Maliklikan Met Dagitoy Kangrunaan a Sakit ti Mais

Ikabassit dagitoy a sakit ti manamnama a kaadu ti maapit nga umab-abot iti 20 agingga iti 30 a porsiento.

Bannawag - - Itoy A Bilang - Reynaldo E. Andres

ADDA uppat a kangrunaan a sakit ti mais a kadawyan nga agraraira iti pagtatalonan iti patad nangruna iti Kailokuan ken iti Cagayan Valley a narigat a paksiaten nangruna no nakakapeten dagitoy iti mula.

Kas kuna ni Jose S. Tolentino, Jr., Senior Science Research Specialist ti Department of Agriculture-Regional Crop Protection Center 1 iti Bacnotan, La Union, a no saan a masigud a makontrol dagitoy, ibabada ti manamnama a kaadu ti maapit nga umab-abot iti 20 agingga iti 30 a porsiento.

Kadagiti lugar kadagiti nadakamat a rehion, awan panawen a pilien dagitoy a sakit no umatakeda kadagiti minaisan ngem kadawyan ketdi nga iti panawen a panagbusel dagiti mula.

Tapno maliklikan ti itdenda a didigra, ammuen no ania dagitoy a sakit ken dagiti wagas a pangkontrol kadagitoy:

Corn Rust Wenno Common Rust

Gapuanan daytoy ti organismo a managan iti Puccinia sorghi. Kasla nalungsot ti bulong ti mais nga apektado iti daytoy a sakit. Agminar daytoy iti rabaw ken iti akimbaba a paset ti bulong ti mula a kadawyan a dadakkel ken naisaknap iti sapasap a paset ti bulong. No dadduma, agatiddog a kasla korte ti ladrilio (brick).

Matignay ti panagatake daytoy a sakit no nalamiis ti klima ken kadagiti panawen a nadam-eg ti aglawlaw ken nakaro ti sumangbay a linnaaw iti rabii. Mayakar daytoy a sakit babaen dagiti sumangbay nga insekto iti minaisan ken, no dadduma, mairaman a maisurot iti ipalayas a danum iti kataltalonan nga aggapu kadagiti apektado a kaarruba a minaisan.

Kadawyan nga umatake ti sakit inton panawen a madama nga agbaludbod ti mula agingga inton tumpuaren ti buok dagiti salapi.

Gapu ta iti rabaw ti bulong ti mula ti puntiriaenna, mapukaw ti mula ti gundawayna a mangpataud iti taraonna babaen ti photosynthesis. Iti saan nga agbayag, agminar daytoy a kasla gaddil iti bulong nga agresulta iti nasapa a panagrakaya ti bulong. Daytoy a sakit ti maysa kadagiti gapuna a saan a kompleto ti bilang dagiti binukel a tumpuar kadagiti ambuligan ti mais nga isu ti gapuna a pagbabaan ti apit.

Maikabassit ti gundaway ti sakit nga agdadael iti mula no ikkatan ti bilang ti bulong dagiti mais. Iti Ingles, deleafing ti awagna daytoy a teknik.

Agmula met kadagiti barayti a naandur iti corn rust, kas iti Philippine DMR Composite 2, IPB Var 1, IPB 33161, ken IPB 913 nga ad-adda nga amammo a PSB Cn 92-94. Kadagitoy uppat a barayti, ti IPB 33161 ti kaanduran iti corn rust ken mabiit laeng a maapit. Medio sumam-it pay ti binukelna no maluto. Addan met dagiti tallo a barayti iti kalkalainganna a kinaandur kontra iti corn rust.

Kadagiti bulong nga apektado iti daytoy a sakit, maibalakad nga ikkaten laengen dagitoy sa puoran tapno saan nga agramaram ti sakit iti sapasap a minaisan. No saan, mabalin ti agpasuyot iti pungisidio a zineb, maneb, thiram, wenno zincorn nangruna no panggep ti agpataud iti bin-i wenno dagiti naganus a bungana a mailako a kas nateng (green corn).

Tapno epektibo ti ipakat a pungisidio, nasken a maipasuyot daytoy iti kanito a madlaw ti kaadda ti sakit.

Corn Smut

Kasla agburtong ti binukel ti mais nga apektado iti corn smut. Saanna laeng nga apektaran ti bunga ti mula ngem ti pay akinmurdong a sabongna (tassel), dagiti tumpuar a ramut ti puon iti rabaw ti daga, agraman ti iit ti bulong ken puonna.

Sakbay nga agbalin a kasla burtong ti sakit, umuna nga agminar daytoy a kasla nasileng a puraw a letteg kadagiti apektado a paset ti mula. Apaman a kumaro ti impeksion, ngumisit daytoy a kasla polbos a buot.

Matignay ti panagatake ti sakit no mangrugin a bumara ti klima a kadawyan a mapasamak iti tartaraudi ti tudtudo aglalo no mairana nga agsabsabong dagiti mula.

Dagiti minaisan a kanayon a mabiktima iti corn smut ket isu dagitay naimula iti talon a sobra ti nayabono nga organiko a ganagan a kas iti presko a takki dagiti ayup. Dagiti saan a naproseso a takki ti animal ti maysa a kangrunaan a paggapuan ti sakit. Gagangay met nga iti panawen a panagsabong ti mula ti magustuan ti corn smut a pagparangan.

Mabalin a maliklikan ti sakit babaen ti kanayon a panagdaldalus iti minaisan ken liklikan a masugat ti puon ti mula no aglimbang no panawen a panangyabono iti pangsupusop a ganagan iti nagbabaetan dagiti mula.

Makatulong met ti panangisayangkat iti balanse a wagas ti panagganagan. Kayatna a sawen a ti umno a klase ken kaadu ti ganagan a kasapulan ti mula ti yabono maibatay iti pannakaamiris ti daga iti talon. Segun iti resulta ti panagsukisok nga insayangkat dagiti taga-DA, matignay ti regta ti organismo a mangted iti sakit a corn smut no adu unay ti mayabono a nitroheno a kas iti urea, ken ti presko nga organiko a ganagan.

Kadagiti nailet a minaisan a nalaka a manteneren, mabalin a manomano ti panangikkat kadagiti epektado a paset ti mula a biktima ti sakit sakbay a kumaroda.

Makatulong met ti teknik a crop rotation, wenno ti regular a panangbaliwbaliw iti klase ti imula kadagiti talon tapno mapulsot ti siklo ti biag ti organismo a mangisangbay iti corn smut, ken ti panagmula iti naresistensia a barayti kas Philippine DMR Composite 2.

Stalk Rot

Aglungtot ti puon ti mais nga apektado iti daytoy a sakit. Agminar daytoy a kayumanggi ken agbabasa a mantsa iti ubbak ti bulong ti mais iti nagbabaetan dagiti buko ti puon.

Bumangsit ti apektado a paset ti mula agingga a lumukneng ken malungsotda. Nupay saan a matumba dagiti apektado a mula, malaylay ketdi dagiti bulongda, kas resulta ti impeksion.

Mangrugi nga umatake ti sakit iti nasapa a tukad ti panagdakkel ti mula agingga iti panagtangkenna. Matignay ti sakit iti panawen a nadam-eg ken nabara ti klima nga umab-abot iti ken no adu dagiti insekto iti minaisan ta dagitoy ti agiwaras iti organismo a mangted iti sakit.

Maikabassit ti gundaway ti sakit nga umatake no yad-adayo ti rukod ti nagbabaetan dagiti mula nangruna kadagiti talon nga immunan a nabiktima iti kastoy a sakit. Regular met nga aglimbang tapno pumintas ti panagdakiwas ti angin iti akinrabaw a genned ti daga ken sumayaat ti panages-es ti sobra a danum iti talon no umay ti tudo. Nasken pay daytoy tapno makontrol ti panagtubo dagiti ruot. Kangrunaanna, liklikan ti sobra a panagganagan iti urea.

Ikkaten met dagiti mula wenno ruot iti asideg ti talon nga agserbi nga alternatibo a taeng ken umok ti sakit kas iti kalunay, kuantong, marakamotig, ngalog, ken maramais.

Banded Leaf and Sheath Blight (BLSB)

Makita daytoy a kas turikturik a gaddil kadagiti bulong, puon ken salapi ti mula. No dadduma, agbalinda a turikturik a linia iti rabaw ti bulong.

Ti kaaddana iti bulong ken puon ti gapu no apay a saan a naannayas ti proseso ti photosynthesis ti mula. Kadagiti salapi a kinapet ti sakit, agrunot ken madadael ti binukel ken ambuliganna. Apaman a kumaro daytoy, kumbet dagiti binukel ti salapi nga isu ti pagbabaan ti apit. Gagangay a kumpet ti sakit iti panawen a panagbaludbod ti mula agingga iti tumpuar dagiti salapi.

Matignay ti sakit no nadam-eg ti aglawlaw, aglalo kadagiti talon a kanayon a sibabasa ken madandanuman. Kuna dagiti agsuksukisok a kabaelan ti organismo a mangmangted iti sakit a BLSB ti agbiag iti akinrabaw a genned ti daga iti sumagmamano a tawen.

Dagiti minaisan nga agaassideg ti mulana ti masansan a maapektaran iti daytoy a sakit. Mayakar ti BLSB babaen ti danum a sumrek iti talon, nangruna no naggapu daytoy iti pangawidan a limmasat iti kontaminado a talon ken mulmula.

Ngarud, nasken nga umno ti kaaddayo dagiti gurit ken pinuon dagiti mula tapno maikabassit ti gundaway ti sakit nga umatake, ken nasken a yuneg ti panangarado iti talon iti panawen nga isagsagana daytoy sakbay a mulaan.

Kadagiti apektado a mais, nasaysayaat no paruten ken puoran laengen dagitoy sakbay nga agramaramda iti kaarruba a minaisan.

Saanyo met nga ipakpakan iti nuang, baka, wenno ania man nga ayup dagiti ikkaten nga apektado a paset ti mula.—O

Dagiti bunga ti mais a kinapet ti sakit a corn rust.

Ti bunga ken puon ti mais a biktima ti sakit a corn smut.

Puon ti mais a biktima ti stalk rot.

Ti sakit a Banded Leaf and Sheath Blight.

Newspapers in Tagalog

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.