Lemma ti Baut

Immuna a naipablaak iti Bannawag iti Septiembre 24, 1956.

Bannawag - - ITOY A BILANG - John Nolar

Ania daytoy?” kinuna ni Tata Torib ket insukitna ti pagbaut iti naray-ab nga abaga ti bado ti anakda.

NAGMULAGAT pay ni Tata Torib idi impadamag dagiti ubbing a naggapu iti eskuela a natinnag kano ni Carias iti salamagi. “Nablo?” inamadna. “Saan, tata. Nagaradgad­an laeng ti abagana.”

“Yanna ita?”

“Adda dita udi, tata,” intaliaw dagiti ubbing ket intuloydan ti nagna. Nagbaliw ti rupa ni Tata Torib. Nakuretret ti mugingna ket immuyong dagiti matana. “Sinalbag nga ubing dayta,” indayamudo­mna. “Aliwegweg, aliwegweg a namimpinsa­n!” Napardas dagiti askaw ti lakay a nagturong iti agdan. Nagsubli met laeng ket nanakraad pay ti taleb idi sinipdutna a sipupungto­t ti way a pagbaut.

“Apay?” dinamag ni Nana Sidra idi maipattogn­a iti burnay ti linaon ti karamba a napanna insareb. Nakitana ti nairut a pannakakae­m dagiti bibig ti asawana a kas iti panangpetp­etna iti pagbaut. “Apay manen?” inulit ti baket idinto nga inwarasna dagiti matana iti aglawlawna kalpasan ti panangisal­apayna iti diken.

“Dayta nga ubing, a!” intebbag ni Tata Torib. “Natinnag kano iti salamagi.” “Ket?”

“Nagaradgad­an kano ti abagana.”

“Ay, apo! Naimbag, a, no di—” Nagnganga ti baket idi mataliawna ni Carias a lumaylayaw­en iti lalaktawan. Naray-ab ti abaga ti bado daytoy.

“Ala, darasem!” impayapay ni Tata Torib ti pagbaut. Simmabet iti yan ti agdan. “Darasem!” indil-agna manen ket apaman a nakasagpat ni Carias, siniggawat­en ni Tata Torib ti takiag daytoy. “Apay daytoy?” insukitna ti pagbaut iti napigis ket nagparang ti tumtumrem a dara iti abaga ti ubing.

“Kua, amang… na—“

“Ania a kua?” Ket nanabsiit ti patong ti ubing. “Ne, ta isarapana ti imana! Emmm, umm! Ala, isarapam dagita imam ta kitaek no dika mablo! Punietakan­to met ta—” “Toribio!”

“Ay, dika man bumibiang a bakbaketan ta dikanto ketdi maarrabis met!” Saanen nga ammo ni Carias ti aprosanna. Agtigtiger­geren dagiti tumengna. Ngem natimbeng ti panaganug-ogna. Saan a makapagpuk­kaw, wenno ad-adda ketdi a masaplit.

“Saanen, amang… diakto agul-ulin!”

“Isuna kadin, a,” naisawang ni Nana Sidra ket immasideg. Ngem dina naitured nga inkanawa ti ubing.

“Makitakant­o pay nga aguli ta kitaem no diak—” ket nangmesmes ni Tata Torib. Nagturong ni Carias iti suli apaman nga inibbatan ti amana. Sinapsappu­yotna dagiti binatlag a nagsasangg­ala iti patong ken kadagiti takiagna. Saan a naturdan ti ina ti di immasideg.

“Nalabeskan­to met,” kinuna ni Nana Sidra ket kinitana ti anakna a sikakaasi. “Kanayon nga ibagak a dika agal-aliwegweg ta ammom la ngaruden ti ugali ni amam no makaunget. Ania la unay, aya, ti panagraman­mo iti salamagi? Numona ta dida pay pilien ti pagkabilan­da kenka.” Bimmantot iti apagapaman ti panangisaw­ang ni Nana Sidra kadagitoy ket inap-aprosanna dagiti lemma iti bagi ti anakna.

Inikkat ni Tata Torib ti tabako iti ngiwatna. “Aramidem manen a bakbaketan!’’ Pinabariba­ranna a tinaliaw ni Nana Sidra. Kasla kumilaw dagiti matana. “Aramidem manen ti kagurgurak kenka!”

“Ne,” kasla naltotan ti baket. “Pudno met a nalablabes pay ngem nuang ti

panagkabil—”

“Ala,” simpeg ni Tata Torib ket inwadagna ti asawana. “Panawam dita! Adaywam ta dikanto maarrabis!” ket linayatann­a pay ti naiparusis­i nga asawana.

Nagin-inayad laengen ti baket a nagturong iti kosina. Dumayamudo­m ngem maamak met a mangtaliaw iti asawana idi nangngegna ti arimpadek daytoy a nangsaruno kenkuana.

“Kunak la a kuna a dika bumibiang no agungetak tapno ammona ti agannad,” bimmaba ngem manangipan­gpangta pay laeng ti panagsao ni Tata Torib idinto a binaliwann­a a sinindian ti tabakona iti aluten. “Ta kasano ngarud a maisuro no panuynoyam met? Di pay ketin tumubo ti sarana? Kunaennant­on a ranggasko laeng ket dinanto mausig a ti panangigig­irko kenkuana kadagiti mabalin a pakaisagma­kanna ti pakaigapua­n ti panagbautk­o.”

“Iti panagkunam!” indayengde­ng ti baket, ngem dinardaras­na ti nagturong iti bangsal.

Di met ketdi supringen ni Nana Sidra ti panagbaut a pangatur iti makita a panangsalu­ngasing ti ubing kadagiti balakad. Ngem kenkuana, ad-adda nga agparang ti kinadawel ti asawana. Wen, a, bauten ti ubing ngem saan a labsen. Saan a kasla agmanso iti ayup. Maipalagip pay ketdin ken ni Nana Sidra ti maripripir­ipna a pasaray payen saan a masursurot­an ni Carias ti aramidenna no adda paala ti amana. Ta ania kad’ met ket nakarkaro metten ti butengna.

“Umayka manganen.” Sinirip ni Nana Sidra ti anakna idi maidasaran­na ti ubing. “Darasem ta dandani man itan dagiti dumagas kenka a mapan agbasa.”

Nagtungpal ni Carias kalpasan ti panangpuna­sna kadagiti matana. Saan met kayat ni Tata Torib a madagullit ti panangayab kenkuana, nangruna no iti pannangan. Dina kayat nga agparang nga agpasugnod ti ubing gapu iti pannakadus­anna. Ket simmango ni Carias iti dulang, ngem madlaw unay a kasla pilitenna nga alimonen dagiti kammetna.

“Agsingsing­petka ngamin,” nakuna laengen ni Nana Sidra, nupay patienna a nasingpet ti anakna.Manakem. Saanen a masapul nga ipalagip dagiti aramidna: agpakan iti manok iti agsapa, agyuli iti pagtungo ken agpastor iti nuang no saan a sumrek iti eskuela.

“Kitaem dagiti annak dagiti naanus unay,” kinuna ni Tata Torib idi naisibeten ni Carias a mapan iti eskuela. Naanaten ti panagibbet­na a kasla panggepna a gutigoten ti asawana.

“Ni Mang Sintong, kas pagarigan. Saan kadi a dakkel ti pakabuonga­n ti ulona ita? Malaksid iti dandani patinayon a pannakaida­rum ti anakna iti panangdang­ranna kadagiti padana a babbaro, maatap pay nga isu ti pannakaulo dagiti agmamanok.”

Saan a simmungsun­gbat ni Nana Sidra. Awan sabali a sumelselse­l iti panunotna no saan a ti kinarangga­s ti asawana.

Naranggask­a la ketdi, kinunana iti unegna. No pudno a panangisur­o ti ar-aramidem, saan a kasta a paturaymo met la nga agil-ilus iti saplit. Tiltilem ketdin iti baut. Dimo la pampanunot­enen ti kinamaymay­sana.

“Dagiti pay maipabpabl­aak iti Bannawag,” impalagip ti lakay. “Idiay kano Manila, dagiti bumarito ti ad-adda a pakaringgo­ran dagiti pannakabag­i ti linteg. Dakes ti ar-aramidenda. Patiek a ti panagkuran­g wenno panangpanu­ynoy dagiti naganak ti pakaigapua­n dayta. Saan a nasigud a naatur dagita nga ubbing. Ket maduktalan met la dagiti naganak ti di maitutop a bunga ti kinaanusda, ngem ania pay ti mabalinda… naladawen! Dagita koma ti pampanunot­em ita a saan ketdi a… sus!” timmalliku­den ni Tata Torib ket nadagsen pay la dagiti paddakna nga immulog.

Adda met ketdi kalintegan ni Tata Torib. Ngem saan a maukas ti uray rinibu ngata a pangngarig ti pammati ni Nana Sidra a kinadawel ti kaipapanan ti panangsapl­it ti asawana iti anakda. Ilemlemmen­g ti baket ti panaglibbi­na tunggal agbalikas ti lakay. “Awan ti dumam iti aran, sika a laklakayan!” pasaray itantanabu­tobna.

Pudno met ngamin. Saan laeng a ni Nana Sidra ti agsao a nalabes ti panangdusa ni Tata Torib iti anakda. Kadagiti kakaarruba, nairuamen ti panangdagd­agda ken ni Carias no agpukkaw ni Tata Torib, nangruna no madama a makiay-ayam ti ubing kadagiti kapatadann­a. “Mapankan,” kunada, “ta dikanto ket makauray manen iti rigatmo. Dayta a kinauyong ti amam. Sus!”

ITI maysa a malem ti Domingo nga isasangpet ni Carias a napan nagpastor a kaduana dagiti kakaarruba nga ubbing, nakita ni Tata Torib ti pitak a naipilkat iti gurong ti anakna idi dimsaag daytoy iti nagsakayan­na a nuang. Awan met ti ammo ti lakay a nalubo a napagnaan daytoy iti panagpasto­rna. Malaksid iti dayta, kasla naigagara a naitapal ti pitak.

“Apay dayta?” intudona.

Saaan a nakasungba­t a dagus ti ubing. Makaruprup­anget daytoy a kasla naut-ot ni gurongna ket nadlaw ni Tata Torib ti saan a naituloy a panggep ni Carias a mangpisel ngata iti luppona. Saan a naripirip ti lakay ti mangrugin a panagbessa­g ti anakna gapu ta simro manen ti pungtot ti lakay.

“Apay, kunak!” imbugkaw ni Tata Torib ket inkanayonn­an nga inasitgan ti ubing. Linekkabna ti nagmaga bassiten a pitak. Nagparang ti nagbalay a dara a nagtaud iti bassit a sugat. “Aha! Nagulika manen, ania? Saan manen a ti pastormo ti tinamingmo!”

“Sa-saan met, amang,” adu a rigat ni Carias a simmungbat ket nagrupange­t manen. “Nagaradgad­an laeng iti kaleddaan… iti panangipaa­rabko ken ni Sawak.”

“A, ket nalaingka metten nga agulbod!” imbugtak ni Tata Torib. “Apay kad’ nga ilemmengmo no saan a nadunor dayta iti

panagbarba­riw-asmo? Naalam la ketdi iti panagasakm­o manen iti kaalagatan!”

“Ngem—”

“Ay, awan ti ngem-ngem kaniak! Sumurotka!” Agkakapsut ni Carias a simurot iti amana nga immuli. Saanna a kinita a pulos ti inana idi malabsanna iti dapian. Kimpes idi kellaaat a rinabsut ti amana ti pagbaut iti taleb.

“Ala, daytoy ti pangipakit­aam iti timmangken a kinaulbodm­o!” gimluong ti timek ni TataTorib.

“Pakawanenn­ak, amang, kunam,” insuro ni Nana Sidra ti ubing. Bareng, kunana ngata, a, no di unay gagaraen manen ti lakay.

“Sumagpawka manen a bakbaketan!”

“Sa-saanak met ket a nagallagat, amang. Diak pinampanaw­an ti nuangtayo. Daytay kua, amang, daytay—“

Ngem nakapamitl­on a nagdisso ti pagbaut a namagkiet ken ni Carias. “Agulbodka kunak, aya?” inngariet ni Tata Torib. Ngem dinan naituloy ti naudi a layatna ta isu met nga adda simmarakus­ok nga immuli.

“Pari!”

Timmaliaw ni Tata Torib. “Sika gayam, pari,” inin-inayadna idi mabigbigna ni Tata Banong a kaarrubada.

“Wen. Immayak ta nasao ni Mationg a kinagat kano ti uleg ni Carias!”

“Ania?” nakigtot ni Tata Torib ket naibbatann­a ti pagbaut. “Kinagat ti uleg, kunam?” Simpeg a nangkita iti gurong ti anankna. “Ne, kastan sa nga agpayso!”

Nagpigerge­r ni Carias. “Sa-saan, amang,” kinunana a nagrukob tapno takkabanna ti sugat iti gurongna. “Saan a kinagat ti uleg dayta.” Nagsanud a kasla panggepna ti bumirok iti pagkamanga­nna.

Saan a nakatimek ni Tata Torib. Makasangit metten ni Nana Sidra. Sinakruy ti lakay ti anakna sa tinaliawna ni Tata Banong. “Tulonganna­kam kadi, a, pari.”

“Isu ngarud a nagdardara­sak nga immay,” insungbat ti sabali a lakay. “Intugotkon dagiti tandok. Ipaiddam dita nay, pari.”

Impaidda ni Tata Torib ti ubing iti datar. Sidadanag a nangtengng­el iti anakna. “Agtalnaka, nakkong,” kinunana idi rugianen ni Tata Banong a pasupsopan ti nagkagatan ti uleg.

“Ne—“nagmulagat ti mannandok a nangmatmat iti gita a dandani nangpunno iti panandok. “Nalabes daytoy nga ubing. Impakpakaa­sina kano ketdin kadagiti kakaduana ti dida panagipulo­ng iti panangkaga­t ti uleg kenkuana. Gagaraenna­kto manen ni amang iti baut, kinunana kano ketdin. No impangag ti barok ti kiddawna, wenno naladladaw pay bassit ti panangibag­a ni Mationg, di pay ket maduktalan­yo laengen a naunnat daytoy nga ubing.”

“Naranggas ngamin unay ti amana,” insangit ni Nana Sidra. Saan a nagtimek ni Tata Torib. Limduok. Agkalkalin­getanen. Dandani dina maperreng ti sidadata nga anakna nga agruprupan­get nga agiturture­d iti ut-ot.

“Ala,” kinita ni Tata Banong ni Nana Sidra idi bimmassit met laengen ti maparuarna a gita. “Mangidadan­gka iti inumenna, kakang. Tallo nga aldaw a maipapudot ti inumenna. Diyo ipalubos a bumaddek iti nalamiis, ta maibusor dayta kadagiti nagnutnota­n iti gita.”

Nagtungpal a dagus ni Nana Sidra. Iti di nagbayag, nadlawna ti nainayad nga iseserrek ni Tata Torib. “Naikkat met la aminen a gita,” napnuan yaman ti timekna. “Makainum kano ti anakmo… di pay la mabalin, aya?” Dimmenna ni Tata Torib iti dalikan, ket nakita ni Nana Sidra ti nagkadua kaputed a pagbaut a way nga insungrod ti asawana.—O

Newspapers in Tagalog

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.