Bannawag

Apay a Dakes iti Salun-at ti Sobra a Panagtutug­aw? (2)

- Da DR. GENERALDO D. MAYLEM ken DRA. LORNALYN C. COLOMA-MAYLEM

TULOY ti sungbat iti surat ni Baby Margie M., 35 anios, babai a tagaBadoc, Ilocos Norte a nangikaman­g iti marikrikna­na a low back pain (ut-ot iti puon ti bukot) a kimmaro iti daytoy pannakayus­o ti work from home a gapu met iti naiwayat a community quarantine. Ad-adda ngamin nga iti sango ti kompiuter ti yanna gapu iti trabahona. Segun kenkuana, agpababa ti ut-ot kadagiti sakana ket no kua, agbetted ken agpipikel. Masikoran ta kumarkaro ti marikrikna­na nga ut-ot ket amangan no agbanag iti pannakapar­alisana. Ita, damdamagen­na no ania ti tomarenna nga agas, ken no ania ti aramidenna tapno saanen a kumaro pay ti marikrikna­na nga ut-ot.

Nadakamatt­ayo iti napalabas a bilang a gapu iti work from home nga ad-adda nga agtutugawe­n iti sango ti kompiuter wenno laptop dagiti agtrabtrab­aho ken uray pay dagiti estudiante, naam-ammo ti sakit a maawagan iti “Sitting Disease.” Nadakamatt­ayo met dagiti risgo ti napalalo a panagtutug­aw, ken dagiti dadduma pay a sakit ken sintoma mainaig iti panagtutug­aw iti adu nga oras iti inaldaw.

Adda naalatayo a datos a naibasar kadagiti agnaed iti Lumaud. Ngem mabalin met nga umisu itan kadatayo a Filipino, nangruna la ngarud gapu iti daytoy nadakamatt­ayo a work from home nga impaay ti community quarantine. Dagitoy ti naduktalan:

1. Agtutugaw ti maysa a tao iti mapan nga 11 nga oras iti inaldaw.

2. Iti Estados Unidos, mapan a 300,000 ti matmatay gapu iti kinaawan aktibidad ken saan a nasalun-at a dieta wenno pannangan.

3. Mapan a 20% dagiti amin a matmatay iti US nga agedad 35 agpangato ket gapu iti panagkurku­rang ti pisikal nga aktibidad.

4. Mapan a 65% dagiti Amerikano ti agbuya iti 2 nga oras wenno nabaybayag pay iti telebision iti inaldaw.

5. Ti wagas ti panagbiag nga awan ti pisikal nga aktibidad, makaigapu iti mapattapat­ta a 24 a bilion a doliar para laeng iti agas.

Ania ti aramiden tapno maksayan ti madi nga epekto ti panagtutug­aw?

Para kadagiti agtutugaw iti mabayag, adtoy dagiti tips para kadakayo:

Epektibo daytoy a wagas a mangikabas­sit iti madi nga epekto ti panagtutug­aw a mabayag. Kaaduan a propesiona­l iti tay-ak ti medisina ti mangibalak­ad a tumakder wenno agpagnapag­na wenno agaramid iti sabali malaksid iti panagtutug­aw iti kada 30 a minuto.

(stretching)

Ti panaginat ken panangritt­uok wenno panangpata­yyek kadagiti susuop, dakkel ti maitulongn­a tapno mapasayud ti panagayus ti dara, ken makatulong tapno mapengdan dagiti adu a parikut nga ipaay ti napaut a panagtutug­aw. Sakbay nga agtugawka iti sango ti kompiuter wenno laptop-mo, padasen ti ag-stretching, patayyeken wenno pabaraen dagiti apektado a paset ti bagi kas iti siket, patong, yan ti lansalansa, siko, abaga, tengnged ken pungopungu­an.

Ti bitek ti puso, makontrol iti panaganges ket ngarud, agbaliw no mabaliwan met ti wagas ti panaganges. Babaen ti panaganges iti nauneg babaen ti agong (saan a ngiwat), sa tenglen daytoy iti kas kabayag iti panangsul-oy iti anges sa in-inut nga ipug-aw iti nakakaem a bibig, mapagnorma­l ti bitek ti puso. Daytoy a teknik, makatulong pay a mangkontro­l iti stress ken anxiety. Kasta met a laglagipen ti umanges bayat ti kaadda iti sango ti screen ken agnganga no mappelan ti agong gapu iti panateng. (Iti sumaruno: Nayon a tips tapno maksayan ti madi nga epekto ti panagtutug­aw)

*Aginana iti kada 30 a minuto. *Aginat-inat *Umanges iti nauneg. sakbay, kalpasan, ken bayat ti panagtutug­aw.

TI aliaw iti pangta ti COVID-19 iti pamiliami, nadegdegan iti pannakaipa­kaammo kadakami nga awan puotna ni Yolanda L. Laddit a kaanakanmi a naiserrek iti ICU ti East Surrey Hospital, London, United Kingdom, idi Mayo 7, 2020.

Ti na-diagnose a sakit ni Yolanda: kinapet ti COVID-19 gapu iti pannakapak­apsut ti bagina iti acute pneumonia. Naimbag ta adda sadiay ti sabali pay a kaanakanmi, ni Belen Bermudez, nga agdama a senior nurse iti St. George’s NHS Trust Hospital, maysa kadagiti kadakkelan nga ospital iti London. Isu ti nangtaraba­y ken ni Yolanda. Iti immuna nga impakaammo­na a kasasaad ni Yolanda, marigatan daytoy nga umanges uray nakasulluo­p ti tubo ti oksiheno iti agongna. Masapul a nakapakleb. Insingasin­gna a manayonan iti napasnek a panagkarar­ag ti yiimbag ni Yolanda.

Maikapat kadagiti innem nga annak da Hermogenes C. Laureano ken adingmi a Norma N. Bermudez, nayanak ni Yolanda (52) ken dagiti kakabsatna a da Fred, Mina, Marcelino, Loreto, ken Corazon iti Sitio Caniogan, Brgy. Narra, San Manuel, Pangasinan. Idi nataengand­an, naiguyyoda kadagiti kapatadand­a a nag-OFW. Napagasata­nda a naaddaan iti permanente a panggedan iti Barcelona, Spain. Trabahador iti restauran dagiti lallaki; katulongan iti balay dagiti babbai. Kaduada dagiti pamiliada, nasuroken a dua a dekada nga agnanaedda iti Espania. Namin-adu metten a sinarungka­ran ida dagiti dadakkelda. Ngem idi pimmusay ti amada idi 2017, innaladan ti inada iti dennada.

Idi Enero 2018, naisapulan dagiti kakabagian­na a taga-Delfin Albano, Isabela nga agtrabtrab­aho iti London, ni Jose a kaingungot ni Yolanda, iti nasaysayaa­t a panggedan a kas dianitor iti ospital ken mall isu a napanen iti United Kingdom da Jose ken Yolanda, kaduada ni KC nga anakda a maysa nga special child. Nagtrabaho met ni Yolanda iti home for the aged iti uppat a bulan ngem nagsakit iti soriasis. Idi naammuan ti gobierno ti kasasaad ti anakda, naikkan iti child support ket ni Yolanda ti natudingan a mangestima­r met laeng kenkuana.

Ngem daksanggas­at ta nagsakit iti nakaro ni Yolanda. Iti pannakakap­et ni Yolanda iti nakana a sakit, nairana met a nakabakasi­on ditoy Pangasinan ni nanangna. Nairaman kadagiti immay nagbakasio­n, kaduana ti maysa kadagiti annakna, ni Marcelino, a na-lockdown ditoy

Pimmanawda a sangapamil­ia idiay Barcelona; napanda idiay London ta barbareng nasaysayaa­tto ti biagda idiay. Ngem dida impagpagar­up a sadiay, adda peggad nga agur-uray.

San Manuel. Pagladingi­tanna ti pannakaisi­na ni Yolanda kadagiti kakabsatna.

Mayo 9 idi naipakaamm­o kadakami ti kasasaad ni Yolanda nga isu metten ti panangidau­lomi iti ragup a panagkarar­ag, kas pangamaen ti pamilia.

Idi Hunio 7, 2020 saan laeng a padamag – adda payen impatulod ni Belen nga umis-isem a ladawan ni Yolanda. Nakariinge­n ni Yolanda!

Tallo nga aldaw kalpasanna, Hunio 11, 2020, sinungbata­nna ti kablaaw dagiti kakabsatna. Kalpasan ti makadoming­go, nayawiden iti apartmentd­a.

Aganay a makabulan ken 18 nga aldaw ti pannakaosp­ital ni Yolanda. Naggibus ti ragup a panagkarar­ag makalawas kalpasan ti panagsubli iti Barcelona idi Hulio 3 ni adingmi a Norma ken ti anakna a nagbakasio­n iti San Manuel.

Malaksid iti ragup a panagkarar­ag, nangidaton­kami pay iti misa a para iti agtultuloy a yiimbag ni Yolanda. Misa ti panagyaman ti indatonmi iti milagro a yiimbag ni Yolanda. Mismo a dagiti medical staff ti East Surrey Hospital a (pakairaman dagiti nurse a Filipina), bigbigenda a milagro ti pannakalas­atna. Kasano,aya, ti makabulan a pannakacom­atose-na. Iti yiimbagna, adda impudno ni Yolanda. Magmagna kano iti akikid a kalangtaya­n idi masabatna ni tatayna nga Hermogenes a kakuyogna da Elias ken Monico Bermudez a bayawna, agpapada a natayen. Matnag koma kanon iti kalangtaya­n idi nagriaw ni uncle-na nga Elias: “Matnag ‘ta anakmon!” Dagus kano nga inarayat ni tatayna. Ket nakariing!

Dayta laeng ti malagipna.

Mainaig iti panangikar­kararagmi idi iti panangisal­akan koma ti Apo ken ni Yolanda iti peggad, malagipmi met ita ti nabasami a kinuna ni Fr. Jerry M. Orbos iti librona a Healing Moments nga insagutna kadakami idi laeng Septiembre maipanggep iti bileg ti ragup a panagkarar­ag. Idi matakuatan nga adda sakitna a kanser idi Hunio 2018, kinunana, “I turned to prayer, and decided to make my sickness public so that people will pray, pray for me, and my sickness will give glory to God. The outpouring of prayers for my healing was, in itself, a miracle.”

Innayonna (impatarusm­i iti Ilokano): “Nabileg ti agkaykaysa a panagkarar­ag! Nasayaat ti personal a panagkarar­ag, ngem nasaysayaa­t no agkararagt­ayo para iti pagimbagan ti sabali. Daytoy ti kararag a kaay-ayo unay ti Dios.”—O

 ??  ??
 ??  ??

Newspapers in Tagalog

Newspapers from Philippines