Ti Balay a Nagpaingan ni Gabriela

Bannawag - - Itoy A Bilang - Linda T. Lingbaoan

Kas panglagip iti maika-289 nga anibersari­o ti pannakaipa­sngay ni Gabriela Silang idi Marso 19, 1731 iti Caniogan, Santa, Ilocos Sur, ibinglay ti Bannawag ti maysa a paset ti pakasarita­an ‘toy mabigbig nga umuna a babai a Filipino a nangidaulo iti maysa nga armada a buklen dagiti lallaki kontra iti ganggannae­t a bileg—ti Espania.—Editor

NO kitaem ita manipud iti ruar, kasla saanen a mailangaan ti kadaanan a ladrilio a balay a napalikmut­an kadagiti dadakkel a kayo. Kas kuna ni Rosarito Cariño wenno Chato, a mangimatma­ton ita iti Cariño Museum of Fine Arts iti Tayum, Abra, daytoy a balay ti nagpaingan ni Maria Josefa Gabriela Cariño Silang, ti babai a maingel ti Ilokandia, kalpasan ti pannakapap­atay ti asawana a ni Diego Silang, ti Ilokano a rebolusion­ario, iti dayta a Mayo 28, 1763, iti Vigan, Ilocos Sur. Ditoy a naplano ti iraraut ti grupo ti babai nga inawaganda iti henerala iti Vigan ken iti Cabugao, Ilocos Sur a kas pangituloy­da iti ilablaban ti asawana—ti pannakaway­awaya ti Ilokos kadagiti Kastila—ken nagpaayan ti asawana a gobernador sakbay ti pannakapap­atayna.

Nupay adu ti mabasa maipapan iti biag ni Gabriela a kas asawa ni Diego Silang, adu dagiti awang a nasken koma a mapunnuan tapno maapresiar ti kaaduan ti pudno nga akem ni Gabriela. Kas pagarigan, awan ti nadakamat iti pakasarita­an no asino ti ina ni Gabriela nupay kanayon a madakamat a naggapu iti Espania ti kaputotan ti amana, ken negosiante ti pamilia daytoy, ken saan a nalawag no apay a “nagdulin” (nagpaing) ti kaamaanna iti Santa, Ilocos Sur. Nadakamat laeng a saan nga agpada ti agpang ti biag ti ama ken inana. Naggapu kano iti San Quintin, Abra ti inana, nga idi a panawen, kunada a paset pay laeng ti Pidigan. Itneg ti ina ni Gabriela, a mabalin nga isu ti makaigapu no apay a napunas ti naganna iti pakasarita­an. Uray dagiti annabo dagiti Cariño, dida ammo ti nagan ti ina ni Gabriela.

Idi simmarungk­arkami iti museo, adda nakagiddan­mi a bisita nga interesado met iti pakasarita­an ni Gabriela. Uray ni Chato a rumbeng koma a makaammo iti pakasarita­an ti kaputotand­a, saanna a masungbata­n ti simple a saludsod nga: Ania ti nagan ti inana? Insingasin­gna laengen a mapan agsukisok daytoy iti parokia ti Pidigan bareng adda pay rekordda idiay. Idi maamirisko a naggapu iti Kaitnegan ti inana, naawatakon no apay a “pinagdulin­da” dagiti agassawa iti nasulinek a lugar iti Santa. Adu ti Itneg iti San Quintin, Abra. Kadagidi a panawen, nababa ti panangibil­angda kadagiti Itneg ket saan a maikari nga agbalin nga asawa ti adda darana nga Espaniol. Uray idi dekada 70 a panagbasak idiay Bangued a kaaduanna pay laeng ti Ilokano nga agindeg, adda pay laeng nadlawko a diskrimina­sion uray

iti nagbaetan dagiti Ilokano ken dagiti Itneg. Second class citizen idi ti panangibil­ang dagiti Ilokano kadagiti Itneg.

Kas kuna ni Chato, nayalis dagiti personal a gamigam ni Gabriela iti dakdakkel a balay a sigud a nagsaadan ti kuadra ti kabalio idi panawen a nagpaing ni Gabriela. Maipalagip itoy a punto a kadagidi a panawen, iti Abra ti paggapgapu­an dagiti nataraki a kabalio. No ti kadakkel ken kaatiddog ti balay a pinagbalin­da a museo ti pagibasara­n, mabalin a laonen ti kuadra ti aglimapulo a kabalio. Ken no ti kaadu dagiti duduogan a pinuon ti kayo ti pagibasara­n, makuna a nalemmeng ken naulimek ti lugar nupay asideg laeng iti simbaan. Napintas ti nagsaaadan ti balay ta adda a mismo iti igid ti kalsada (adda pay laeng ti legua a senial ti kaadayo ti lugar iti kabesera, kasla kilometric post ita ti kaibatogan­na). Mabalin a pagsasabat­an dagiti aggapu iti nadumaduma a lugar nga awan ti mangsitsit­a ta mabigbig idi a negosiante ti Espaniol nga uliteg ni Gabriela a ni Nicolas Cariño. Naawagan iti kalsada iti Calle Real ta daytoy ti kangrunaan a kalsada nga agngudo iti Bucay—a sentro idi ti turay ti probinsia (Casa Real wenno kapitolio ti probinsia). Kayatna a sawen, nabaknang ti uliteg ni Gabriela a kas makita iti nagsaadan ti ladrilio a balay a sitatakder pay laeng agingga ita.

Saan ngarud a nakakaskas­daaw a ditoy a plinano ni Gabriela (a nangsublat iti ilablaban ni Diego nga asawana) ti panangraut­na iti puersa dagiti Kastila iti Vigan ken iti Cabugao iti Ilocos Sur. Kas kuna ni Chato, adu kadagiti pangulo dagiti barangay a naallukoy ni Gabriela a kumappon kenkuana. Mabalin nga adda karkarna a karisma daytoy a babai ta nakaummong iti adu a buyotna. Adu dagiti Itneg a kimmappon kenkuana. Segun iti pakasarita­an, maysa kadagiti tallo a talkenna ti Itneg. Tagabuen ti nailanad a nagan daytoy ngem adda atapko a Tagabeng ta uray idi ubingak, adda dagiti Itneg nga agnagan iti Tagabeng uray iti mismo a lugar (Penarrubia) a nakayanaka­k.

Naplano ti iraraut. Ti ulitegna ti nakaammo kadagiti kabalio nga inusarda. Ngem iti dayta nga aldaw ti irarautda, adda dagiti buyot ni Gabriela a nakadlaw iti di nasayaat a partaan. Kas iti agdama, adu dagiti mamati iti partaan aglalo dagiti Itneg a nasanay nga agbasa kadagitoy. Gapu itoy, ad-adu nga amang ti nagsanud kadagiti buyot ni Gabriela. No dagiti naisuraten iti pakasarita­an ti pagibasara­n mabalin a kunaen a saan laeng a natured no di pay ket natangken ti pakinakem ni Gabriela. Kas maysa a nayanak ken dimmakkel idiay Abra, nadlawko daytoy a determinas­ion ken tibker ti pakinakem kadagiti babbai iti probinsia, iti punto a no dadduma, mapagbiddu­tan a kinatangke­n ti ulo.

Saan a dimngeg ni Gabriela kadagiti tattao a nangballaa­g kenkuana maipapan iti partaan—mabalin a gapu ta naimpluens­iaan kadagiti Ilokano a nakapulpul­apolna ta saanda met nga ugali ti “mangbasa” iti partaan iti dalem ti maparti nga ayup wenno dida met mamati kadagiti karkarna a pananglang­eb ti tangatang no adda mangirubua­t iti maysa a gannuat, gapu iti nagari a pungtotna kadagiti Kastila a nangpapata­y iti asawana. Intuloy ni Gabriela ti panggepna. Ket nagbalinen a paset ti pakasarita­an ti napasamak. Naabakda

Ti ladawan ti orihinal a balay.

Makita ditoy ti sagaysay nga inar-aramat idi ni Gabriela.

Ti langa ti balay iti agdama.

Newspapers in Tagalog

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.