DAMANG

Bisaya - - Sugilagming - Sugisaysay ni Coy P. Ponte Lintuan, Loon, Bohol

BANTAY, Syo!” buyag ni Eman nga nagsenyas kang Tasyo sa paghunong. “Naay lawa!” Mihunong gilayon si Tasyo samtang nagsuhid sa gitudlo ni Eman. Gisunod usab nako og tan-aw ang mustra sa mga kamot ni Eman nga nagsubay sa lawa nga naglatas sa kasagbotan nga among nahimutangan.

“Kita ko,” ni Tasyo pa, “dia gikan sa biyabas!”

Ang lawa nahisama sa usa ka taas nga uban, pinong buhok nga pilaknon, nagbinugtong sa paglatas ibabaw og diyotay sa kasagbotan. Mogilak-gilak kini kon mabantang sa kahayag sa Adlaw maong dali rang mabantayan sa mga igmat og mata.

“Dia pod sa lagnob ang pikas,” tubag ni

Eman.

Dali kong miduol ni Eman nga nagsusi sa gigikanan sa lawa haduol niya.

“Naa tingali anang nalukot nga patayng dahon, Man,” tudlo nako.

Gihinay-hinayan ni Eman pag-ukab ang natikuskos nga dahon. Nangadugmok kini sa kauga.

“Naa tingali diha, Syo, kay wa may tawo ari,” sulti niyang Tasyo nga nagsubay na sab sa pikas tumoy sa lawa nga didto nasablay sa sanga sa biyabas. “Dia jod!” sulti ni Tasyo. “Isog na!” matod ni Eman samtang nagdali kami pagduol, “Taga biyabas god!”

Diha tuod, nagkamang-kamang sa kamot ni Tasyo ang damang nga maoy naglatid sa lawa. Sama kahagkot sa lawa nga gihimong balay-lit-ag sa mga tambajawan, ang bugtong lawa nga giatang sa damang maoy iyang paagi sa pagdakop og mga gaminap. Kon masakdapan sa pako o masabdan sa unsa mang parte sa lawas sa pinong mga insektong maglupad, seguro gayong mopilit kini ining hagkot nga bitik. Ang pagkatandog sa lawa mao usay senyas sa damang nga aduna nay napilit nga pagkaon. Iya dayon kining latayon, tupokon sa maidlot nga tusok diin ibuga ang iyang makaparalisa nga lala, dayon puston aron anam-anamon pagsuyop ang duga sa kinabuhi niini.

Gikuot ni Eman gikan sa iyang bolsa ang usa ka kabhang sa kahon sa posporo. Ang kahita niini gibutangan og mga luop aron mabahin sa upat. Kini maoy magsilbing kuwartokuwarto alang sa mga damang nga amo unyang masikop. Una pa kining nasakpan ni Tasyo.

“Isu’d ari, Syo!” ni Eman pa samtang gipauyon ang sudlanan.

Maampingong gisikop-hakop ni Tasyo ang damang; giseguro nga dili kini makumot o kaha masakitan. Sa dihang nahiluna na kini, giduso dayon ni Eman ang taklob sa posporo ug gisulod kini pagbalik sa bolsa sa iyang purol. Mingpadayon mi sa among pagpangitag damang. Walo ang among nadakpan nianang buntaga. Daghan untang lawa ang among naagian apan wala nay damang. Tingali naunhan mi sa ubang mga bata o kaha, natukob na sa mga langgam nga ganahan usab mokaon og mga gaminap lakip na sa mga damang ug ubang matang sa kaka.

Human sa paniudto, didto mi nagtapok ubos sa landong sa gamayng tugas luyo sa among balay. May gamayng lamesang mubo nga butanganan ni Papa Colas og mga pandayan kon aduna siyay pandayon. Dinhi giplastar ni Eman ang tulo ka kahon sa posporo nga gisudlan sa mga damang. Nagsinugang mi sa pagpungko atubang sa mga kahon. Sa usa sa maong mga kahon, usa ra ka damang ang sulod. Gipalain kini ni Tasyo kay didto kini namo masikop sa kakugonan. Isog kuno kaayo ang damang nga taga kugon, matod pa. “Ato na ning pakan-on,” sulti ni Eman. “Ajaw sa,” sagbat ni Tasyo. “Huwaton sa nato sila si Kano ug Dodoy kay moanhi to ron. Ajo nang gutom ning mga damanga aron isog mobugno.”

Nauso, isip usa sa mga lingaw, namong mga bata niadtong panahona ang pagpaaway, pagpabugno og damang. Among palatayon sa masigkatumoy sa usa ka gungi o tukog ang duha ka damang nga maoy silbing managkontra. Naturalisa nila ang pagpakig-away, mao nga kon magkahibalag sila sa palatayang gungi, magbugno gyod. Magpaunahay og kinsay makaputos og laway sa usag usa. Paisogay ug inabtikay gyod. Mao nga, matod pa, labing maayo nga gutom ang damang aron mosamot ang iyang kaisog.

Wa madugay, ming-abot sila si Kano ug Dodoy. Diha pod sila si Zenon, Lauro ug Kinot, mga sakop ni Mama Pacing nga motabang-tabang sa amoa kon walay klase. Daghan pod ang damang nga dala nila ni Kano.

“Taga kandingkanding nang ilaha,” hunghong ni Tasyo nako, “lujahon na, dili isog.”

Suheto sila si Tasyo ug Eman sa mga klase sa damang kay una man silang nakasundog sa nauso nga pabugno. Unahan usab sa balay nila ni Tasyo, labong ang mga kandingkanding, usa ka matang sa dako-dakong sagbot nga asul ang mga buwak nga maglinya sa usa ka pal-ak nga motuhoy pataas. Daghan ang mga gaminap nga maniba niining mga buwaka mao nga daghan pod ang mga damang ning dapita. Apan, sa napanid-an nila ni Tasyo, mga hinay og lihok ang maong matang sa damang. Dali rang maputos sa kontra.

Tuod man, way rawon ang mga damang nila ni Kano nga taga kandingkanding sa among mga damang nga nakuha sa lainlaing gigikanan. Hangtod nga ilang gipagawas ang ilang pambato. Taga kugon usab! Gipagawas usab ni Eman ang among taga kugon. “Kini maoy pareson,” ni Tasyo pa. “Aw, paisogay na jod ni,” dasig nga sulti ni Kano nga ingon sa masaligon kay medyo dako-dako ang iyang damang.

“Kana nuon,” templa nila ni Zenon ug Kinot nga nagtanaw sukad pa sa nangaging mga bugno.

Gipalatay na ang mga damang ug nag-abot na sila sa tunga-tunga sa gungi. Igo ra silang nagsaylo. Walay nahitabo. Wala magbugno. Pagsangko sa kamot ni Eman, mibalik ang usa. Mao usab ang gihimo sa kontra sa pag-abot na niini sa tumoy sa gungi. Nagtagbo na sab sila sa tunga-tunga. Wala gihapoy nahitabo. Ingon sa igo ra silang naghimamatay. “Di diay seguro na sila mag-unay,” sulti pa ni Lauro. “Bitaw,” templa ni Kinot nga nagtingsi. “Ajo pay magtan-

Naturalisa nila ang pagpakig-away, mao nga kon magkahibalag sila sa palatayang gungi, magbugno gyod. Magpaunahay og kinsay makaputos og laway sa usag usa.

awg bayle ani!”

“Kadtong ila lagi ka Hinggiap ug Brigido, gapustanay man,” lalis ni Tasyo. “Lunlon god to taga kugon. Nakatan-aw god mi si Eman adto. Di ba, Man?”

Wala motubag si Eman. Nagsige siyag tuali-tuali sa gungi nga gipalatayan sa mga damang aron gyod mag-abot na sab ang duha. Wala gihapoy nahitabong bugno.

Unya, mikalit og katagak gikan sa gungi ang usa nila, ang amoa. Nagpabilin kining nagbitay sa iyang lawa ug wala maglihok. Ang usa, nagsige ra gihapon og latay-latay sa gungi. Mikuha og laing gungi si Tasyo ug gikuhit ang among damang. Kalit kining misaka ug pagtagbo pa niya sa usa, gibugno kini niya dayon. Misukol ang kang Kano. Wa magpadaog. Nagpinustanay sila! Lawa por lawa, paspas nilang gipaninguha nga maputos ang usag usa. Dihang unang naputos ang dapit sa hawakan sa amoa, nakaingon ko nga pilde na gyod. Apan nagsige pa kinig away. Unya, naputos sa amoa ang mga tiil sa ila kang Kano ug naglisod na kini sa pagkuhag laway. Hangtod nga naliminan ra gyod ang tibuok lawas niini ug wala nay parte nga makita. Midaog ang amoa bisag katunga na sa iyang lawas ang naputos!

Giundang dayon ni Eman ang duwa samtang wala pa paralisaha sa amoa ang damang nila ni Kano. Gihinayhinayan nila og pangtangtang ang mga lawa sa duha.

Miabot ang panahon nga ang mga damang paliton na. Ang mga batang taga lungsod nga didto paeskuylaha sa mga tunghaan sa siyudad, nagdalag mga damang. Mao nga ang ilang mga klasmeyt nga taga Tagbilaran mamalit gikan nila. Kadto usang mga anak og mga arangan nga dili motugot sa ilang mga bata nga mosuot sa kasagbotan aron mangita og damang, mamalit usab aron lang makaapil sa nauso nga duwa. Adunay moapil sa pabugno, aduna say uban nga gustong magbuhi lang og damang.

Gumikan niini, daghan na ang manguha og damang. Lakip na ang mga hamtong. Makausa gani, naalarma ko kay dihay mga nag-espat-espat sa kasagbotan kilid sa among balay. Gabii nang dako. Human gyod sa among pagpanihapon. Ako silang gisita.

“Sir, bii diha, Sir. Nangita mig damang.”

Pastilan! Ayo gani kay wa ko makatawag og pulis. Dali daw makita ang lawa kon mabanwagan sa siga sa espat mao nga gabii nila himoon ang pagpangayam og damang. Peligro ang maong paagi mao nga ako dayon gipahibalo sa among kapitan ug sa mga kagawad sa lungsod ang bahin niini. Wa madugay, diha gyod hinuoy nabalita nga napaakan og banakon, ha’s nga labihan kalala, ug namatay gumikan kay nanulo og damang.

Labihang pagkaylap sa uso sa pagpabugno og damang nga nahisama na kini sa sabong sa manok. Ang mga hamtong na, ang mga ginikanan sa mga bata, mao na hinuon ang magpabugno og damang. Magpustaanay pa!

Tungod kay nahimo na man hinuong ilegal nga sugal ang pagpabugno og damang, nasangko ra gyod sa punto nga gihimoan na og mga balaod nga nagdili sa pagpangayam ug pagbaligya og damang. Gawas sa sugal, madaot ang balanse sa kinaiyahan kon usa sa kamugnaan, mananap man o tanom, manihit o laktod nga mapapas.—

Nagsige siyag tuali-tuali sa gungi nga gipalatayan sa mga damang…

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.