iti pasiente ngem ti pasiente ti mangisakmol iti agas wenno mangtudok iti bagina isu a suicideassisted ta ti tao a kayatnan ti matay ti mismo a mangkeltay iti biagna. Maiwayat daytoy kadagiti agsagsagaba unay iti sakit nga uray no anian ti aramiden, saanen nga aglaing.

Kas pagarigan, ni Dr. David Goodall, botanist ken ecologist a naawagan idi sibibiag pay iti ‘oldest working scientist iti Australia.’ Agtawenen iti 104 idi insublina ‘toy regalo a biagna idi Mayo 3 itoy a tawen gapu iti panagbaba ti salunatna. Kinunana a no mayospital, kasla maysa a balud isu nga inkeddengna ti ipapatayna babaen ti doctor-assisted a wagas. Saan a legal ti kastoy nga ipapatay idiay Australia isu a nagturong idiay Switzerland. Daytoy laeng a pagilian iti lubong ti palubosan ti lintegda a mangipaay iti doctor-assisted death kadagiti gangannaet.

Pinili ni Dr. Goodall a gibusan ti biagna kabayatan ti panagdengngegna iti musika. Nagangaw pay laeng ti sientista idi maitudokna ti dagum iti bagina. Apay met a nagbayagen? kinunana ngem kalpasanna, in-inut a naawan ti puotna. Iti interbieu sakbay ti ipapatayna, kinunana a no agtawenen ti tao iti 50 agpangato, masapul a nawaya a mangikeddeng no kayatna pay ti agbiag wenno saanen.

Kayattayo kadi met ti ‘good death’? Narigat pay laeng daytoy a panunoten ken mapasamak a kas met kadagiti adu a pagilian. Kasapulan ti linteg a mangipalubos iti daytoy. Segun ken ni Emily Meier, Ph.D., clinical psychologist iti University of California San Diego, a saan nga agpapada ti kaipapanan ti ‘good death’ iti sabasabali a tao ngem ketdi no nasapsapa a pagsasaritaan, nasaysayaat met laeng ti pannakaiwayatna.

Naimatangakon no kasano ti panagibtur ti tao nga addaan iti nakaro a sakit, kas iti ikitko a kinapet ti kanser. Agpatpatnag ken agmalmalem nga agas-asug ken saanen a makakuti ta awan pay idi ti pangep-ep iti sakit. Iti kamaudiananna, ngimmisit ken kimbet a kasla lattan rurog. Saan laeng a ti pasiente ti agsagaba, nangnangruna pay dagiti tao a maseknan ta awan met ti maaramidanda no di manguray laengen ken ni patay. Saan pay idi a mapagsasaritaan dayta suicide- wenno doctor-assisted a panangisubli ti regalo a biag.

Ngem adda man idin dayta, agpapan ita, adu pay laeng met dagiti saan a mangawat iti suicide- wenno doctor-assisted a panangisubli iti regalo a biag, nangruna la ket ngatan iti pagiliantayo. Agsasallupang dagiti diskusion maipanggep iti kastoy nga ipapatay. Kinapudnona, innem nga estado idiay US ken pito a pagilian laeng ti addaan iti linteg a manganamong iti kastoy nga ipapatay.—O

Pammadayaw ti www. worldchildcancer.org.

Newspapers in Tagalog

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.