Ti Agmarmaro

Bannawag - - Itoy A Bilang - David D. Campañano

SANGAPULO a tawenen nga agallaalla ni Berto. Apay a kastoy ti nasurotna a dana ti biag? kunayo ngata. Iti dayta sangapulo a tawen a kaawanna iti ilida, nadumaduma a pagsapulan ti nasumokna.

Napadasanna ti nagkaminero, simmurot kadagiti agdakdaklis, nakitaga iti kayo, simmursurot iti trak, nakitaltalon, pinaububing, ken dadduma pay. Ngem kadagitoy, awan man laeng ti nagbayaganna. Nasadut, kunayo ngata. Marirokayo. Nagaget a lalaki ni Berto no maipapan iti panagbannog ngem saan a makaanus.

Adu met a disso ti nagtengna. Sabali ti gasat iti sabali a disso ken sabali a pagsapulan. Daytoy ti alagadenna. Iti panagallaallana, pagammuan laeng ta nadanonna manen ti ili a nakayanakanna.

“Adu nga ili ken probinsia gayamen ti nagdakiwasak,” kinunana iti nakemna idi sumsumrek ti naglugananna iti ilina. “Nalawlawko gayamen ti Kailokuan!”

Binirok a dagus ni Berto ti balay ni Ramon, daydi kinaubingan ken kinakuykuyogna idi saan pay a pimmanaw iti ilida. Agmulmulada idi iti unas nga aramidenda a basi. Apaman a sumanger ti parekanda, dagdagusenda met a pagassiwan ti burnay tapno mapanda idanon iti minanga a pagdadagupan dagiti agmaro ken makimaro.

Umis-isem a kasla nalaokan iti lais ti langana idi magmagna nga agturong iti balay ni Ramon, kalpasan ti pannakaitudo kenkuana ti pagtaengan ni Ramon nga agmarmaro.

“Agmarmaro pay laeng ni Ramon agingga ita,” kinunana iti nakemna. “Dina la nasukatanen ti pagsapulanna. Ania ketdin ti tao a nakiting ti panunotna. Mapnek laengen iti maysa a nanumo sa pagsapulan.”

“Agpadayaka ket inton madanonmo ti umuna a suli, agpakanawankanto, sa agpakanigidka iti maikadua. Manipud sadiay bumilangkanto iti maysa, dua, tallo, uppat a balay ket ti maikalima ti balay ti tao a birbirokem…” kinuna ti ubing a nagsaludsodanna. Agmalmalanga iti pannagnana. Masdaaw unay. Apay ngata?

Saan a kas iti makitana ita dagiti malagipna a nakitkitana idi saan pay a pimmanaw. Malagipna a babassit a balbalay a nagatep laeng iti pan-aw, nagdiding iti tinaleb a bulo wenno sinigpit a ledda idi pumanaw. Ngem ita, tinabla ken nagatep iti galba dagiti makitana. Agmarmaro ken makimarmaro laeng dagiti sigud nga agindeg iti daytoy nga ili idi, kasta ti ammona.

Nalabit a nakasarakda iti sabali a pagsapulanda. Taltalekda pay, intantanamitimna.

Idi makadanon iti maikadua a suli ti dalan a sursurotenna, rinugianna a kinita dagiti balbalay iti makanigidna. Intungtungedna ti nangbilang kadagiti balbalay agingga iti nadanon dagiti matana ti maikalima. Manipud iti suli, adayo met bassit daytoy a balay ngem nawada ti pannakakitana. Isu ti kadakkelan ken katayagan.

Nagrupanget ni Berto. Saan a mamati. Saan la ketdi a balay ni Ramon daytoy. Nupay kasta, nagpanunot iti nauneg ket saanna a dinagus ti nagturong iti nasao a balay. Ania ngata ti immuli a gasat ken ni Ramon? Ania ngata ti kabaelanna a saanko a nagaw-at a napanunot? sinaludsodna iti nakemna. Ngem masungbatanna kadi daytoy? Intuloyna ti nagturong iti balay ti sigud a gayyemna.

Adayo pay idi masirpat ni Berto ni Ramon iti sirok ti balayda. Agduada no balay ni Ramon dayta wenno saan. Mabalin a makikabkabbalay laeng, immapay iti panunotna.

Immasideg iti yan ni Ramon a madama a mangtagtaga iti killo a sagat nga aramidenna a dapan ti ulnasna. Saan a napadaanan ni Ramon ti isusungad ni Berto. Nakigtot pay idi aguni daytoy iti asidegna.

“Ania ti pamay-am iti dayta nagkillo a kayo a tagtagaam?” sinaludsod ni Berto kalpasan ti naragsak ken napnuan siddaaw a panagkinnablaawda. “Isukatko koma man iti narung-o a padapan ti ulnasko.” “An-anuem manen ti ulnas? Masapulmo pay laeng iti kastoy a kadakkel ti balaymo?” sinalusod ni Berto a kasla mangtingtingiting

ken mamasagid.

“Ania ngarud ti pagibaliasatko iti imarok a basi no awan ti ulnasko? Saan pay met la a mabalin ti trak ti magna iti dalan nga agturong idiay minanga,” insungbat met ni Ramon iti timek a bales ti timek ni Berto. “Nakababain met a ni Minang ti kaassiwko no mapanko imaro ti maparekak a basik,” intuloyna.

Nasair ti rikna ni Berto. “Agingga ita, agmarmaro pay laeng iti basi ti pagsapulam?” sinaludsodna a kasla pangirurumenna iti daytoy a pagsapulan.

“Baybay-ak ketdin no isu ti nalaka a pangalapkapan. Ken diak kayat ti mangibbet iti maysa a pagsapulak tapno agsursuroak manen iti sabali. Saan kano a lumoten ti bato nga allin nga allin. No saanak nga agmaro iti basi ken isardeng met ni Minang ti agmaro iti banga ken malabi, sadino ngarud ti pangalaanmi iti taraonmi. Ken narigat a baybay-an ti nakakitaan iti lawag. Kitaem, napatakdermi daytoy a balay babaen ti salukag ken saldetmi nga agassawa iti dayta a pagsapulan!” Kasla adda pay kayat koma ni Ramon nga inayon ngem binaybay-annan amangan no mabainan ti sigud a gayyemna. Namrayanna laengen a minatmatan ti kasasaad ni Berto. Dakkel ti naggidiatanda. “Ket sika met, ania ti maitangsitmo a gasat a naragpatmo bayat ti napaut a saanta a panagkita?” iparupana koman tapno maputed ti panangirurumen daytoy iti pagsapulanda nga agassawa ngem tinepteppelanna laeng.

“Malagipko… Minang, kunam sa itay? No diak mariro, daytan sa a nagan daydi nakasubangmo idiay pagmaruan idi agkuykuyogta pay laeng?” sinaludsod ni Berto.

“Isu. Natadem met gayam ti lagipmo. Saanmo a nalipatan nupay nabayagen.”

“No kasta, isu ti naasawam? Ngem kasano?” sinaludsod manen ti sangsangpet a kasla nagpanunot iti nauneg.

“Hemmm…!” naggapu ti timek a nangngegna iti ngato. Timek ti babai. “Siak sa manen ti pagsarsaritaanyo dita, a, Ramon? Asino kadi dayta sangailim?” sinaludsod ni Minang manipud iti kosina a paglutlutuanna.

“Ni man Berto. Saanmo kadin a malagip ni Berto? Daydi kaduak nga umay agmarmaro iti basi idi saanta pay a nagdenna. Ken daydi kaduak idi nadalapusmi dagiti banga a marom a puon ti nakaburakanda…”

Saanen a simmungbat ni Minang ket intuloyna ti panaglutona.

Iti saan a nagbayag, inyawag ni

Minang ti pannangan. Nagsasango dagiti tallo a nangaldaw.

Saan nga ammo no apay nga adda alumiim ti tunggal maysa kadakuada idi mangmangandan. Iti kastoy a kasasaadda, agsusupadi met ti panunot a nagumok iti mugingda a puon ti pagalumiiman ti tunggal maysa kadakuada. Saanda unay a nagun-uni.

Ngem iti daydi a panagulimekda, nupay adda maysa a banag a paggidiatan ti pagturongan dagiti panunotda, masansan a sumallin iti mugingda ti maymaysa a pasamak: maipapan iti daydi maysa nga aldaw a panagsasarakda a tallo iti nalawa a paguummongan dagiti agmarmaro ken makimaro iti minanga ti karayan iti asideg ti ilida.

Tinengtengan, insubor; no maysa ti pidutem, dua ti ibatim; punnuem ti maysa ta alaem ‘ta dua; sangaidus, sangalidok; inkatlo; inkanem ken adu pay a balikas a pagsasao dagiti agsisinnukat ti maipukpukkaw ken pasaray mayay-ayug a mangngeg iti sidong ti nalawa a minanga a naituding a pagsisinnukatan dagiti aggapu kadagiti nadumaduma nga away iti surong ken agsumbangir ti minanga. Saan a makatalna dagiti tattao. Mapan idiay, umay ditoy, kasla alusiisenda. Napalalo a gagar dagiti agmaro a makaisukat kadagiti insalogda.

Kabarbaraan ti panagsangpet dagiti agmarmaro idi sumangpet met da Berto ken Ramon a nangassiw iti sangaburnay a baak a basi. Ur-urnosen met ni Minang dagiti insalogna a banga ken malabi a nagduduma ti kadadakkelda. Lumabas da Berto ken Ramon iti likudan ni Minang idi nadungpar ti maysa a lalaki, a mangipadpadsaag iti karisonna iti imarona met a kinuribot nga asin, ni Ramon. Gapu iti dagsen ti binaklayda a burnay, saan a natengngel ni Ramon ti bagina ket nadasianna ni Minang a nakakubbo idi ket naidaramudom ti babai. Iti pannakaidaramudom ni Minang, adu ti naburak, nabuong ken nagrekka kadagiti maro ti balasang a malabi ken banga.

Umis-isem ni Ramon a nagpadispensar ngem nakarupanget ni Minang.

“Sukatam dagiti nadadael,” kinuna ni Minang a sipupungtot ken ni Ramon. “Saanko met nga inggagara.” “A, kasta? Kasanoak ngaruden a nadangran? Napasakitanak ken adu pay ti nadadael kadagiti insalogko! Bannog kadi ti aso ti insukatko kadagiti naburak ken nabuong?”

“No kayatmo ti basi nga isukatko, di kad’ nasayaat tapno awan ti riri,” ti kasla panangikalikagum ni Ramon.

“Ania ti aramidek i’ta basim? Di pay kayat ti aso nga inumen?” ad-adda a pimmudot ti rikna ni Minang.

“Awan ti sabali a mabalinko nga isukat ta daytoy met laeng ti adda a sanikuak.”

Nagpanunot ni Minang. Pudno met nga awan ti mabalinna a singiren a sabali ken ni Ramon.

“Mayatak a sukatam iti basim ngem masapul a tungpalem ti kayatko a pagbanagan dayta basi nga

isukatmo?”

“Wen,” insungbat a dagus ni Ramon a dinan pinanunot no ania ti kayat a sawen ni Minang. Ngem ania kadi ti pagpanunotanna pay laeng? Awan met ti ammona a pamayan iti basi no di inumen ti mayat nga uminum.

“Mangsukatka ngarud iti tallo a prasko,” imbilin ni Minang. “Saan ngata met a nangina unay dayta a sukat dagiti nabuong a malabi ken bangak.”

Makaay-ayat pay ni Ramon idi tubtubonganna ti prasko a pagsukatanna. Bassit laeng dayta a pukawna no idiligna iti riri a mabalin a patauden ti napasamak no kas pagarigan.

Inawat ni Minang ti tallo a prasko a basi. “Ita,” kinunana, “masapul a tungpalem ti saom.” “Wen,” inyallawat met ni Ramon. “Inumem met la daytoy tallo prasko a basi nga insukatmo iti nadadael a marok. Awan ti mayat nga uminum iti basi dita balay. Marurusokak pay a makaangot. Amangan no malmaluennakto pay ni ama no isangpetko. Tapno awan ti mapukawmo iti dayta il-ilalaem unay a basim, itedko met la kenka ngem masapul nga inumem iti sangok. Dimo mabalin ti pumanaw ditoy agingga iti dimo maibus. No dimo maibus dayta agingga iti agbuburaktayo, saanka a makabayad iti utangmo. Maawatam?”

Saan a nakasungbat a dagus ni Ramon. Uray no agar-aramid iti basi ti pagsapulanna, saanna pay a napadasan ti nangibus iti tallo a prasko iti uneg ti lima nga oras laeng, a namnamaenna a kabayag ti naikeddeng a panangibusna.

Ngem masapul nga ibusenna tapno matungpalna ti karina a saanna a naannadan ti panangisawangna. Ket inkarigatanna ngarud nga inibus. Naibusna met piman.

Saanen a makakunail ni Ramon gapu iti nalaus a bartekna idi agsisina dagiti napan nagmaro. Saanna a napuotan ti panagsubli ti ininumna a basi ken ti amin a naguneg ti tianna. Awanen ti puotna ket kasla maysa a tao nga awan ti mangngaasi idi nagpungan iti ramut ti kayo a nagdawadaw.

Nagbalin a dakkel a parikut ni Berto ti panangyawidna kenkuana. Saanna a kabaelan a baklayen ni Ramon ta dakdakkel ti bagina ngem isuna. Malem laengen ngem adda pay laeng sadiay dagiti aggayyem. Dakes no makamakam ti lamiis ni Ramon. Mabalin a mapasupiatan iti lam-ek ket agbalinto a nasakitna.

Idi nakita ni Minang ti kasasaad ni Ramon, simnek met laeng ti panagbabawina iti inaramidna… ken kaasina ken ni Ramon idi agangay.

Imbilinna ken ni Berto ti panangyulina iti balayda. Ti balay da Minang ti kaasitgan a balay iti minanga.

Naiwarang ni Ramon a kasla awan ti kaes-eskanna a tao iti duag ti dakkel a balay da Minang. Saan met a pinanawan ni Berto ti gayyemna. Naimbag ta nairana nga awan ti ama ni Minang idi ta napan nagbantay iti bangkagda. Ammo ni Minang a saan a sumangpet ti tatangna, isu a naituredna a pinayuli ti nabartek, nabartek gapu kenkuana. Ngem no adda koma ti amana, saan la ketdi a mabalin.

Ammo ni Berto ti kasasaad daytoy a lakay, ket no ammona la a sumangpet, saanna koma met nga inyuli ni Ramon iti balay da Minang uray ania koma ti napasamak.

Ngem simken ti sakit ti buksit ti lakay iti agarup a tumengnga ti rabii. Saanna a nasarkedan ti ut-otna, isu nga inkarkarigatanna ti nagawid. Siririing pay laeng ni Berto idi umuli. Nadlawna a dagus ti kaadda ti lakay idi pumangal ti lakay iti agdan.

Gapu iti butengna, imbaklayna ni Ramon, tapno tumapuakda iti tawa iti likudan ti balay. Ngem naariweng gapu iti sipnget ta iniddep met ni Minang ti silawda. Ti met siled ni Minang ti nagturonganna. Nagikkis ti balasang ta impagarupna nga adda immuli a birkog. Dinagdagus ni Berto nga indisso ni Ramon nga awan pay laeng idi ti puotna sa inggiddanna ti timmapuak.

Nangngeg ti lakay nga adda idin iti ridaw ti ikkis ti anakna. Nangiras! Nakitana ti naidasay a bangkay ni Ramon iti asideg ti ikamen ti balasang. Inasutna ti bunengna. Timmakder a dagus ni Minang ket inarakupna ti amana. “Tatang, saanka a pumatay iti tao. Siak ti akimbasol iti amin!” insangitna.

“Agsaganaka ngarud ta agkallaysakayo a dagus apaman a bumtak ti bigat. Uray anianto ti madamdamagko no nakapagkallaysakayo la ketdin,” inkeddeng ti ama ni Minang, sa timallikud.

“Ngem, tatang…” kayat koma idi ni Minang ti agpalawag ta napanunotna a sabali ti nagawatan ti amana iti insawangna.

“Diak kayat ti makangngeg iti ngem… saan pay a nayanak ti makabalin a mangbaliw iti pangngeddengko iti daytoy a balay,” imbugkaw ti ama. Ket daytoy ti natungpal. Saan a naam-ammuan ni Berto ti napasamak kalpasan ti itatapuakna iti tawa ta dinagdagusnan ti pimmanaw iti ilida. Liniklikanna ti pannakairamanna iti daydi a napasamak, isu a dinagdagusna ti nagtalaw.

Idi nalpasda a nangan, saanda pay laeng a dinagus ti timmakder ta rinugian ni Ramon ti nagpalawag. Sinaritana ti panagasawada ken Minang a saanna nga ammo ti gapuna. A ti laeng ammona, idi makapuot, ibaga metten ti ama ni Minang nga agasawadan. Ti laeng ammona a basolna, isu ti pannakasarak ti ama ni Minang kenkuana iti siled ti balasang. “Awanka metten idi birokendaka,” kinunana pay iti gayyemna.

“Saankayo met la nga agbabawi iti napasamak?” sinaludsod ni Berto kadagiti dua iti timek a kasla umapal.

“Ania pay la ti pagbabawyanmi? Agyamankami ketdi ta dagiti paspasamak ti namagtumpong kadakami ken saanmi a sinapsapul ti gasatmi, no di ket kasla naisagut kadakami,” saan nga ipagarup ni Berto a kastoy ti isungbat ni Minang. Naawatanna ngarud a mapnek unay dagiti dua iti biagda. Ket isu, ania ita ti kasasaadna?

“Siak ngarud ti nakautanganyo iti naimbag a gasatyo,” kinuna ni Berto. “Ania? Apay?” inyallawat ni Minang. “Wen ta siak ti nangidisso ken ni Ramon iti siledmo idi sumangpet ni tatangmo. Agtapuakkami koma idi ngem saanko met a mabagkat, isu nga imbatik ket siak laengen ti timmapuak iti tawa.”

“Kasta, aya? No kasta, siak ti nagikaro iti basolmo?” kinuna ni Ramon.

“Nagikaro kunam ketdin… naparaburan, kunamon, a!”

Nagkatawa dagiti agassawa. Ngem limmiday ti langa ni Berto. Ania ngata ti simken iti panunotna?—O

Newspapers in Tagalog

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.